atha pārthaṃ dviyabhyāsaṃ dvitīyasyāhno rūpam| dvitīyaṃ hy etad ahar āyatanena| atha ṛṣabhaś śākvaraḥ| paśavo vai simāḥ, paśavo revatayaḥ, paśava ṛṣabhaḥ| ṛṣabham evaitat paśuṣv apisṛjanti mithunatvāya prajananāya| pra mithunena jāyate ya evaṃ veda| sa u dvābhyāṃ dvābhyāṃ devatābhyāṃ pratitiṣṭhati| tasmād ṛṣabha skandan dvipād bhavati| tā etāś caturakṣarā devatā bhavanti| tasmād dvipāt skandati| catuṣpadaḥ prajanayati| pra prajayā paśubhir jāyate ya evaṃ veda| sa u pāṃktaḥ| pāṃkte 'hani kriyate rūpasamṛddhatāyai| indur vājī pavate gonyoghā iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnām evāvaruddhyai| paśavo hy etad ahaḥ| tāsu dāśaspatyam uktabrāhmaṇam| atha yajñāyajñīyam uktabrāhmaṇam| ā te agna idhīmahīty āvatīr bhavanti| apacchidyeva vā etad yajñakāṇḍaṃ yad ukthāni| tad yad āvatīr bhavanti yajñasyaiva salomatāyai
tāsu saṃjayam| devāsurā vā eṣu lokeṣv aspardhanta| asmin bhuvane te devā akāmayanta sam imān lokān jayema jayemāsurān spardhāṃ bhrātṛvyān iti| ta etat sāmāpaśyan| tenāstuvata| tenemān lokān samajayann, ajayan spardhāṃ bhrātṛvyān asurān| tad yad imān lokān samajayaṃs tat saṃjayasya saṃjayatvam| sam imān lokāñ jayati, jayati spardhāṃ dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ, ya evaṃ veda| tad u pāṃktaṃ, pāṃkte 'han kriyate - pāṃktā vai paśavaḥ paśava etad ahaḥ - paśūnām evāvaruddhyai| tad v evācakṣate dvihiṃkāraṃ vāmadevyam iti| paśavo vai simāḥ, paśavo revatayaḥ, paśavo dvihiṃkāraṃ vāmadevyam| paśumanta eva bhavanty enena tuṣṭuvānāḥ| atho yad evaitasminn ahann ūrdhvaṃ śakvarībhyaḥ krūram iva kriyate tad evaitābhyāṃ hiṃkārābhyāṃ śamayanti| atha saumitraṃ bhrātṛvyahā sendraṃ sāma| hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyam āsyendro havaṃ gacchati ya evaṃ veda
trayo brahmāpaśyan, nodhās tṛtīyaṃ, sumitras tṛtīyaṃ, bṛhadukthas tṛtīyam| tad yat prathame triyahe naudhasaṃ kriyate, tena prathamas triyaho brahmaṇvān kriyate| atha yad dvitīye triyahe saumitraṃ kriyate tena dvitīyas triyaho brahmaṇvān kriyate| atha yat tṛtīye triyaha bārhadukthaṃ kriyate tenaiva tṛtīyas triyaho brahmaṇvān kriyate| etair ha vai sāmabhir ete triyahā brahmaṇvantaḥ kriyante| tat pañcākṣaraṇidhanaṃ bhavati pañcamasyāhno rūpaṃ pañcarātrasya santatyā avyavacchedāya| asāvi soma indra ta ity asāvīti simānāṃ rūpam
tāsu mahāvaiśvāmitram| etena vai viśvāmitro mahīmānaṃ bhūmānam abhipūrvaṃ paśūnām avārunddha| tad etat paśavyaṃ sāma| mahimānam eva bhūmānam abhipūrvaṃ paśūnām avarunddhe ya evaṃ veda| indro vai vṛtram ajighāṃsat| sa viśvāmitram upādhāvad - ṛṣa upa tvā dhāvāma, iha no 'dhibrūhīti| sa etad viśvāmitras sāmāpaśyat| tenāstuta| tato vā indro vṛtram ahan| so 'bravīn mahad vā idaṃ viśvāmitrasyābhūd iti| tad eva mahāvaiśvāmitrasya mahāvaiśvāmitratvam| tad u bhrātṛvyahā | hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda| tat trīl̤aṃ bhavati - paśavo vā il̤ā| paśava etad ahar - abhipūrvāṇām eva paśūnām avaruddhyai| bheṣajaṃ ha khalu vai tisra il̤āḥ| etad dha vai śivaṃ śāntaṃ vāco yat tisra il̤āḥ| tad yat trīl̤aṃ pañcame 'hani bhavati tenaiva triṇavaṃ ca stomaṃ śamayanti| simāś cādityād ṛtava udakrāman| so 'kāmayata na mad ṛtava utkrāmeyur abhi mā varterann iti| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| hehayā o hā o hā iti hayā ha vā asyaite yathāśvā syur evam| tato vai tasmād ṛtavo nodakrāman| tata enam upāvartanta| taṃ prāviśan| tān abhyārohat| sa eṣa ṛtuṣu ca saṃvatsare caitasyāṃ śriyām adhyūḍhas tapati| yad u viśvāmitro 'paśyat tasmān mahāvaiśvāmitram ity ākhyāyate| tad ail̤am acchāvākasāma bhavati| paśavo vā il̤ā| paśuṣv evaitat pratitiṣṭhanti
jyotir yajñasya pavate madhu priyam iti simānāṃ rūpam| samānaṃ vai simānāṃ ca revatīnāṃ ca rūpam| simābhyo vā adhi revatayo nirmitāḥ| jyotir ity āha| jyotir evaitat prajāsu dadhāti| jyotir iti ca ha khalu vai pavata iti ca gāyatryai rūpam| gāyatryo etad ahas tāyate| pitā devānāṃ janitā vibhūvasur iti prajāpatir vai pitā devānāṃ, sa janitā, sa vibhūvasuḥ| prājāpatyam etad ahaḥ| dadhāti ratnaṃ svadhayor apīcyaṃ madintamo matsara indriyo rasa iti| raso hy etad ahaḥ| yo vai pañcamād ahno raso 'tyanedat tad etad ahar abhavat| sa eṣa rasa eva| abhikrandan kalaśaṃ vājy arṣatīty ṛṣabhaṃ evaitat prātassavane revatīṣv apisṛjanti prajananāya| patir divaś śatadhāro vicakṣaṇa iti yad vai śatavat sahasravat taj jagatyai rūpam| jāgatam etad ahaḥ| harir mitrasya sadaneṣu sīdati marmṛjāno 'vibhis sindhubhir vṛṣeti vṛṣaṇvatīr bhavanti bṛhato rūpam| bārhatam etad ahaḥ| agre sindhūnāṃ pavamāno arṣasy agre vāco agriyo goṣu gacchasi| agre vājasya bhajase mahad dhanaṃ svāyudhas sotṛbhis soma sūyase|| ity agram agram iti bhavati| agraṃ hy etad ahar yad bārhatam| agraṃ trayastriṃśa stomānām| tam evaitad revatayo 'nu
tā etā bhavanti jagatyo jagadvarṇā ahno rūpeṇa samṛddhāḥ| yatra vā ahārūpeṇa samṛddhayanti saṃ tatrardhyate| sam asmā ṛdhyate ya evaṃ veda| asṛkṣata pra vājina ity anurūpo bhavati bhūtānuvādinīḥ| ṣaḍaham evaitad etās sṛṣṭam anuvadanti| tad āhur ahna eva rūpaṃ stotriyeṉārabhante 'nurūpeṇa sāmna iti| stotriyānurūpau bhavataḥ| prāṇo vai stotriyo 'pāno 'nurūpaḥ| prāṇāpānābhyām evaitat samṛdhya prayanti| gavyā somāso aśvayā| śukrāso vīrayāśavaḥ|| iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnām evāvaruddhyai| paśavo hy etad ahaḥ| śumbhamānā ṛtāyubhir mṛjyamānā gabhastyoḥ| pavante vāre avyaye|| iti rūti revatīnāṃ rūpam| te viśvā dāśuṣe vasv iti viśvavatīr bhavanti| vaiśvadevaṃ hy etad ahaḥ| soma divyāni pārthivā| pavantām āntarikṣyā|| itīmān lokān samārabhate| ime vai lokāḥ prajāpatiḥ| prājāpatyam etad ahaḥ| ṣaṣṭhāyatano vai prajāpatir devatānām
pavasva devavīr atīti daśarcasya prabhṛtir bhavaty ati prādeti vā āhur upasthitam| upasthitam ivaitad ahaḥ| pavitraṃ soma raṃhyā| indram indo vṛṣā viśa|| iti vṛṣaṇvatīr bhavanti bṛhato rūpam| bārhatam etad ahaḥ| ā vacyasva mahi psara iti āvatīr bhavanty anatipādāyaiva| antam iva hy etarhi gacchanti| ṣaḍahān net parāñco 'tipadyāmahā iti| adhukṣata priyaṃ madhv iti yad vai mahānāmnīnāṃ dugdhaṃ payas tā revatayo 'bhavan| mahānāmnīnāṃ vā etad dugdhaṃ payo yad revatayaḥ| mahāntaṃ tvā mahīr anv iti trayastriṃśo vai stomo mahān| tam evaitad revatayaḥ| āpo arṣanti sindhavaḥ| yad gobhir vāsayiṣyase|| samudro apsu māmṛje viṣṭambho varuṇo divaḥ| somaḥ pavitre asmayuḥ|| ity apsumatīr bhavanti| āpo hy etad ahaḥ| acikradad vṛṣā harir iti vṛṣaṇvatīr bhavanti bṛhato rūpam| bārhatam hy etad ahaḥ| mahān mitro na darśata iti mahad dhy etad ahar yat trayastriṃśam| giras ta indra ojasā marmṛjyante apasyuvaḥ| yābhir madāya śumbhase|| taṃ tvā madāya ghṛṣvaya u lokakṛtnum īmahe| tava praśastaye mahe|| gopā indo nṛṣā asy aśvasā vājasā uta| ātmā yajñasya pūrvyaḥ|| iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnām evāvaruddhyai| paśavo hy etad ahaḥ| asmabhyam indav indriyaṃ madhoḥ pavasva dhārayā| parjanyo vṛṣṭimaṃ iva|| iti daśarcaṃ bhavati - daśākṣarā virāḍ, annaṃ virāḍ - virāja evānnādyasyāvaruddhyai
sanā ca soma jeṣi cety uttaraṃ daśarcaṃ bhavati| abhipūrvam evaitena virājam annādyam avarundhate| ṛṣayo vā etad ṛddhikāmā upotthānaṃ priyaṃ vāco 'paśyann athā no vasyasas kṛdhy, athā no vasyasas kṛdhīti| tenāstuvata| tato vai te sarva evārdhnuvan| sarve haivardhnuvanti ya evaṃ vidvāṃsa etena daśarcena stuvate| upariṣṭād udakaṃ dadhati| raso vai ṣaṣṭham ahaḥ| tasyānatinedāya| sa yathāpāṃ vārtraṃ dihyāt tādṛg evaitad upariṣṭād udarkaṃ dadhati rasasyānatinedāya| caturṛco bhavati catuṣpadāṃ paśūnām evāvaruddhyai| parokṣaṃ dvipadā bhavanti, dvipadāṃ paśūnām avaruddhyai| vi nārāśaṃsam iva bhavaty ubhayoḥ kāmayor upāptyai| yac ca divyo yac ca mānuṣa upariṣṭād udarkaṃ dadhati| raso vai ṣaṣṭham ahaḥ| tasyānatinedāya
atha ha vai tarantapurumīḍhau vaitadaśvī dhvasrayoḥ puruṣantyor bahu pratigṛhya garagirāv iva menāte| tau ha smāṃgulyā sātaṃ pratimamṛśāte| tāv akāmayetām asātaṃ nāv idaṃ sātaṃ syād āttam ivaiva na pratigṛhītam iti| tāv etac caturṛcam apaśyatāṃ, tena pratyaitām| tato vai tayor asātaṃ sātam abhavad āttam ivaiva na pratigṛhītam| sa yaḥ pratigṛhya kāmayetāsātam ma idaṃ sātaṃ syād āttam ivaiva na pratigṛhītam iti sa haitena caturṛcena pratīyāt| asātaṃ haivāsya sātaṃ bhavaty āttam evaiva na pratigṛhītam| ete somā asṛkṣatety etā antyā bhavanti bhūtānuvādinīr u eva| ṣaḍaham evaitad etās sṛṣṭam anuvadanti| abhi gavyāni vītaye nṛmṇā punāno arṣasi| sanadvājaḥ pari srava|| iti parivatīr bhavanty antasya rūpam| anto hy etad ahaḥ| uta no gomatīr iṣo viśvā arṣa pariṣṭubhaḥ| gṛṇāno jamadagninā|| iti paryāso bhavati prajānāṃ dhṛtyai paśūnām upasthityai| trayastriṃśa stomo bhavati| trayastriṃśad vai sarvā devatāḥ| sarvāsv evaitad devatāsu pratitiṣṭhanto yanti
tad āhur - mithunāni pañcāhāny, amithunaṃ ṣaṣṭham ahaḥ| tad yad imaṃ stomam arhate jātavedasa ity āgneyam ājyaṃ bhavati, tenaiva mithunaṃ ṣaṣṭham ahaḥ kriyate| ratham iva saṃ mahemā manīṣayety etena mithunaṃ kriyate| hotā vai pūrveṣva ahassu yajamānāyāśiṣam āśāsta udgātaitasmin| yo vai sāmnāśiṣam āśāste mīyata iva vai tasya| tad yad agne sakhye mā riṣāmā vayaṃ tava, agne sakhye mā riṣāmā vayaṃ taveti bhavati, bheṣajam evaitena prāyaścittiṃ kurvate| tathā hāsya na mīyate| upariṣṭād udarkaṃ dadhati| raso vai ṣaṣṭham ahas tasyānatinedāya| sa yathāpāṃ vārtraṃ dihyāt tādṛg evaitad upariṣṭād udarkaṃ dadhati rasasyānatinedāya