paśavo vai yajñāyajñīyam| ātmā madhyandinaḥ| paśumān hy eva yajñaṃyajñam āharate| tad yad yajñāyajñīyam madhyandinam abhi pratyāharanti ātmann evaitat paśūn pratiṣṭhāpayanti| athaitā bhavanty ā jāgṛvir vipra ṛtaṃ matīnām ity āvatīr utthānīye 'han| yat pravatīḥ kuryuḥ parāñco 'tipadyeran| tad yad āvatīr bhavanty anatipādāyaiva| tad āhur apeva vā ete bhraṃśante ya āvatīr utthānīye 'han kurvantīti| tad yat somo mīḍhvam abhi no jyotiṣāvīd iti bhavaty abhikrāntyā evānapabhraṃśāya| tāsu [https://sa.wikisource.org/s/1zwh gaurivītam]| prajā vai paśavo gaurivītam, ātmā madhyandinaḥ| tad yad gaurivītaṃ madhyandinam abhi pratyāharanty ātmann evaitat prajāṃ paśūn pratiṣṭhāpayanti| śvastanaṃ vai gaurivītam, ātmā madhyandinaḥ| tad yad gaurivītaṃ madhyandinam abhi pratyāharanty ātmann evaitac chvastanaṃ pratiṣṭhāpayanti| raso vai gaurivītam, ātmā madhyandinaḥ| tad yad gaurivītaṃ madhyandinam abhipratyāharanty, ātmann evaitad rasaṃ pratiṣṭhāpayanti
atha rathantaram| brahma vai rathantaram| brahmaṇy evaitat pratitiṣṭhanto yanti| tad gāyatrīṣu bhavati| reto vai gāyatryai rathantaraṃ, yonir vai rathantarasya gāyatrī| tad yad gāyatrīṣu rathantaraṃ bhavati, yonyām evaitad retaḥ pratiṣṭhāpayanti| anuṣṭhyāsya retas siktaṃ prajāyate ya evaṃ veda| gāyatraṃ ha khalu vai rathantaraṃ gāyatrī chandaḥ| tad yad gāyatrīṣu rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati, svenaivainaṃ tad āyatanena samardhayanti| tenaibhyas samṛddhena svāyāṃ janatāyām ṛddhukaṃ bhavati| trīṇi vā etāni samyañci saṃdhīyante - gāyatrī chandaś, caturviṃśa stomo, rathantaraṃ sāma| tad yad etāni samyañci saṃdhīyante samṛddhyā eva| sam asmā ṛdhyate ya evaṃ veda
ete ha khalu vā arkyodāmanīye ete rathantarasyākṣare vyatiṣakte| etābhyām evaitad dviṣantaṃ bhrātṛvyam upobhyottiṣṭhanti| tad āhur vyūḍham etad ahā3s samūḍhā3m iti| ubhayam iti brūyād, vyūḍhaṃ ca samūḍhaṃ ceti| sāmabhir vyūḍhaṃ chandobhis samūḍham iti| etā bhavanti mā cid anyad vi śaṃsateti māsān evaitad ardhamāsān abhivadati| atho teṣām eva prajāpatim anu prajāyata| indram it stotā vṛṣaṇaṃ sacā sute muhur ukthā ca śaṃsata|| avakrakṣiṇaṃ vṛṣabhaṃ yathājuvaṃ gāṃ na carṣaṇīsaham| iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnām evāvaruddhyai| tāsu maidhātitham uktabrāhmaṇam| ud u tye madhumattamā ity udvatīr utthānīye 'han bhavanty, atho svargasyaiva lokasyābhyutkrāntyai| svargo hy eṣa loko yad daśamam ahaḥ
tāsv abhīvartaḥ| devāsurā aspardhanta| te devā akāmayantābhīmān asurān bhavemeti| ta etam abhīvartam apaśyan| tenāsurān abhyavartanta| yad abhyavartanta tad abhīvartasyābhīvartatvam| tad yad atrābhīvarto bhavati - vajro vā abhīvarto - vajreṇaiva tad dviṣantaṃ bhrātṛvyam abhivṛtyottiṣṭhanti| tasyaikākṣaraṃ nidhanaṃ bhavati| ekākṣarā vai vāk| pratikūla iva vā ita svargo lokaḥ| svargo hy eṣa loko yad daśamam ahaḥ| tad yad ekākṣaraṃ nidhanaṃ bhavati yathā dṛḍhāṃ methīṃ nihanyāt tādṛg evaitad anapabhraṃśāya| atha kāleyam| agnir vai rathantaram| viśvedevāḥ kāleyam| athaiṣa svarga eṣa loko viśva eva devāḥ| svarga eva tal loke viśveṣu deveṣu pratitiṣṭhanti
svādiṣṭhayā madiṣṭhayety ārbhavasya pavamānasya madvatīr gāyatryo bhavanti| raso vai madaḥ| dhītam ivaitad yat tṛtīyasavanam| tad yad etā madvatīr bhavanti, rasam evāsminn etad dadhaty, aivainad etena pyāyayanti| tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam| atha saṃhitaṃ dvayakṣaraṇidhanaṃ pratiṣṭhāyai| dvipād vai yajamānaḥ pratiṣṭhityai| tasyarcā nidhanam upayanti| paśavo vā ṛk, paśavo rathantaraṃ, paśūnām evāvaruddhyai| athoṣṇikkakubhau| vajreṇaiva tad dviṣantaṃ pāpmānaṃ bhrātṛvyaṃ stṛṇute ya evaṃ veda| kakubhi parākramatoṣṇihā prāharat| tasmāt kakubha madhyamāny akṣarāṇi bhūyiṣṭhāni| parākramamāṇo hy asyā akṣarāṇi samauhat| tasmād uṣṇiha uttamāny akṣarāṇi bhūyiṣṭhāni| paro gurur iva hi vajra, ārambhaṇato 'ṇīyān| sā kakub abravīd viliṣṭhā vā aham asmīti| parākramamāṇo vai me 'kṣarāṇi samauhīta, pūrvāṃ māṃ prayuñjatām iti| athoṣṇig abravīd - atha vai māṃ pūrvām ācakṣantā iti| tatheti| tasmin samapādayetām| pūrvaprayogam anyāvṛṇīta, pūrvākhyānam asyā| tasmād ene evaṃ prayuñjate| tasmād uṣṇikkakubhāv ity ākhyāyate
tā etā bhavanti pavasva madhumattama, indram accha sutā ima iti| ṛjīṣaṃ vā etad dugdhaṃ dhītaṃ yātayāma yat tṛtīyasavanam| tasmād indro bībhatsamāna udakrāmat| dhītam iva hy āsīt| tasmai vai devāḥ pavasvety evāpavayan| madhumattama iti madhumad akurvan| indrāya soma kratuvittamo madaḥ| mahi dyukṣatamo madaḥ|| itya abhipūrvam evāsmai madvad akurvan| indram accha sutā ima iti yathābhivatyānayed evaṃ vā etat padam| pāvamānyas satya aindriyo bhavanti vīryavatīḥ| tasmād etā evoṣṇikkakubhaḥ kāryāḥ| tāsu sabham uktabrāhmaṇam| atha pauṣkalam uktabrāhmaṇam| athaitā bhavanti - pary ū ṣu pra dhanva vājasātaya iti pipīlikāmadhyānuṣṭubhaḥ parivatīr antasya rūpam| anto vā anuṣṭup chandasām| ānuṣṭubham etad ahaḥ
indro vṛtraṃ vajreṇādhyasya nāstṛṣīti manyamānaḥ parāṃ parāvatam agacchat| tad anuṣṭub vai parā| parāvat sa tām eva prāviśat| tasyai dvādaśākṣarāṇi prāñcy udauhad dvādaśordhvāni| atha yāṣṭākṣarā madhye gāyatrī tāṃ prāviśat| sa tām eva prāviśat| tat tasyai dvādaśākṣarāṇi| brahmā gāyatrī| brahmaiva tan madhyataḥ prāviśat| sa etam eva saṃvatsaram ubhayataḥ paryauhata| indragraho vā etā ṛcaḥ| indragraham evaitat prapadyottiṣṭhanti| tasmād u hainā abhicaran vā bhrātṛvyavān vā kurvīta| indragraho vā etā ṛcaḥ| indragraham evaitat prapadya dviṣantaṃ bhrātṛvyam abhibhavati
abhaye ha khalu vā eṣa dīkṣate, 'bhaye yajate, 'bhaya uttiṣṭhati ya evaṃ vidvān etābhi ṛgbhi stute| tām etāṃ parokṣam anuṣṭubhaṃ kurvanti| yat pratyakṣam anuṣṭubhaṃ kuryuḥ parāṃ parāvataṃ yajamānā gaccheyur, na pratitiṣṭheyuḥ| tad yat parokṣam anuṣṭubhaṃ kurvanti pratiṣṭhityai| tāsu śyāvāśvam uktabrāhmaṇam| athāndhīgavam uktabrāhmaṇam| athaitā dvipado bhavanty uktabrāhmaṇāḥ| tā etā bhavanti pari pra dhanvendrāya someti parivatīr bhavanty antasya rūpam| anto hy etad ahaḥ| tāsu sauhaviṣam uktabrāhmaṇam| tad vāṅnidhanaṃ bhavati| tad āhur - yanti vā ete tṛtīyasavanād ye yajñāyajñīyaṃ madhyandinam abhi pratyāharantīti| tad yad vāṅnidhanaṃ bhavati, tenaiva yajñāyajñīyasya rūpān na yanti, tena tṛtīyasavanān na yanti| tasmād u haitat sāmaitasmād ahno nāntarityam| sūryasyeva raśmayo drāvayitnava iti sūryavatīr bhavanti rakṣasām evāpahatyai| matsarāsaḥ prasupas sākam īrate| tantuṃ tataṃ pari sargāsa āśavo nendrād ṛte pavate dhāma kiṃ cana|| iti na hīndrād ṛte pavate dhāma kiṃ cana| upo matiḥ pṛcyate sicyate madhv ity upa vā ayam adya loka upaśva imam evaitena lokam anu prajāyante 'sminn evaital loke paśūn pratiṣṭhāpayanti| ukṣā mimāti prati yanti dhenavo devasya devīr upa yanti niṣkṛtam| atya akramīd arjunaṃ vāram avyayam atkaṃ na niktaṃ pari somo avyata|| iti parivatīr bhavanty antasya rūpam| anto hy etad ahaḥ
tāsu vājajit| annaṃ vai vājaḥ| yadā vai gaur aśvaḥ puruṣo 'nnasya suhito bhavaty atha sa vājī bhavati| devāsurā annādye 'spardhanta| te devā akāmayanta vṛñjīmahy annādyam asurāṇām iti| ta etat sāmāpaśyan| tenāstuvata| te vāṃjajigīvā (vājijigīvā - pā.) viśva dhanānīty evāsurāṇāṃ yad dhanaṃ ya paśavo yad annādyam āsīt tad avṛñjata| tad eva vājajito vājajittvam| tad etad annādyasyāvaruddhis sāma| avānnādyaṃ runddhe vṛṃkte dviṣato bhrātṛvyasya yad dhanaṃ ye paśavo yad annādyaṃ ya evaṃ veda| tad daśākṣaraṇidhanaṃ bhavati| ekākṣaraṇidhanena vai prathamam ahaḥ kalpate, daśākṣaraṇidhanena daśamam| tad yad daśākṣaraṇidhanaṃ daśame 'hani bhavati, tenaiva daśāhāni kalpante| atho etāṃ daśākṣarām eva virājam annādyam avaruddhyāntata uttiṣṭhanti
dvādaśāhena vai devā ūrdhvā svargaṃ lokam āyan| tān asurā rakṣāṃsy anvasacanta| te chandāṃsi paścāt tāny akurvata| tāny abhivicchidāny ayukṣv ayukṣv akṣareṣva aśrayanta| tata etāni nācyāvayan| tasmād ayuja stomā vīryāvattarāḥ| teṣām eṣā triṣṭup niṣkuryād aparājayetām| parājitaṃ vā etac chandaḥ| parājita evaitac chandasi yasyāntataḥ pratitiṣṭhati| tās trayastriṃśadakṣarā bhavanti| trayastriṃśad vai sarvā devatāḥ| sarvāsv evaitad devatāsu yajñasyāntataḥ pratitiṣṭhanti| sa tā virājo lomaśā bhavanty - annaṃ vai virāḍ - virāja evānnādyasyāvaruddhyai| tā āgneyyo bhavanti| mukhaṃ vā agnir devatānām| mukhaṃ virāṭ chandasām| tad yad āgneyīṣu virāṭsu stuvanti mukhyam evaitad udgātātmānaṃ ca yajamānaṃ ca karoti| mukhyo hāgryo 'nnāda śreṣṭha svānāṃ bhavati ya evaṃ veda