taṃ ha jigyuḥ| taṃ ha dvitīyaṃ taṃ ha tṛtīyam etyovāca - yājayāni tveti| sa hovāca - na vā iha yajante| yo vā iha yajeta, jinīyur vai tam| dvir vai syo 'yajata| taṃ tyam ajinann eveti| tam u ha lokaṃ lokam eva darśayāṃcakāremam imam u vāva lokam iṣṭvā jayatīti| sa hekṣāṃcakre - 'pi tyaṃ jinantu, hanta yajā eveti| taṃ hovāca - yājaya meti| taṃ ha yājayāṃcakāra| svayam eva sadohavirdhāne uttasthatur, ulūkhale somam abhiṣuṣāva| sa hovāca - yathaiva tvā kutso na paśyet, tathetād iti| sa ha kutsam evopeyāya| taṃ hovāca - kam ayaja iti| upagum iti| tam u ha svayam evopotthāya saṃvṛścyodake pracakāra
tad u ha suśravā sthaurāyaṇaḥ pitānububudhe - kutso ha vai ma auravaḥ putraṃ saṃvṛścyodake prākārīd iti| tam ādrutyābravīt - kva me putram akar iti| eṣa udake prakīrṇaś śeta iti| taṃ hānvabhyaveyāya| tasya hendro rohito bhūtvā mukhāt somaṃ niṣpapau| sa hekṣāṃcakre - 'yaṃ vāvendraḥ| imam eva stavāni| ayam eva ma imaṃ samairayiṣyatīti| sa etat sāmāpaśyat| tenainam astaud - apād u śipriy andhasas sudakṣasya prahoṣiṇaḥ| indor indro yavāśiraḥ|| iti| tam abravīt kiṃkāmo mā stauṣīti| imam eva me putraṃ samairayety abravīt| tam e mathāyā ity udamathnāt| taṃ samairayat| tad etad bheṣajaṃ prāyaścittis sāma| bheṣajaṃ vai sa tat prāyaścittim akuruta| vibhraṣṭam ivaitad ahar yat saptamam| tad evaitena bhiṣajyanti| bheṣajam evaitena prāyaścittiṃ kurvate| tad u kāmasani| etaṃ vai sa kāmam akāmayata| so 'smai kāmas samārdhyata| yatkāma evaitena sāmnā stute sam asmai sa kāma ṛdhyate| yad u suśravā sthaurāyaṇo 'paśyat tasmāt [https://sa.wikisource.org/s/2gsf sauśravasam] ity ākhyāyate
ṛṣayo vai satrād utthāyāyanta āyuñjānāḥ| te hocur - eta kiṃ cid eva yakṣaṃ paśyāmeti| te hocur - akūpāro vā ayaṃ kaśyapas samudre 'ntar mahad yakṣam| eta taṃ paśyāmeti| taṃ hānvabhyaveyuḥ| tebhyo ha nāvir āsa| te hocur - etendram eva stavāma sa vāvāsyeśe| sa eva na imaṃ darśayiṣyatīti| te 'trim abruvann - ṛṣe, tvaṃ stutād iti| sa etam atris tṛcam apaśyat| tenainam upāyan - yad indra citra ma iha nāsti tvādātam adrivaḥ| rādhas tan no vidadvasa ubhayāhasty ā bhara|| iti sa hekṣāṃcakre - mahad bata ma ṛṣayo yācanti| ubhayāhasty ā bhareti vā āhur iti| yat te dikṣu prarādhyaṃ mano asti śrutaṃ bṛhat| tena dṛḍhā cid adriva ā vājaṃ darṣi sātaye|| iti| sa hekṣāṃcakre - dṛḍhaṃ bata ma ṛṣayo yācanti| na hājajñāv - akūpāraṃ didṛkṣanta iti| yan manyase vareṇyam indra dyukṣaṃ tad ā bhara| vidyāma tasya te vayam akūpārasya dāvane|| iti| sa hājajñāv akūpāraṃ vai didṛkṣanta iti| taṃ ha padodasyann uvācedam eva medam ṛṣayo mahad ivobhayāhasty ā bharety avocann iti| tam apaśyan| tā etāḥ kāmasanaya ṛcaḥ| etaṃ vai te kāmam akāmayanta| sa ebhyaḥ kāmas samārdhyata| yatkāma evaitābhir ṛgbhi stute, sam asmai sa kāma ṛdhyate
tāsu vasiṣṭhasya vīṅkam atikrāntiḥ| ati vā etarhy anuṣṭub anuṣṭubhaṃ krāmati| saiṣānuṣṭup satī trayastriṃśadakṣarā saṃpadyate| tenātikrāmati| vasiṣṭho vai jīto hataputro 'kāmayata - vīmān lokān aśnuvīya, vi prajayā paśubhir aśnuvīyeti| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| tena vīvīty evemān lokān āśnuta, vi prajayā paśubhir aśnute, ya evaṃ veda| tad u stobhānutunnaṃ bhavati| anutunnād vai prajāḥ paśavaḥ prajāyante| paśavaś chandomāḥ| tena vai rūpasamṛddham| yad u vasiṣṭho 'paśyat tasmād vasiṣṭhasya vīṃkam ity ākhyāyate| tad ail̤am acchāvākasāma bhavati| paśavo vā il̤ā| paśuṣv evaitat pratitiṣṭhanti
sāma [https://sa.wikisource.org/s/3kl 1175]śiśuṃ jajñānaṃ haryataṃ mṛjantīti harivatīr bhavanti| harivatī vai paramā vācas tanūḥ| vācaṃ chandomais samicchanti| āpteva vā etarhi vāg bhavati chandomeṣu| tām evaitat saṃvindanti| śumbhanti vipraṃ maruto gaṇeneti marutvatīr bhavanti| marutvad vai triṣṭubho rūpam| traiṣṭubham etad ahaḥ| atho kṣatraṃ vai triṣṭub, viśo marutaḥ| tad yat triṣṭubho marutvatīr bhavanti, kṣatrāyaiva tad viśam anuvartmānaṃ kurvanti| tasmāt kṣatrasya viḍ anuvartmā kavir gīrbhiḥ kāvyena kavis san somaḥ pavitram aty eti rebhann ity atiṃhāyan| ṛṣimanā ya ṛṣikṛt svarṣās sahasranīthaḥ padavīḥ kavīnām iti sahasrarūpaṃ chandomānām upagacchanti| paśavo vai chandomāḥ| tṛtīyaṃ dhāma mahiṣas siṣāsann iti tṛtīyo hy eṣa triyahaḥ kriyate yac chandomāḥ| somo virājam anu rājati ṣṭub iti traiṣṭubhaṃ rūpam upagacchanti| traiṣṭubhaṃ hy etad ahaḥ| atho pūrvo vaiṣa saho rājyam| tam evaitac chandomā anu rājanti| camūṣac chyenaś śakuno vibhṛtvā govindur drapsa āyudhāni bibhrad iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnāma evāvaruddhyai| paśavo hi chandomāḥ| apām ūrmiṃ sacamānas samudram iti samudravatīr bhavanti, chandomānāṃ rūpam| samudro vai chandomāḥ| turīyaṃ dhāma mahiṣo vivaktīti turīyaṃ hy etad ahar ahnāṃ kriyate yac chandomāḥ
tā etā bhavanti triṣṭubhas triṣṭubvarṇā ahno rūpeṇa samṛddhāḥ| yatra vā ahārūpeṇa samardhayanti saṃ tatrardhyate| sam asmā ṛdhyate ya evaṃ veda| ete somā abhipriyam ity abhīti bhavati rathantarasya rūpam| rāthantaram etad ahaḥ| indrasya kāmam akṣarann iti yad aindraṃ tat triṣṭubho rūpam| kṣatraṃ hi triṣṭup| vardhanto asya vīryam iti vṛddhaṃ hy etad ahar yac catuścatvāriṃśam| sktam anurūpo bhavati - paśavo vai sūktaṃ paśavaś chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhyai| atho bhūmā vai paśavo, bhūmā sūktam| paśūnām evaitat paśūn anurūpān kurvanti| nātra pratyakṣānurūpaṃ kurvanti| tasmāt paśavo nānārūpān janayanty - uta śvetā kṛṣṇaṃ janayaty, uta kṛṣṇā śvetam, uta rohiṇī kalmāṣam, uta kalmāṣī rohitam| navarcaṃ bhavati| nava vai puruṣe prāṇāḥ| prāṇair evaitat samṛdhyamānā yanti, prāṇeṣu pratitiṣṭhantaḥ| dvitīyaṃ navarcaṃ bhavati, tṛtīyaṃ navarcaṃ bhavati| abhipūrvam evaitat prāṇais samṛdhyamānā yanti| pañcarcaṃ bhavati - pañcapadā vai paṃktiḥ| pāṃktāḥ paśavaḥ| paśavaśchandomāḥ - paśūnām evāvaruddhyai| tad āhu ṛtumān pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho, 'nṛtavaś chandomāḥ| anṛtāv iva ete pratiṣṭhitā yac chandomā iti| tad yad etāni pañcarca(ṣ) ṣaḍ ṛcāni bhavanti tenaivartumantaś chandomāḥ kriyante| paryāso bhavati prajānāṃ dhṛtyai paśūnām upasthityai| catuścatvāriṃśa stomo bhavati| catuścatvāriṃśadakṣarā vai triṣṭup| indriyaṃ vīryaṃ triṣṭup| indriya evaitad vīrye pratitiṣṭhanto yanti
agniṃ vo devam agnibhis sajoṣā ity āgneyam ājyaṃ bhavati ṟāthantaram| rāthantaraṃ hy etad ahaḥ| yajiṣṭhaṃ dūtam adhvare kṛṇudhvam| yo martyeṣu nidhruvir ṛtāvā tapurmūrdhā ghṛtānnaḥ pāvakaḥ|| iti | etad vā agneḥ priyaṃ dhāma yad ghṛtam| priyeṇaivainaṃ taṃ dhāmnā samṛddhayanti| prothad aśvo na yavase 'viṣyann ity aśvavad bhavati bhrātṛvyasyaivāvanuttyai| yadā mahas saṃvaraṇād vy asthād iti mahad dhy etad ahar yac catuścatvāriṃśam| ād asya vāto anu vāti śocir adha sma te vrajanaṃ kṇam astīti| yadā vā agniṃ vāta upavājayaty atha sa mahad dīpyate| tad etad dīptir eva brahmavarcasasya rūpam| ud yasya te navajātasya vṛṣṇa iti traiṣṭubhaṃ rūpam upagacchanti| traiṣṭubhaṃ hy etad ahaḥ| agne caranty ajarā idhānāḥ| acchā dyām aruṣo dhūma eṣi saṃ dūto agna īyase hi devān|| iti svargasya lokasya samaṣṭyai
yad adya sūra udita itisāma [https://sa.wikisource.org/s/3kn 1351] maitrāvaruṇaṃ bhavati| yad iti rathantarasya rūpam| rāthantaram etad ahaḥ| anāgā mitro aryamā| suvāti savitā bhagaḥ|| sprāvīr astu sa kṣayaḥ pra nu yāman sudānavaḥ| yo no aṃho 'tipiprati|| ity atihāyan| uta svarājo aditir adabdhasya vratasya ye| maho rājāna īśate|| iti mahad dhy etad ahar yac catuścatvāriṃśam| tam indraṃ vājayāmasīty aindraṃ bhavati| mahe vṛtrāya hantava iti ghnadvat| etad vai yajamānasya svaṃ stotraṃ yad brahmaṇaḥ| sva eva tad āyatane yajamānasya sarvaṃ pāpmānaṃ ghnanti| sa vṛṣā vṛṣabho bhuvad iti vṛṣaṇvad bhavati| vṛṣaṇvad vai triṣṭubho rūpam| traiṣṭubham etad ahaḥ| indras sa dāmane kṛta ojiṣṭhas sa bale hita iti| etena vai tṛtīyena tryaheṇa devā ūrdhvā svargaṃ lokam āyan| sa eṣām asaṃgṛhīto vīvāhvalat| tasminn indras sa dāmane kṛta ojiṣṭhas sa bale hita ity eva balam adadhuḥ| girā vajro na saṃbhṛta ity evainaṃ samabharan| sabalo anapacyuta ity evainaṃ sabalam akurvan| taṃ saṃskṛtya tena svargaṃ lokam āyan| tad yad etad ājyaṃ bhavati svargasyaiva lokasya samaṣṭyai| yat prathamasyāhna aindrāgnaṃ tad aindrāgnaṃ rāthantaram| rāthantaraṃ hy etad ahaḥ| samainy ājyāni bhavanti| nānāgrāmāv iva ha vā etau yat pṛṣṭhyasya ṣaḍahaś chandomāś ca| sa yathā nānāgrāmo mitrāṇi vyatiṣajyābhaya āsīyātāṃ tādṛk tad yat samainy ājyāni bhavanti| nānāgrāmāv iva ha vā etau yat pṛṣṭhyasya ṣaḍahaś chandomāś ca| sa yathā nānāgrāmo mitrāṇi vyatiṣajyābhaya āsīyātāṃ tādṛk tad yat samainy ājyāni bhavanti| asamaini haika kurvanti| tasmāt samainy eva kāryāṇi| catuścatvāriṃśa stomo bhavati| catuścatvāriṃśadakṣarā vai triṣṭup| indriyaṃ vīryaṃ triṣṭup| indriya evaitad vīrye pratitiṣṭhanto yanti
adhvaryo adribhis sutam iti triṣṭubho rūpeṇa prayanti| traiṣṭubham etad ahaḥ| somaṃ pavitra ā naya| punāhīndrāya pātave|| tava tya indo andhasā ity andhasvatīr bhavanty - annaṃ vā andho - 'nnādyasyaivāvaruddhyai| devā madhor vy āśata| pavamānasya marutaḥ|| iti marutvatīr bhavanti| marutvad vai madhyandinasya rūpam| madhyandinasyaiva tad rūpān na yanti| divaḥ pīyūṣam uttamam ity uttamo hy eṣa tryahaḥ kriyate yac chandomāḥ| tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam| athāñjaḥ padanidhanaṃ rāthantaram| tasmād rāthantare 'han kriyate| devā vā akāmayantāñjasā svargaṃ lokam ārohemeti| ta etat sāmāpaśyan| tenāstuvata| tato vai te 'ñjasā svargaṃ lokam ārohan| tad evāñjaso 'ñjastvam| tad etat svargyaṃ sāma| añjasaivaitena svargaṃ lokam ārohati ya evaṃ veda| tad v evācakṣate vairūpam iti| paśavo vai virūpāḥ| paśavo vairūpam| paśuṣv evaitat paśūn anusaṃdadhāti| virūpa āṃgirasaḥ paśukāmas tapo 'tapyata| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| tato vai sa paśūn avārunddha| tad etat paśavyaṃ sāma| ava paśūn runddhe bahupaśur bhavati ya evaṃ veda| yad u virūpa āṅgiraso 'paśyat tasmād vairūpam ity ākhyāyate
atha dhurāṃ sāma dravadil̤aṃ rāthantaram| tasmād rāthantare 'han kriyate| chandāṃsi vai dhuraḥ| yātayāmāna ivaite yac chandomāḥ| tad yad atra dhurāṃ sāma kriyate tenaiva chandomā dhūrvantaś chandasvanto 'yātayāmānaḥ kriyante| atho prāṇā vai dhuraḥ| paśavo dhuraḥ| prāṇeṣv eva tat paśuṣu pratitiṣṭhati| athel̤ataṃ triṇidhanaṃ savanānāṃ klṛptyai| etad dha vai samṛddhaṃ yad gāyatraṃ triṇidhanam| il̤an kāvya svargakāmas tapo 'tapyata| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| sa imam eva lokaṃ prathamena nidhanenābhyārohad, antarikṣaṃ dvitīyena, amuṃ tṛtīyena| tān imāṃs trīn lokān abhyārohat| tato vai sa svarge loke pratyatiṣṭhat| tad etat svargyaṃ pratiṣṭhā sāma| gacchati svargaṃ lokaṃ, prati svarge loke tiṣṭhati ya evaṃ veda| yad v il̤an kāvyo 'paśt tasmād ail̤atam ity ākhyāyate| atha saumitraṃ, bhrātṛvyahā sendraṃ sāma| hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyam āsyendro havaṃ gacchati ya evaṃ veda| atha sauparṇam uktabrāhmaṇam| tac caturakṣaraṇidhanaṃ bhavati - catuṣpadā vai paśavaḥ, paśavaś chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhyai