tāni sarvāṇi chandāṃsi saṃbhṛtya tair indro vṛtram ahan| yan mahāntam ahaṃs tasmān mahānāmnayaḥ| yad aśaknot tasmāc chakvaryaḥ| yanmaṭviyam akarot tasmān maṭvīḥ| yat sīmānam abhinat tasmāt simāḥ| atho hainās sīmata eva sasṛje| sima iti vai śreṣṭham ācakṣate| sima śreṣṭha svānāṃ bhavati ya evaṃ veda| tā ha vā etā indrā eva nāma| indro vai yatra mahānāmnīṣu mithunatvam aicchata, tā enam abruvan - sa vai naḥ prayaccheti| kim iti| yat ta etam nāmeti| tābhyas tat prāyacchat| tasmād etā indrā nāma| etad dha vā āsāṃ priyaṃ guhyaṃ nāma yad indrāḥ| sa yo hāsām etad vidvān pariharata, āgāmukam enaṃ priyaṃ bhavati paśyate priyam| tasmād etā mahānāmnaya iti parokṣam ākhyāyante
asā u āva mahān| tasyaitāḥ pratināmnayaḥ| tasyo evaitan nāma pariharanti| sā yaiṣā purastād dvipadopadhīyate puruṣa eva saḥ| atha yāny uttarāṇi trīṇi padāni paśavas te| bhasat prathamā sakthyau dve| parāñca paśavas saṃbhavanti| tasmād bhasat prathamākhyāyate| atha yāny uttarāṇi trīṇi padāni vatsaḥ prathamo 'thodho 'tha puruṣaḥ| atha yāny uttarāṇi trīṇi padānīmau dvau śirogrīvam, ekam atha yad uttamaṃ padam upaśa eva saḥ| paśceva dvitīya āgacchat tasmād uttamā dvyupaśaiva priyasya kuryāt| etad dha vā āsāṃ prattam adhītam upajīvanīyam| yad vatsaḥ prathamo bhavaty athodho 'tha puruṣaḥ, prattaṃ haivāsyādhītam upajīvanīyaṃ bhavati| atha yaṃ kāmayeta dhītam asyāprattam anupajīvanīyaṃ syād iti -
- ūdhaḥ prathamaṃ kuryād atha vatsam atha puruṣam| dhītaṃ haivāsyāprattam anupajīvanīyaṃ bhavati| atha yaṃ kāmayetāpaśu syād iti vatsam asyāntariyāt| paśavo vai vatsaḥ| paśūn evāsyāntareti| atha yaṃ kāmayeta rudro 'sya paśūñ chamayed ity antarā vatsaṃ codhaś ca puruṣam avadadhyāt| rudro vai puruṣaḥ| rudram evāsya tad goṣṭhe 'vadadhāti| saiṣā mīmāṃsā| atha yathaivāsām idaṃ prajñātaṃ stotraṃ tathaiva stotavyam| iyaṃ vai prathamā mahānāmnī, tasyā agnir upaśaḥ| iyaṃ dvitīyā, tasyai vāyur upaśaḥ| asau tṛtīyā, tasyai sūryācandramasāv upaśau| tāsāṃ yo hṛdāvakino veda trir vilā hāsya gṛhā bhavanti tṛptā ivārūkṣā antarataḥ| ekārā ha vā āsāṃ hṛdāvakinaḥ| tasmād dhṛda ekāram upāvasedhaṃ paśūṃs tarpayanti| atha ya āsām alaṃkārān vedālaṃkurvanto 'syāsate gṛheṣv aṃśuṃ rukmaṃ niṣkaṃ hastinam aśvatarīratham aśvaratham| stobhā ha vā āsām alaṃkārāḥ| tā alaṃkurvann iva śobhayann iva gāyet| upa hainam etāni rūpāṇy akrītāni tiṣṭhante ya evaṃ veda
āpo vai mahānāmnayaḥ| tāsām āditya eva vatsaḥ| tad yā ha vai prācīr āpo dhāvanty etam eva tā udyantam abhīpsantīr dhāvanti| atha yāḥ pratīcīr dhāvanty etam eva tā astaṃ yantam abhīpsantīr dhāvanti| tad yat pṛccheyur yā imā āpo 'harahar dhāvanti kam etā abhīpsantīr dhāvantīti| etam ity eva tatra prativacanam| atho āhur vāyur vai mahānāmnīnāṃ vatsaḥ| eṣa hīmān lokān imā diśaḥ pratāpayata iti| ima u lokā mahānāmnayaḥ| tasmāt purovāte vāti, vṛṣṭyām āśāsante| yathā ha prattā na duhīta tādṛk tad yat purovāte vāty atha na varṣati| paśavo vai mahānāmnayaḥ| goṣṭha eva purīṣam| tad āhuḥ purīṣeṇāgre stotavyam atha mahānāmnībhiḥ| āyatanaṃ vā agre 'tha paśavaḥ| āyatanaṃ hi paśavo 'bhisamāyantīti| tad u vā āhuḥ paśūnāṃ vai purīṣaṃ bhavati| yad vai paśavo na syur na purīṣaṃ syāt| yado vai puruṣaḥ paśūn vindate 'tha sa goṣṭhaṃ paryasyate guptyai| tasmān mahānāmnībhir eva pūrvābhi stotavyam iti
tad āhus sakṛda eva saṃstutāsūpariṣṭāt purīṣeṇa stotavyam uta vai bahutayāḥ paśavo nānātyās samānam eva goṣṭham abhisamāyantīti| yad dvayīr u ha tathā prajā bhavanti| anuparyāyam eva purīṣeṇa stotavyam| tathā ha sarvā vrajavatīr bhavanti| ail̤āni purīṣāṇi bhavanti| paśavo vā il̤ā, āyatanaṃ purīṣam| āyatana eva tad etān paśūn pratiṣṭhāpayanti| apa upanidhāya stuvanti sāmnas sarvatvāya| etad vai mahānāmnīnāṃ sarvaṃ rūpaṃ yad āpaḥ| tā udiṃgayeyū rūpasamṛddhatāyai| tad āhuḥ kvemā ninayed iti| tāsām eṣā mīmāṃsā - vasatīvarīṣva avanīya somam abhiṣutya bhakṣayeyur iti| mathitam iva ha tv eṣāṃ bhavati yātayāma| yātayāmnīr ayātayāmnīṣva avanayanti| atho āhus tṛtīyasavanīyān evābhiḥ puroḍāśān upasṛjeyur iti| yajamāno vai puroḍāśo, 'nnam āpaḥ| annenaiva tad yajamānaṃ samanakti| īśvaro ha tu yajamānam uttaravayase śvaḥ pāmā vettoḥ| kaṇḍūyitā iva hi bhavanti| atho āhuś cātvāla eva ninayed iti| yonir vai yajñasya cātvālaṃ, reta āpo yonyām evaitad retaḥ pratiṣṭhāpayati| anuṣṭhyāsya retas siktaṃ prajāyate ya evaṃ veda
tad āhur vihṛtā agnayo bhavanti, vāstu pariśiṣyate, garbhā anuśoṣukā syur, yac cātvāle ninayet| āstāve ninayed iti| eṣa ha vā udgātuś ca yajamānasya ca dhiṣṇyo yad āstāvaḥ| āyatanam āstāvaḥ| āyatana eva tad etān kāmān pratiṣṭhāpayanti| tāsām atra yāvatkāmaṃ ninīya, athāntaḥparidhi ninayate| tathā haiṣāṃ tā hutāś cāhutāś ca bhavanti| yathā ha vā idaṃ vidāvan prāṇāv aniruktāv evam etau dhiṣṇyau santāv anavagatau| prāṇau vā imau santāv anapatṛṇṇau dhiṣṇyāv etau santau na vihriyete
asurāṇāṃ ha vā agra ime lokā āsuḥ| upajīvina iva hi devā āsus tapa eva śraddhām anvāyattāḥ| te 'rcantas tāmyantas tejo balam indriyaṃ vīryam ātmasv adadhata| tad eṣām asurā āditsanta| tad āditsyamānam apsu prāveśayan, ned idam asurā vindāntā iti| tasmād idam apy etarhy amitreṣv āyatsu vittam upagūnti, ned idam amitrā vindāntā iti| tad apaiva devebhyo 'krāman, nāsurān prāpnot| te devā etaṃ saṃvatsaraśramam apaśyan| tenainad abhyāśrāmyan| tad ūrdhvam upaśrayata| (ta)d divi spṛṣṭam atiṣṭhat| yad divi spṛṣṭam atiṣṭhat, tat spṛṣṭānāṃ spṛṣṭatvam| spṛṣṭāni ha vai nāmaitāni| tāni pṛṣṭhānīti parokṣam ākhyāyante| sarvān kāmān spṛśati ya evaṃ veda| sa yatkāma syāt saṃvatsaraṃ śrāmyed, ava aivainad runddhe| saṃvatsaraparimito hy evaiṣa yac chramaḥ
āpo vai devānāṃ patnaya āsan| tā mithunam aicchanta| tāsāṃ vāyuḥ pṛṣṭhe vyavartata| tā garbham adadhata| tā devā abruvan sṛjadhvam iti| tā rathantaraṃ prathame 'hann asṛjanta| tad rathaghoṣo 'nvasṛjyata| tasmād rathantarasya stotre rathaghoṣaṃ kurvanti| tā abruvan - sṛjadhvam eveti| tā bṛhad dvitīye 'hann asṛjanta| tat parjanyasya ghoṣo 'nvasṛjyata| tasmād bṛhata stotre dundubhīn udvādayanti| varṣukaḥ parjanyo bhavati| tā abruvan sṛjadhvam eveti| tā vairūpaṃ tṛtīye 'hann asṛjanta| tad grāmaghoṣo 'nvasṛjyata| tasmād vairūpasya stotre grāmaghoṣaṃ kurvanti| tā abruvan sṛjadhvam eveti| tā vairājaṃ caturthe 'hann asṛjanta| tad agner ghoṣo 'nvasṛjyata| tasmād vairājasya stotre 'gniṃ manthanti| tā abruvan sṛjadhvam eveti| tāś śākvaraṃ pañcame 'hann asṛjanta| tad apāṃ ghoṣo 'nvasṛjyata| tasmāc chākvarasya stotre 'pa upanidhāya stuvanti| tā abruvan sṛjadhvam eveti| tā raivataṃ ṣaṣṭhe 'hann asṛjanta| tat paśughoṣo 'nvasṛjyata| tasmād raivatasya stotre paśughoṣaṃ kurvanti, vatsān mātṛbhis saṃvāśayanti| tā abruvan sṛjadhvam eveti| etāvad vāvety abruvan| tad ete ha vā āsām aindrā ghoṣā vadanti| asminn aindrā ghoṣās sarvā asmin puṇyā vāco vadanti ya evaṃ veda| te devā vāmadevyam eva yoniṃ parigṛhyordhvā udāgāhanta| tad etasya pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya madhye ha māyaṃ nyadadhuḥ| tad yāni ha vai stutāni sāmāni paścātvaṃ teṣāṃ vāmadevyam, atha yāny astutāni purastvaṃ teṣām| yo vai grāmasya śreṣṭhī baliṣṭho bhavati tena paścātvena tena purastvena yanti| ariṣṭena yajñena yajate ya evaṃ veda| etasmād dha vā idaṃ yugyau na samavahanau vahato, 'nyatara eva vahīyān bhavati| tasmād vāmadevyaṃ pṛṣṭham| pṛṣṭhaṃ hi prativahatīti| klṛptir vā eṣā śāntir vā eṣā pratiṣṭhā vā eṣaiṣa vāva yajño yad vāmadevyam| tasmād yena yenāhnā stuvanti tat tad anusarpati kalpayac chamayat
asāvy aṃśur madāyety asāvīti simānāṃ rūpam| apsu dakṣo giriṣṭhāḥ| śyeno na yonim āsadat|| śubhram andho devavātam apsu dhautaṃ nṛbhis sutam| ity apsumatīr bhavanti| āpo hy etad ahaḥ| svadanti gāvaḥ payobhiḥ|| ādi īm aśvaṃ na hetāram aśūśubhann amṛtāya| iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnām evāvaruddhyai| paśavo hy etad ahaḥ| madho rasaṃ sadhamāda iti madvatīr bhavanti| raso vai madaḥ| dhītam ivaitad yat tṛtīyasavanam| tad yad etā madvatīr bhavanti rasam evāsminn etad dadhati| aivainad etena pyāyayanti| tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam| atha [https://sa.wikisource.org/s/1z8j santani|] vāg vā eṣā pratatā yad dvādaśāhaḥ| tāṃ santaninaiva saṃtanvanti| prāṇā ha khalu vai santanayaḥ| prāṇair vāk santatā| tad yat santani bhavati prāṇānām eva santatyai, vācaṃ prāṇais santanavāmeti| ime vai lokās santanaya, ima u lokā mahānāmnayaḥ| tad yat santani bhavaty eṣām eva lokānāṃ santatyai| sam asmā ime lokās tāyante ya evaṃ veda| abhi dyumnaṃ bṛhad yaśa ity abhīti bhavati rathantarasya rūpam| rāthantaram etad ahaḥ| jinvan gaviṣṭaye dhiya iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnām evāvaruddhyai| paśavo hy etad ahaḥ
tāsu cyāvanam| cyavano vai bhārgavo vāstupasya brāhmaṇam avet| sa putrān abravīd vāstupasya vai brāhmaṇaṃ veda| taṃ mā vāstau nidhāya triḥ punaḥprayāṇaṃ prayāteti| te 'bruvan na śakṣyāma, ākrośanavanto bhaviṣyāmaḥ| pitaram ahāsiṣur iti no vakṣyantīti| neti hovāca, tena vai yūyaṃ vasīyāṃso bhaviṣyatha, teno eva mama punaryuvatāyā āśā| hitvaiva mā prayāteti tān ajñāpayat| taṃ sarasvatyai śaiśave nidhāya triḥ punaḥprayāṇaṃ prāyan| so 'kāmayata vāstau hīnaḥ - punar yuvā syāṃ, kumārīṃ jāyāṃ vindeya, sahsreṇa yajeyeti| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta