मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Tṛtīya kāṇḍam, Khaṇḍas 371–380

3
Khaṇḍikā 371

tad āhuḥ kathaṃ stomā eka stomo bhavati, kathaṃ chandāṃsy ekaś chando bhavati, katham ahāny ekam ahar bhavati, kathaṃ rūpāṇy ekaṃ rūpaṃ bhavati, kathaṃ pṛṣṭhāny ekaṃ pṛṣṭhaṃ bhavati, kathaṃ devatā ekā devatā bhavati, katham ṛca ekarg bhavati, kathaṃ yajūṃṣy ekaṃ yajur bhavati, kathaṃ sāmāny ekaṃ sāma bhavati, kathaṃ vedā eko vedo bhavati, katham idaṃ sarvam ekaṃ bhūtvā kasmin pratiṣṭhitam iti| sa brūyāt stoma iti stomā ekaṃ bhavanti, chanda iti chandāṃsy ekaṃ bhavanty, ahar ity ahāny ekaṃ bhavanti, rūpam iti rūpāṇy ekaṃ bhavanti, pṛṣṭham iti pṛṣṭhāny ekaṃ bhavanti, devateti devatā ekaṃ bhavanty, ṛg itya ṛca ekaṃ bhavanti, yajur iti yajūṃṣy ekaṃ bhavanti, sāmeti sāmāny ekaṃ bhavanti, veda iti vedā ekaṃ bhavanti, mana idaṃ sarvam ekaṃ bhūtvā prāṇe pratiṣṭhitam iti| tad āhur yan mana idaṃ sarvam ekaṃ bhūtvā prāṇe pratiṣṭhitaṃ kasmin u prāṇaḥ pratiṣṭhita iti

Khaṇḍikā 372

puruṣa iti brūyāt| puruṣe ha vai prāṇaḥ pratiṣṭhitaḥ| sa yo ha sa puruṣe ya evaṃ vedaivaṃvidi ha vai prāṇaḥ pratiṣṭhitaḥ| tasmād u haiva vidvān guru syān na hīdaṃ sarvaṃ laghayed| atho ha vidyād aham evedaṃ sarvam asmi mayīdaṃ sarvaṃ pratiṣṭhitam iti| tasya ha na loko vyṛdhyate| tad āhus sa vādya dvādaśāhaṃ vidyāt sa vā vedeti manyeta, ya enaṃ sarvāsu dikṣu pratiṣṭhitaṃ vidyād iti| daśa vai diśaḥ| daśo dvādaśāhasyāhāni| tasyemāv eva lokau prāyaṇīyodayanīyāv - ayam eva lokaḥ prāyaṇīyo, 'sāv udayanīyaḥ| tasyeyam eva prācī dik prathamam ahar, iyaṃ dvitīyam, iyaṃ tṛtīyam, iyaṃ caturtham, iyaṃ pañcamam, iyaṃ ṣaṣṭham, iyam evāntaradik saptamam ahar, iyam aṣṭamam, iyaṃ navamam iyaṃ daśamam| sa eṣa dvādaśāhas sarvāsu dikṣu pratiṣṭhitaḥ| sa ya evam etaṃ dvādaśāhaṃ sarvāsu dikṣu pratiṣṭhitaṃ veda, sarvāsu dikṣu pratitiṣṭhati, sarveṣāṃ devānāṃ saloko bhavati| nāsya tasya devāś ca neśate yad enān nānvāgacchet| devānāṃ ha vai sa eko ya evaṃvid| prajāpatir vai dvādaśāhaḥ| tasya diśa eva lokāḥ| sa eṣa dvādaśāhas sarveṣu lokeṣu pratiṣṭhitaḥ| sa ya evam etaṃ dvādaśāhaṃ sarveṣu lokeṣu pratiṣṭhitaṃ veda, sarveṣu lokeṣu pratitiṣṭhati| sa eṣa vāva dvādaśāho ya eṣa tapaty, eṣa indra, eṣa prajāpatir, eṣa evedaṃ sarvam| tad etatkṛte brahmādhyāhitaṃ tapati

Khaṇḍikā 373

kṣatraṃ ca rāṣṭraṃ cartaṃ ca satyaṃ ca tāny avastāt tapaś ca tejaś ca svadhā cāmṛtaṃ ca tāny u parastāt| tad yad atra kṣatram indro vā varuṇo vā somo vā rājā tat tat| atha yad rāṣṭraṃ yad devaviśo marutas tat tat| ṛtaṃ rātriḥ| satyaṃ tad ahaḥ| tapo vidyut| tejo yo vidyuto 'śaniḥ patati tat tat| svadhā vṛṣṭiḥ| annaṃ tad amṛtam| tasyaiṣa ślokaḥ - kṣatraṃ rāṣṭram ṛtaṃ satyaṃ brahmaṇo nihitāvarāḥ| tapas teja svadhāmṛtaṃ ta ūrdhvāsa āsate, madhye brahma virājati|| iti| etad u haitan madhye brahma virājati| ya u evaṃvidas ta ūrdhvāsa āsate| sa yathā kṣatriyaḥ pratinihita syād evam evaitad brahma pratinihitam anatyayanāya

Khaṇḍikā 374

devā yad ayajanta teṣāṃ bṛhaspatir evodgāyat| gauś cāyāsyaś ca prastotṛpratihartārāv āstāma| prajāpatir eva gṛhapatir āsīt| indra eva brahmāsīt| sa brāhmaṇād aśaṃsat| mitrāvaruṇāv eva maitrāvaruṇāv āstām| agnir eva hotāsīt| sa āgnīdhram akarod, aśvināv adhvaryū, maruto neṣṭāpotārau viśve devā acchāvāko, 'rbudo grāvastut| viṣṇur vā yajñam abhyaṣṭaut| soma unnetā, brahmaiva subrahmaṇyām āhvayad vā gāyatreyaḥ| sa eṣa sarvadevatāyajño yad dvādaśāhaḥ| etābhir ha sarvābhir devatābhir dvādaśāhas tāyate| etā hi sarvā devatā dvādaśāhe kriyante| tasmād yad etāsu devatāsūpahavam icchetāthartvikṣūpahavam iccheta| yado yajata etā eva devatā bhūto yajate, yado yājayaty etā eva devatā bhūto yājayati| tasya haitasya naiva kā canārtir asti ya evaṃ veda| ya evainam upavadati sa ārtim ārcchati

Khaṇḍikā 375

tad āhur yad anyāni satrāṇi rātribhir ākhyāyate 'tha kasmād dvādaśāho 'hobhir ākhyāyata iti| sa brūyād - viśve vai devāḥ pitaraṃ prajāpatim upetyābruvan kiyān svid bhavān iti| so 'bravīd dvādaśāham asmīti| yad abravīd dvādaśāham asmīti tad dvādaśāhasya dvādaśāhatvam| eṣa ha vāva saṃvatsaraḥ prajāpatir āsa| etān eva tad dvādaśa māsa uvāca dvādaśāham asmīti| tad āhuḥ kiṃ dvāḥ kiṃ daśa kim ahar iti| sa brūyād āditya eva dvār ādityo daśādityo 'har iti| sa yad āditya eva dvār ity eṣa hy eva svargasya lokasya dvāram| atha yad ādityo daśety eṣa hy evāsu daśasu dikṣu tapati| atha yad ādityo 'har ity eṣa hy evāhaḥ| tad āhur yājayitavyaṃ dvādaśāhenā3 nā3 iti| neti brūyāt

Khaṇḍikā 376

āpnoti vā eṣa stomān, āpnoti chandāṃsy, āpnoti devān, āpnoti lokān, āpnoti kāmān yo dvādaśāhena yājayati| sa u dugdha ābhir aloko bhavati| atho ye ca vijānanti ye ca na ta enaṃ manyante kṛtaṃ karotīti| tasmād dvādaśāhena naiva yājayet| tad u vā āhur yājayitavyam eva| prajāpatir vai dvādaśāhaḥ, prajāpatir udgātā, prajāpatir yajamānaḥ| samānī vai devatodgātā ca yajamānaś ca| samānīm vā etāv ṛddhim ṛdhnutas, samānaṃ lokaṃ jayata, samānyāṃ devatāyāṃ pratitiṣṭhataḥ| atho yajño vai yajamāno, brahmodgātā| yajña eva tat pratiṣṭhāya brahmaṇas salokatāṃ jayati| salokitaro yajamānād bhavati| tad āhur - yad ekaivedaṃ devatā sarvam abhavad dvādaśāha eva, katamā sā devateti

Khaṇḍikā 377

prāṇa iti brūyāt| prāṇo vā idaṃ sarvam abhavat| sa yad dvār ity etad dhy evedaṃ sarvaṃ dvāram upajīvati| atha yad dā ity eṣa hīdaṃ sarvaṃ dadāti| atha yacchā ity eṣa hīdaṃ sarvaṃ śaṃ spṛśati| atha yad dhā ity eṣa hīdaṃ sarvaṃ harati| sa ya etad evaṃ veda yadi ca ha sādhu karoti yadi ca na, atha hāsy sādhv eva kṛtaṃ bhavati| atho ha vidyāt - sādhv evāhaṃ karomi, nāsādhu| yas sādhukṛto lokas sa me loka iti| tasya ha sa eva loko bhavati| sarvasya ha vā anyasya loko jīryati| evaṃvido haiva loko na jīryati| saiṣā praṇetā devatā| eṣā hīdaṃ devatā sarvaṃ prāṇayata| tad yat prāṇayata tasmāt prāṇaḥ| sa yad asmāl lokād evaṃvit praity eṣā haivainaṃ devatādāyotpatati| sainaṃ taṃ lokaṃ gamayati, ya etasyai , yataḥ paraṃ nāsti| tad āhuḥ sa vādya dvādaśāhena yajeta sa vā dvādaśāhena yājayed, ya etam āditye pratiṣṭhitaṃ vidyād ity - ādityo vai dvādaśāhas - tasyāhorātrāv eva prāyaṇīyodayanīyau| ahar eva prāyaṇīyo, rātrir udayanīyaḥ| tasya ye prāñco raśmayas tat prathamam ahaḥ

Khaṇḍikā 378

ye dakṣiṇās tad dvitīyaṃ, ye pratyañcas tat tṛtīyaṃ, ya udañcas tac caturthaṃ, ya ūrdhvās tat pañcamaṃ, ya arvāñcas tat ṣaṣṭhaṃ, yad eva bhāti tat saptamaṃ, yat tapati tad aṣṭamaṃ, yad eva tāmram iva tan navamaṃ, maṇḍalam eva daśamam ahaḥ| sa eṣa dvādaśāha āditye pratiṣṭhitaḥ| sa ya evam etaṃ dvādaśāham āditye pratiṣṭhitaṃ veda praty āditye tiṣṭhati, sarvam āyur ety, apa pāpmānaṃ hate, gacchati svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda| ity adhidevatam| athādhyātmam| ayam eva dvādaśāho yo 'yaṃ cakṣuṣi puruṣaḥ| tasya pakṣmāṇy eva prāyaṇīyodayanīyau - yāny arvāñci pakṣmāṇi sa prāyaṇīyo, yāny ūrdhvāni sa udayanīyaḥ| tasyādharaiva vartanī prathamam ahaḥ -

Khaṇḍikā 379

- uttarā dvitīyaṃ, samameṣas tṛtīyaṃ, śuklaṃ caturthaṃ, kṛṣṇaṃ pañcamaṃ, kanīnikā ṣaṣṭham| ya evaiṣa puruṣas tasya ye prāṇās tāny uttarāṇy ahāni| prāṇa eva saptamam ahaś, cakṣur aṣṭamaṃ, śrotraṃ navamaṃ, vāg eva daśamam ahaḥ| sa yad dvāv iti dvāv eva hemau puruṣau dṛśyete| atha yad dā ity eṣa hīdaṃ sarvaṃ datte| atha yac chā ity eṣa hīdaṃ sarvaṃ śaṃ spṛśati| atha yad dhā ity eṣa hīdaṃ sarvaṃ harati| sa eṣa evokthyam| eṣa hīdaṃ sarvam utthāpayatīv| tasmād eṣa evoktham| sa eṣa evark| ūrgha vai nāmaiṣa| tam ṛg iti parokṣam ācakṣate| tasmād eṣa evark| sa eṣa eva yajuḥ| eṣa hīdaṃ sarvaṃ jarayatīva| tasmād eṣa eva yajuḥ| sa eṣa eva sāma| etaṃ ha taṃ hīdaṃ sarvaṃ sametam| tasmād eṣa eva sāma| sa eṣa evodgīthaḥ| sa yad ud ity etena hīdaṃ sarvam uttabdham| atha yad gīty eṣa hīdaṃ sarvaṃ girati| atha yat tha ity annam evāsyaitat| tasmād eṣa evodgīthaḥ| sa eṣa eva brahma| eṣa hīdaṃ sarvaṃ bibharti| tasmād eṣa eva brahma| bharma ha vai nāmaiṣaḥ| tad brahmeti parokṣam ācakṣate| bibharti hainam eṣā devatāsmiṃś ca loke 'muṣmiṃś ca ya evaṃ veda| sa ya evam etaṃ dvādaśāham adhidevatam adhisūryam adhipuruṣam adhyātman pratiṣṭhitaṃ veda praty āditye tiṣṭhati, sarve hāsmai vedās sarve devās sarve lokāḥ kāmān duhre| atītya devān brahmaṇas salokatāṃ jayati| sa eṣa evoktham eṣa ṛg eṣa yajur eṣa sāmaiṣa udgītha eṣa brahmaiṣa evedaṃ sarvam ity upāsitavyam

Khaṇḍikā 380

idam evedam agre 'ntarikṣam āsīt| tad v evāpy etarhi| tad etad vitānaṃ yad imān lokān vyāptam| tasmād dvi nāma| tad akāmayata syāṃ prajāyeya bhūmānaṃ gaccheyam iti| tat tapo 'tapyata| tat tapyamānam adyotata| vīva vā idam adyutad iti| saiṣā vidyud abhavat| eṣo 'rcir etaj jyotiḥ| vidyud bhūtvātapyata| tata stanayitnur ajāyata| tasmād yadā vidyotate 'tha stanayati| stanayitnur bhūtvātapyata| tato vṛṣṭir ajāyata| tasmād yadā stanayaty atha varṣati| tad idam āpo mahat salilam āsīt| yad dha vā idam āhur āpo vā idam agre mahat salilam āsīd ity etās tā āpaḥ| āpo bhūtvātapyata| tato 'nnam ajāyata| annaṃ bhūtvātapyata| tato 'nnamayaḥ puruṣo 'jāyata prajānāṃ janayitā| sa āsv apsv antar bhūr bhuva svar iti vyāharat| ta eveme lokā abhavan| tad diśo 'nvasṛjyanta| so 'bravīd imā vai me sad abhūd iti| ta eva māsā abhavan| ṛddhiṣi vā iti te 'rdhamāsāḥ| aham arātsam oṣam iti yad aham iti tāny ahāny abhavan| yad arātsam iti tā rātrayo, yad oṣam iti tā uṣasaḥ| sa yāṃ jāyamāno vācam avadat sa eva trayo vedo 'bhavat| yad dhaivaiṣāgre kiṃ ca devatā jāyamānovāda tad u ha brahmaiva babhūva | sa aikṣata - yam imaṃ trayaṃ vedam asṛkṣi hantāsmāt sṛjā iti