yas te mado vareṇya ity ārbhavasya pavamānasya madvatīr gāyatryo bhavanti| raso vai madaḥ| dhītam ivaitad yat tṛtīyasavanam| tad yad etā madvatīr bhavanti rasam evāsminn etad dadhaty, aivainad etena pyāyayanti| tenā pavasvāndhasety andhasvatīr bhavanty - annaṃ vā andho - 'nnādyasyaivāvaruddhyai| agnir vṛtram amitriyam iti bārhataṃ rūpam| yad ūrdhvaṃ madhyaṃdinād tad etasyāhno bārhatam| saṃmiślo aruṣo bhuvas sūpasthābhir na dhenubhir iti| vibhraṣṭam ivaitad ahar yat saptamam| tad yat sūpasthābhir ity ahna evopasthityai| tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam| athāgnerarka āgneyaṃ sāmāgneye 'han kriyate| āgneyam etad ahar yad gāyatram| agnir hi gāyatrī| tad yad atrāgnerarkaḥ kriyate 'har eva tadrūpeṇa samṛddhayanti| tenaibhyas samṛddhena svāyāṃ janatāyām ardhukaṃ bhavati| atho annaṃ vā arko, 'nnādyasyaivāvaruddhyai| atha somasāma| prajananaṃ vai somaḥ| prajananam etad ahaḥ| prajanana evaitat prajananaṃ kriyate| atho kṣatraṃ vai somaḥ| kṣatriya u vā annādyasya pradātā| sa yo 'nnādyasya pradātā sa no 'nnādyaṃ prayacchād iti| tad adhyardhel̤aṃ bhavati - paśavo vā il̤ā| paśavaś chandomā - abhipūrvāṇām eva paśūnām avaruddhyai
atha dakṣoṇidhanam| vibhraṣṭam ivaitad ahar yat saptamam| tad dakṣoṇidhanenaiva saṃdakṣayanti| prajāpatiḥ prajā asṛjata| tā aprāṇā asṛjata| so 'kāmayata - prāṇavatīr ma imāḥ prajā syur iti| sa etat sāmāpaśyat| tenainā dakṣāyā ity evābhyamṛśat| prāṇā vai dakṣāḥ| prāṇān evāsu tad adadhāt| prāṇān evātmaṃś ca yajamāne ca dadhāti ya evaṃ veda| tad u hovāca sudakṣiṇaḥ kṣaimir manthaṃ hāsya kule vidur na vividur dakṣoṇidhanaṃ svit te pavamānamukhe cakrur iti| kathā heti| manthaṃ hi te kule na vindantīti| tasmād agner evārkaḥ prathamāyāṃ kāryaḥ| eṣa sya dhārayā suta iti santaninaḥ pragāthas, sasantanikena pragāthenaitad ahar bhiṣajyāmeti| vibhraṣṭam ivaitad ahar yat saptamam| tat sasantanikenaiva pragāthena bhiṣajyanti| avyā vārebhiḥ pavate madintamaḥ| krīl̤ann ūrmir apām iva|| ity ati vā etarhi kakup kakubhaṃ krāmaty, aty anuṣṭub anuṣṭubham| saiṣā kakup satī triṣṭup saṃpadyate| tenātikrāmati| sāṣṭamam ahar ārabhate| ya usriyā apiyā antar aśmani nir gā akṛntad ojasā| abhi vrajaṃ tatniṣe gavyam aśvyaṃ varmīva dhṛṣṇav ā rujā|| iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti, paśūnām evāvaruddhyai| paśavo hi chandomāḥ
tāsu [https://sa.wikisource.org/s/2hlw śārkaram]| indraṃ vai sarvāṇi bhūtāny astuvan| taṃ śarkaras śiṃśumāra stotuṃ nākāmayata| tam abravīt stuhi meti| so 'bravīn - nāhaṃ tvāṃ stoṣyāmi| samudre vā aham apsv antaś carāmy upanimajjann , etāvato 'haṃ tvāṃ stuyām iti| taṃ parjanyo vṛṣṭyordhvam udaplāvayad dhanvābhi| apo haivāsmai darśayāṃcakāra| tam uttarād vātena paryaśoṣayat| so 'vet pariśuṣkaś śayāno - yad vā aham idam itthaṃ nyagām, abhyavaplāvayiṣyatīti| sa etaṃ mantram apaśyat| tenainam astaud - yo na idamidaṃ purā pra vasya ānināya tam u va stuṣe| sakhāya indram ūtaye|| iti ( [https://sa.wikisource.org/s/3g61 śārkare dve] )| tam abravīt - kiṃkāmo mā stauṣīti| imam eva mā samudraṃ punar abhyavaplāvety abravīt| taṃ parjanyo vṛṣṭyā samudraṃ punar abhyavāplāvayat| tad etad bheṣajaṃ prāyaścittis sāma| bheṣajaṃ vai sa tat prāyaścittim akuruta| bheṣajam evaitena prāyaścittiṃ kurvate| tad u kāmasani| etaṃ vai sa kāmam akāmayata| so 'smai kāmas samārdhyata| yatkāma evaitena sāmnā stute sam asmai sa kāma ṛdhyate
sa tenaiva mantreṇa svargaṃ lokam udakrāmat| sa evaiṣa śarkara udeti| tad vā asya svargyam| aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda| samudro vai chandomāḥ| śiṃśumāro vai samudram atipārayitum arhati| tad yad atra śārkaraṃ bhavati samudrasyaivātipāraṇāya| tat punarnitunnaṃ chando bhavati| yatra yatra vai devāś chandasāṃ rasam anvavindaṃs tat punarnitunnam akurvaṃś, tat punar abhyāghnan| dhītā ivaite yac chandomās tṛtīyasavanāyatanāḥ| dhītam iva vai tṛtīyasavanam| tad yat punarnitunnaṃ chando bhavati rasam evaitac chandomeṣu dadhati| rassyaivaiṣānuvittiḥ| tad u kākubhaṃ svāraṃ bhavati| prāṇo vai svaraḥ puruṣaś chandasaṃ kakup| jyaiṣṭhyaṃ vai prāṇo jyaiṣṭhyaṃ puruṣaḥ| jyaiṣṭhyenaiva taj jyaiṣṭhyaṃ saṃdadhāti, jyaiṣṭhye pratitiṣṭhati| yad u śarkaras śiṃśumāro 'paśyat tasmāc chārkaram ity ākhyāyate| sakhāya ā ni ṣīdata punānāya pra gāyateti pravatīr bhavanti| prāyaṇīyarūpam evaitad upagacchanti| prāyaṇīyaṃ hy etad ahaḥ| śiśuṃ na yajñaiḥ pari bhūṣat śriya iti paśurūpam evaitad upagacchanti| paśūnāṃ vai śiśur bhavati
tāsu [https://sa.wikisource.org/s/2go3 plavam]| yo vai samudram aplavaḥ prasnāti nainaṃ sa vyaśnute, 'tha yaḥ plavī prasnāti sa vyaśnute| samudro vai chandomāḥ| tad yat plavaṃ plavina evaitena| devā vai svargakāmās tapo 'tapyanta| ta etat sāmāpaśyan| tenāstuvata| tad enān plavam eva bhūtvā svargaṃ lokam avahat| te 'bruvan svargaṃ lokaṃ gatvā - plavaṃ vāva no bhūtvedaṃ sāma svargaṃ lokam avākṣīd iti| tad eva plavasya plavatvam| tad etat svargyaṃ sāma| aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda| tad v evācakṣate vasiṣṭhasya plavam iti| vasiṣṭho vā akāmayata svastīmān lokān sarvān saṃplaveyeti| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| tato vai sa svastīmān lokān sarvān samaplavata| tad v eva plavasya plavatvam| svastīmān lokān sarvān saṃplavate ya evaṃ veda| vasiṣṭham ṛṣayo 'medhan - vaiśyo 'sy abrāhmaṇa iti| so 'kāmayata - tareyaṃ duritaṃ pāpmānam iti| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| tena e āti viśvāni duritā taremety eva duritaṃ pāpmānam atarat| tarati duritaṃ pāpmānaṃ ya evaṃ veda| tad dvādaśākṣaraṇidhanaṃ bhavati - dvādaśākṣarā vai jagatī| paśavo jagatī| paśavaś chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhyai| yad u vasiṣṭho 'paśyat tasmād vasiṣṭhasya plavam ity ākhyāyate| athaitā bhavanti purojitī vo andhasa iti| purastād dha vā etāḥ pāpmānaṃ jayantīḥ, purastāt pāpmānam apaghnatyo yanti| jitaṃ ha vā etābhir, vijitam anvavasyanti| atho yathānyau navatarau cakrāv upāsyed evam eva etām anuṣṭubhaṃ tryahamukheṣu paryāharanti, svargasya lokasya samaṣṭyai| tāsu gaurivītam uktabrāhmaṇam
atha [https://sa.wikisource.org/s/2hlu kārtaveśam]| tredhā bharateṣu rāṣṭram āsīt - vaitahavyeṣu tṛtīyaṃ, mitravatsu tṛtīyaṃ, kṛtaveśe tṛtīyam| so 'kāmayata kṛtaveśo - ha tv ime dve rāṣṭre ekadhā rāṣṭraṃ syād iti| sa etad dvinidhanaṃ sāmāpaśyat| tenāstuta| teneme dve rāṣṭre ha tvaikadhā rāṣṭram abhavat| tad etac chrīr bhrātṛvyahā sāma| aśnute śriyaṃ hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda| yad u kṛtaveśo 'paśyat tasmāt kārtaveśam ity ākhyāyate| atha śyāvāśvaṃ svargyaṃ sāma, svargasya lokasya samaṣṭyai| yathāndhīgavam il̤āvaty anuṣṭub asad iti - anil̤ānuṣṭup syād yad etad atra kuryuḥ| atho paśavo vā il̤ā| paśavaś chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhyai| athaitā dvipado bhavanty uktabrāhmaṇāḥ| tā etā bhavanti - pra vājy akṣār iti pravatīr bhavanti| prāyaṇīyarūpam evaitad upagacchanti| prāyaṇīyaṃ hy etad ahaḥ| tāsu [https://sa.wikisource.org/s/2hlv sauhaviṣam]| devā vā asurān hatvā apūtā ivāmedhyā amanyanta| te 'kāmayanta pūtā medhyā syāmeti| ta etat sāmāpaśyan| tenāstuvata| tato vai te pūtā medhyā abhavan| te 'bruvan suhaviṣo vā abhūmeti| tad eva sauhaviṣasya sauhaviṣatvam| pūto medhyo bhavati ya evaṃ veda| ye somāsaḥ parāvatīti parāvatam iva hy etarhi yajño 'gacchat
tāsu jarābodhīyam| śāktyās tarasapuroḍāśās satram āsata| sa gaurivītiś śāktyo mṛgam ahan| taṃ tārkṣyas suparṇa upariṣṭād abhyavāpatat| tasyā upapratyadhatta| tam abravīd - ṛṣe, mā me 'sthaḥ| yatkāmo 'si taṃ te kāmaṃ samardhayiṣyāma iti| kiṃkāmaḥ khalv aham asmīty abravīt| asitasya dhāmnyasya duhitaraṃ kāmayase| tasyai tvā nivakṣyāmīti| atha hāsito dhāmnya īrṣyur āsa| tasya hāntarikṣe prāsāda āsa| tad dhāsya duhitaraṃ jugupuḥ| taṃ ha sma patranāḍyām upaguhyāsyai kumāryai nivahati| taṃ ha smaitenaiva sāmnā prātar bodhayati - jāra budhyasveti| tad eva jarābodhīyasya jarābodhīyatvam| seyaṃ kumārī garbham adhatta| sa kumāro 'jāyata| tam asurā vicchidya parāsyanto 'bruvañ - jāmīgarbho vā ayaṃ, rakṣo vā idam ajanīti| tam akāmayata - sam enam īrayeyam iti| sa etat sāmāpaśyat| tenainaṃ samairayat| sa eva saṃkṛtir gaurivīto 'bhavat| tad etad bheṣajaṃ prāyaścittis sāma| bheṣajaṃ vai sa tat prāyaścittim akuruta| vibhraṣṭam ivaitad ahar yat saptamam| tad evaitena bhiṣajyanti| bheṣajam evaitena prāyaścittiṃ kurvate| tad u kāmasani| etaṃ vai sa kāmam akāmayata| so 'smai kāmas samārdhyata| yatkāma evaitena sāmnā stute, sam asmai sa kāma ṛdhyate| tasyo prācīm il̤ām upayanti| paśavo vā il̤ā| paśavaś chandomāḥ| paśuṣv evaitad retāṃsi dadhati
atha yajñāyajñīyam uktabrāhmaṇam| ā te vatso mano yamad ity āvatīr bhavanti| apacchid iva vā etad yajñakāṇḍaṃ yad ukthāni| tad yad āvatīr bhavanti yajñasyaiva salomatāyai| tāsu vātsam| vatsaḥ kāṇvaḥ paśukāmas tapo 'tapyata| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| sa ha vāva triśoko yān evāmūṃs trīn chokān apāhan sāsya triśokatā| sa ha sa sadya evālomno karṇakān paśūn avārunddha| tad etat paśavyaṃ sāma| ava paśūn runddhe bahupaśur bhavati ya evaṃ veda| yad u vatsaḥ kāṇvo 'paśyat tasmād vātsam ity ākhyāyate| tvaṃ na indrā bhareti tvam iti bhavati bṛhato rūpam| bārhatam etad ahaḥ| ojo nṛmṇaṃ śatakrato vicarṣaṇe| ā vīraṃ pṛtanāsaham|| iti yad vai śatavat sahasravat tac chandomānāṃ rūpam| paśavo vai chandomāḥ
tāsu [https://sa.wikisource.org/s/2gse sauśravasam]| kutso ha vā aurava indrasyoror adhi nirmita āsa| yādṛśa evendras tādṛśa, yathātmano nirmita syād evam| taṃ ha saṃgrahītāraṃ cakre| taṃ ha jāyayābhijagrāha śacyā paulomyā| tāṃ hovāca kathettham akar iti| sā hovāca - na vāṃ vyajñāsam iti| sa hovāca khalatiṃ vā enaṃ kariṣyāmi, tathā vijānītād iti| taṃ ha khalatiṃ cakāra| sa hoṣṇīṣaṃ parihṛtyopanipede| sa evaiṣa saṃgrahītur uṣṇīṣaḥ| taṃ hābhy eva jagrāha| tāṃ hovāca kathettham akar iti| sā hovāca - na vāṃ vyajñāsam, uṣṇīṣeṇa vai mā parihṛtyopanyapādīti| sa hovācāntarāṃsayor vā asya pāṃsūn adhivapsyāmi, tathā vijānītād iti| tasya hāntarāṃsayoḥ pāṃsūn adhyuvāpa| ta evaite saṃgrahītur antarāṃsayoḥ pāṃsavaḥ| tān ha prāvṛtyopanipede| taṃ hābhy eva jagrāha| tāṃ hovāca kathettham akar iti| sā hovāca - na vāṃ vyajñāsam| prāvṛtya vai mopanyapādīti
taṃ ha babādhe - mallo 'sīti| sa hovāca maghavan māmuyā bhūma| tebhyo vai nas tvaṃ tad dehi, yena vayaṃ jīvāma| tvad vai vayaṃ jātā sma iti| sa vā etān antarāṃsayoḥ pāṃsūn pradhvaṃsayasveti| tān ha pradhvaṃsayāṃcakre| te haiva rajasaś ca rajīyāṃsaś ca nāma mahāñ janapada uttasthau| teṣāṃ ha rājāsa| tasya hopagus sauśravasaḥ purohita āsa| sa hovāca - mā kaścana yaṣṭa| yo ma īśāyāṃ yajate, jyeyas saḥ| na vai devā ahutasyādanti| na parṇāhutiś ca na hotavyeti| sa hendra upaguṃ sauśravasam etyovāca - yājayāni tveti| sa hovāca - na vā iha yajante| yo vā iha yajeta, jinīyur vai tam iti| taṃ ha lokaṃ lokaṃ darśayāṃcakāremam imaṃ vai lokam iṣṭvā jayatīti| sa hekṣāṃcakre - 'pi tyaṃ jinantu| hanta yajā iti| taṃ hovāca yājaya meti| taṃ ha yājayāṃcakāra| svayam eva sadohavirdhāne uttasthatuḥ| ulūkhale somam abhiṣuṣāva| sa hovācārād eva kutsād ihāgahīti| sa ha kutsam evopeyāya| taṃ hovāca - kam ayaja iti| upagum iti| etam upaguṃ jinīteti