tāsu sujñānaṃ | devān vā asurā vyavahvāram ajighāṃsan yad rūpaṃ devānām āsīt tena rūpeṇānupraviśya - teṣāṃ ha devānāṃ ye 'raṇye svādhyāyaṃ cerur, ye grāma āsus, teṣāṃ tān rūpeṇa jighāṃsāṃcakruḥ| atha ye grāma āsur, ye 'raṇye svādhyāyaṃ cerur, teṣām u tān rūpeṇa jighāṃsāṃcakruḥ| tān haiva vyavaṃhvāraṃ jighāṃsāṃ cakruḥ| tad devāḥ pratyabudhyanta| te 'bruvan - saṃvācanaṃ karavāmahā iti| te saṃvācanam akurvata - yaṃ pṛcchāma carantaṃ kam accha carasīti, indram accha carāmītya eva sa brūtād iti| te ha sma yaṃ pṛcchanti carantaṃ - kam accha carasīti, indram accha carāmīti ha smaivāha| sujñāno 'sīti ha smāhuḥ| tad eva sujñānasya sujñānatvam| tat saṃjñānaṃ vā etat sāma| saṃjñānam evāsmai tena bhavati, yena kāmayate 'nena saṃjānīyeti, ya evaṃ veda| teṣām u yo ya eva pṛṣṭo na pratyamanuta, tasyaitad eva prāghnan| tad u bhrātṛvyahā | hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda| devā vai svargaṃ lokaṃ yanto jñānād abibhayuḥ| te 'kāmayanta jñānam āvirbhāvaṃ gacchemeti| ta etat sāmāpaśyan| tenāstuvata| tato vai te jñānam āvirbhāvam agacchan| jñānam āvirbhāvaṃ gacchati ya evaṃ veda| ayaṃ pūṣā rayir bhagas somaḥ punāno arṣati| patir viśvasya bhūmano vy akhyad rodasī ubhe|| ity ubhayor evāhnos samārambhāya| yathā ha vā idaṃ śramaṇaṃ vyavalambamānaṃ nayed evaṃ ha vā etad ahar ete ahanī nayato bārhataṃ rāthantare| tāsu gaurivītam uktabrāhmaṇam
atha krauñcam | kruṃṅ āṃgirasa īṣyam ivāhar avindat| īṣyam ivaitad ahar yad dvitīyam| tasmād dvitīye 'han kriyate| ekaṃ vāvāhar āsīt| sa kruṃṅ āṅgiraso 'kāmayatāhna evāhar nirmimīyeti| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| tato vai so 'hna evāhar niramimata| tad yad etat sāma bhavaty, ahna evaitenāhar nirmimata| etad dha sma vai tat kruṃṅ āgiraso 'hna evāhar vipipīte| yad dha vā idam āhuḥ - kruṃṅ kṣīraṃ vipipīta iti, na ha vai tat kruṅ vipipīte| kruṅ ha sma vai tad āṃgiraso 'hna evāhar vipipīte| kruṃṅ āṅgirasa svargakāmas tapo 'tapyata| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| tato vai sa svargaṃ lokam āśnuta| tad etat svargyaṃ sāma| aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda| tad ūrdhvel̤aṃ bhavati bṛhato rūpaṃ bārhate 'han| tena vai rūpasamṛddham| yad u kruṃṅ āṃgiraso 'paśyat tasmāt krauñcam ity ākhyāyate| vṛṣā matīnāṃ pavate vicakṣaṇa iti vṛṣaṇvatīr bhavanti| bārhataṃ vā etad ahas traiṣṭubhaṃ kṣatrasya rūpam
tāsu yāmam | yamam iva vā etad ahar yad dvitīyam| yathā vai yamau jāyeyātām evam etad ahaḥ| yamair vai yamotgamoravaṃ lokān niruṃhya lokam asyābhyārohat| lokād eva dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ruṃhya lokam asyābhyārohati ya evaṃ veda| mantreṇarṣayo nidānavanto yāmena yamaḥ| nidānavanto 'sāmeti satram āsate| nidānavanta eva bhavanti| tad gṛhā vai nidānaṃ, prajā nidānaṃ, paśavo nidānaṃ, svargo loko nidānam| nidānavān bhavati ya evaṃ veda| yamaṃ vaivasvataṃ devā amuṣmai lokāyāsuvata| so 'kāmayata nidānavān asmin loke syām iti| sa etāni yāmāni sāmāny apaśyat| tair astuta| tair asmin loke nidānavān abhavat| etannidāno ha vāva so 'smin loka etatprajā etair eva sāmabhir ya evaitāni sāmāni veda| tenāsmin loke nidānavān yamasya putratāṃ gacchati ya evaṃ veda| tad āhuḥ pitṛdevatyāni sāmāni| īśvaraḥ purāyuṣo 'muṃ lokam etor ity āyur iti vā stobhaty atho vāyur iti| tathā ha purāyuṣo 'muṃ lokaṃ naiti| yad u yamo 'paśyat tasmād yāmam ity ākhyāyate| atha yajñāyajñīyam uktabrāhmaṇam| ehy ū ṣu bravāṇi te agna itthatarā giraḥ| ebhir vardhāsa indubhiḥ|| iti vṛddhaṃ hy etad ahar yad bārhatam
tāsu sākamaśvaṃ svargyaṃ sāma svargasya lokasya samaṣṭayai| evā hy asi vīrayur ity eveti bhavati bṛhato rūpam| bārhatam etad ahaḥ| tāsv āmahīyavaṃ prājāpatyaṃ sāma| kṣatraṃ vai prajāpatiḥ| prājāpatyam etad ahaḥ| tad gāyatrīṣu bhavati| brahma vai gāyatrī| kṣatram etad ahaḥ| tad yad gāyatrīṣv āmahīyavaṃ bhavati, brahmaiva tad yaśasārpayanti| brahmaṇo 'sya sataḥ kṣatrasyeva prakāśo bhavati ya evaṃ veda| etasmād dha vā idaṃ brāhmaṇānāṃ rājñām iva prakāśo yad gāyatrīṣūkthaṃ brahmasāma bhavati| tat samānaṃ vadantīṣu bhavati| yad dha vai bahavas samānam ācakṣate tat satyam| tad yad evā hy asi vīrayur evā śūra uta sthiraḥ| evā te rādhyaṃ manaḥ|| iti bhavati satyasyaivarddhyai| indraṃ viśvā avīvṛdhanna iti vṛddhaṃ hy etad ahar yad bārhatam| tāsv [https://sa.wikisource.org/s/1z9w āṣṭādaṃṣṭram] uktabrāhmaṇam| tad ail̤am acchāvākasāma bhavati| paśavo vā il̤ā| paśuṣv evaitat pratitiṣṭhanti| abhīl̤āyai svareṇa tṛtīyam aha svarati
davidyutatyā ruceti pratipado bhavanti| davidyutatyā ruceti vai gāyatryai rūpam| pariṣṭobhantyā kṛpeti triṣṭubhaḥ| somāś śukrā gavāśira iti jagatyai| chandasāṃ vā eṣāṃ rūpaṃ chandobhis tṛtīyasavanaṃ kriyate| tṛtīyasavanam iva vai tṛtīyam ahaḥ| tā etā bhavanti gāyatryo jagadvarṇā ahnorūpeṇa samṛddhāḥ| yatra vā ahārūpeṇa samṛddhayanti saṃ tatrardhyate| sam asmā ṛdhyate ya evaṃ veda| ete asṛgram indava ity anurūpo bhavati| bhūtānuvādinīr eta eta iti vai pūrvāṇy ato 'nudiśanti| bṛhadrathantarayor evaitad yātena yānti trivṛt - pañcadaśayo stomayoḥ| tad āhus sāmna eva rūpaṃ stotriyeṇārabhante 'nurūpeṇāhna iti| stotriyānurūpau bhavataḥ| prāṇo vai stotriyo 'pāno 'nurūpaḥ| prāṇāpānābhyām evaitat samṛdhya prayanti
tā gomatīr il̤āvatīr aśvavatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnām evāvaruddhayai| paśavo hy etad ahaḥ| viśvavatīr bhavanti| vaiśvadevaṃ hy etad ahaḥ| antarikṣavatīr bhavanti| antarikṣaṃ hy etad ahaḥ| āśīrvatīr bhavanti| āśīrvad dhy etad ahaḥ| atho āśiraṃ vai tṛtīyasavane 'vanayanti| tṛtīyasavanabhājanam etad ahaḥ| pañcarcaṃ bhavati - pañca vai diśo - diśām eva dhṛtyai| atho pāṃkto vai yajño yajñasyaivārambhāya| paryāso bhavati prajānāṃ dhṛtyai paśūnām upasthityai| saptadaśastomo bhavati| prajāpatir vai saptadaśaḥ| prajāpatāv evaitat pratitiṣṭhanto yanti
agnināgnis sam idhyata ity āgneyam ājyaṃ bhavati rāthantaram| rāthantaraṃ hy etad ahaḥ| yad dha vā agniāgnis samiddhyate vairūpaṃ ha vai tad rathantareṇa samidhyate, rathantaraṃ vā vairūpeṇa| tad u hovāca saujātasyārāṭer jāyā - yan nu me dve eva pṛṣṭhe patir amanyatātha ko 'yaṃ gardabha audumbarim abhinānadyata iti| tad āhū rāthantaram etad ahaḥ| tasmād etasyāhno vairūpam eva pṛṣṭhaṃ kāryam iti| tad u vā āhuḥ ko vā nvai syāt puruṣaḥ ko vā yad asyātmeva syān na paśavaḥ| ātmā vai bṛhadrathantare| paśavaḥ pṛṣṭhāni| tasmād etasyāhno vairūpam eva pṛṣṭhaṃ kāryam iti| tad yad etasyāhno vairūpaṃ pṛṣṭhaṃ bhavaty ātmann evaitat paśūn pratiṣṭhāpayanti
mitraṃ huve pūtadakṣam iti maitrāvaruṇaṃ bhavati| hu iti vai rathantarasya rūpam| rāthantaram etad ahaḥ| varuṇaṃ ca riśādasaṃ dhiyaṃ ghṛtācīṃ sādhanteti siddhayā eva| ṛtena mitrāvaruṇāv ṛtāvṛdhāv ṛtaspṛśā| kratuṃ bṛhantam āśāthe|| kavī no mitrāvaruṇā iti vīti bhavaty antarikṣasya rūpam| antarikṣabhājanam etad ahaḥ| indreṇa saṃ hi dṛkṣasa ity aindraṃ bhavati| sam iti ca vai vīti vāntarikṣasya rūpam| ito vā ayaṃ ūrdhvo loko 'rvāṅ asāv amutaḥ| sam iti ca vā idam antarikṣaṃ vīti ca| saṃjagmāno abibhyuṣā mandū samānavarcaseti| samānaṃ vai tṛtīyaṃ ca caturthaṃ cāhanī| tṛtīyād vā ahnaś caturtham ahaḥ prajātam| ād aha svadhām anu punar garbhatvam erira iti punar evaitat tṛtīya 'hani garbhatvam erayante caturthasyāhnaḥ prajātyai| dadhānā nāma yajñiyam| vīl̤u cid ārujatnubhir guhā cid indra vahnibhiḥ| avinda usriyā anu|| iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnām evāvaruddhayai| paśavo hy etad ahaḥ
tā huve yayor idam ity aindrāgnaṃ bhavati| vācam evaitad yajñam ūhiṣīmanta ta upahvayante papne viśvaṃ purā kṛtam iti| pureva hy etad etarhi kṛtaṃ bhavati| indrāgnī na mardhataḥ| ugrā vighaninā mṛdha iti| vīti bhavaty antarikṣasya rūpam antarikṣabhājanam etad ahaḥ| hatho vṛtrāṇy āryā hatho dāsāni satpatī| hatho viśvā apa dviṣaḥ|| iti vārtraghnaṃ bhavaty antato vijityai| etena vai tryaheṇa devā agre vyajayanta| tad yad etad vārtraghnam antata ājyaṃ kriyate, vijityā eva bhrātṛvyasyaiva vadhāya| vijayate, hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ, ya evaṃ veda| saptadaśa stomo bhavati| prajāpatir vai saptadaśaḥ| prajāpatāv evaitat pratitiṣṭhanto yanti
uccā te jātam andhaseti| mādhyandinasya pavamānasyāndhasvatīr gāyatryo bhavanty - annaṃ vā andho - 'nnādyasyaivāvaruddhayai| divi sad bhūmy ā dada iti dyāvāpṛthivīyā bhavanti| a - pratiṣṭhitam iva vā etad ahar yad vairūpam| tad yad etā dyāvāpṛthivīyā bhavanty ahar evaitābhiḥ pratiṣṭhāpayanti| sa na indrāya yajyave varuṇāya marudbhya iti marutvatīr bhavanti| marutvad vai madhyandinasya rūpam| madhyandinasyaiva tad rūpān na yanti| enā viśvāny arya ā iti viśvavatīr bhavanti| vaiśvadevaṃ hy etad ahaḥ| tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam| atha [https://sa.wikisource.org/s/1z9l vaiṣṭambham]| ūrdhvā vai devā svargaṃ lokam udakrāman| te diśo nāpaśyan| te 'kāmayanta diśaḥ paśyemeti| ta ete sāmanī apaśyan| tābhyām astuvata| tato diśo 'paśyan| tāsv ākramanta| tās sam ivāplīyanta| tā etābhyāṃ nidhanābhyāṃ yathā carma kuśībhyām anvasyed evam evābhyām anvāsyan| tā adhriyanta| tad yad ete sāmanī bhavato diśām eva dhṛtyai svargasya ca lokasyojjityai| diśo vā etad ahar, diśa ete sāmanī| tad yad ete sāmanī etasminn ahani kriyete, diśa evaitat pratyakṣam ārabhante| abhi somāsa āyava ity abhīti bhavati rathantarasya rūpam| rāthantaram etad ahaḥ