tā etā bhavanti gāyatryas triṣṭubvarṇā ahno rūpeṇa samṛddhā| yatra vā ahārūpeṇa samardhayanti saṃ tatrardhyante| sam asmā ṛdhyate ya evaṃ veda| pavasvendo vṛṣā suta itisāma [https://sa.wikisource.org/s/3kf 778] vṛṣaṇvān anurūpo bhavati| bārhataṃ vā etad ahaḥ| traiṣṭubhaṃ kṣatrasy rūpam| tad āhur ahna eva rūpaṃ stotriyeṇārabhante 'nurūpeṇa sāmna iti| stotriyānurūpau bhavataḥ| prāṇo vai stotriyo 'pāno 'nurūpaḥ| prāṇāpānābhyām evaitat samṛdhya prayanti| mano vai stotriyo, vāg anurūpaḥ| sāma vai stotriya, ṛg anurūpaḥ| ahar vai stotriyo, rātrir anurūpaḥ| iyaṃ vai stotriyo, 'sāv anurūpaḥ| ātmā vai stotriyaḥ, prajānurūpaḥ| stotriyānurūpayor ha khalu vai tad rūpaṃ, yasmād yāṃ śreṣṭhīṃ vācaṃ vadati tāṃ pāpīyān anuvadati, yasmāt kartā ca karaṇaś ca sadṛśau santau vijñāyete| stotriyānurūpayor vai hetoḥ prajā anurūpā ājāyanta| ā hāsyānurūpaḥ prajāyāṃ jāyate ya evaṃ veda| tad āhur vīva vā ete prāṇair ṛdhyante ye prāyaṇīyasyāhnas tṛcān vicchindantīti| saṃtatān atra pañca tṛcān upayanti prāṇānām eva saṃtatyā avyavacchedāya| sarve vṛṣaṇvanto bhavanti| bārhataṃ vā etad ahaḥ| traiṣṭubhaṃ kṣatrasya rūpam| paryāso bhavati prajānāṃ dhṛtyai paśūnām upasthityai| pañcadaśastomo bhavati - indriyaṃ vai vīryaṃ pañcadaśa - indriya evaitad vīryaṃ pratitiṣṭhanto yanti
agniṃ dūtaṃ vṛṇīmaha ity sāma [https://sa.wikisource.org/s/3kf 790]āgneyam ājyam bhavati| prety anya ṛṣayo 'paśyann ety anye| athaitan na preti neti sthitam | vāco bārhataṃ rūpaṃ bharadvāja ṛṣir apaśyat| bharadvājasya vā etad ārṣeyaṃ yad bṛhat| mano bṛhat| prajāpatir bṛhat| prajāpatitām evāśnute ya evaṃ veda| hotāraṃ viśvavedasam iti| ho iti bhavati bṛhato rūpam| bārhatam etad ahaḥ| mitraṃ vayaṃ havāmaha, indram id gāthino bṛhad, indre agnā namo bṛhad ity ekarūpāṇy ājyāni bhavanti, sarvāṇya eva bārhatāni| kṣatraṃ vā etad ahaḥ| tasmāt sarve rājāna ekamantrā ekavacasaḥ| mahadvatī dve bhavato bṛhadvatī dve| etad vai pratyakṣaṃ bṛhato rūpaṃ yan mahad yad bṛhat| bṛhad evaitat pratyakṣam upayanti| pañcadaśastomo bhavati - indriyaṃ vai vīryaṃ pañcadaśa - indriya evaitad vīryaṃ pratitiṣṭhanto yanti
vṛṣā pavasva dhārayetisāma [https://sa.wikisource.org/s/3kf 803] mādhyandinasya pavamānasya vṛṣaṇvatīr gāyatryo bhavanti| bārhataṃ vā etad ahaḥ| traiṣṭubhaṃ kṣatrasya rūpam| marutvate ca matsara iti marutvatīr bhavanti| marutvad vai madhyaṃdinasya rūpam| madhyandinasyaiva tad rūpān na yanti| taṃ tvā dhartāram oṇyor iti pradrutam iva vā ita etad ahar yad bārhatam| ado hi bṛhat| tad yat taṃ tvā dhartāram ity ahn eva dhṛtyai| ayā citto vipānayā hariḥ pavasva dhārayeti harivatīr bhavanti| harivad vai triṣṭubho rūpam| traiṣṭubham etad ahaḥ| tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam| atha yauktāśvaṃ pariṣṭobhavad bahirnidhanaṃ bārhatam| tasmād bārhate 'han kriyate| vasiṣṭho vai sudāsaḥ paijavanasyaikṣvākasya rājñaḥ purohita āsa| sa sudāḥ paijavano vasiṣṭhe val̤avān nyadhatta yathā purohite nidadhate tathā| vasiṣṭhas saniṃ prayann abravīd yuktāśvaṃ kanīyāṃsaṃ bhrātaram eteṣāṃ nau bhāryāṇām adhyakṣaḥ syā iti| sa yuktāśvo rājaval̤avānāṃ śiśūñ jātān viparyaharat| ye kalyāṇā āsaṃs tān ātmane 'kṛta| ye pāpīyāṃsas tān rājaval̤avāsu| te tad anvabudhyant - śiśūn ha jātān viparyahārṣīd iti| tam abādhanta - steno 'sy anṛṣir iti| so 'kāmayata - śraddhāṃ vindeyopa mā hvayerann iti| sa etat sāmāpaśyat | tenāstuta - -
- - sa o i jvarety eva nidhanam upait| tato vai sa śraddhām upahavam avindata| śraddhāṃ vindāmahā iti satram āsate| śraddhām eva vindante | etad dha vai vācas satyaṃ yad o i jvareti| jvaretīva ha vai vācas satyam| satyena vai sa tad vācaś śraddhām upahavam avindata| śraddhānīyo bhavati, vindata upahavaṃ ya evaṃ veda| tad u prajaniṣṇu paśavyaṃ sāma| o i jvareti nidhanaṃ bhavati| ajyata iti paśuṃ pravīyamāṇam āhuḥ| ajvarā hāsya paśavaḥ prajaniṣṇavo bhavanti ya evaṃ veda| yad u yuktāśvo 'paśyat tasmād yauktāśvam ity ākhyāyate| punānas soma dhārayety ubhayarūpā bṛhatī bhavati| eṣā ha vā ubhe sāmanī udyayāma| tasmād etāṃ kurvanty eva bṛhatsāmnaḥ kurvanti rathantarasāmnaḥ| tāsu somasāmanī pariṣṭobhavatī bārhate | tasmād bārhate 'hani kriyete| vṛṣā vai somo, vṛṣendra, aindram etad ahaḥ| kṣatraṃ vai somaḥ, kṣatram indra, aindram etad ahaḥ| reto vai somaḥ prajananam etad ahaḥ| tad yad ete sāmanī etasminn ahani kriyete prajanana evaitad retas sicyate| anuṣṭhyāsya retas siktaṃ prajāyate ya evaṃ veda| ūrdhvel̤am anyad bhavati bṛhato rūpaṃ bārhate 'han| bārhatam anyat triṇidhanaṃ mādhyandinasya rūpaṃ pavamānasya dhṛtyai| yad u somo rājā 'paśyat tasmāt somasāmanī ity ākhyāyete| vṛṣā śoṇo abhikanikradad gā iti vṛṣaṇvatīr bhavanti| bārhataṃ vā etad ahas traiṣṭubhaṃ kṣatrasya rūpam
tāsu pārthaṃ dviyabhyāsaṃ dvitīyasyāhno rūpaṃ pariṣṭobhavad bārhatam| tasmād bārhate 'han kriyate| pṛthur vai vainyo 'kāmayata sarveṣāṃ paśūnāṃ rājyāya sūyeyeti| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| tato vai sa sarveṣāṃ paśūnāṃ rājyāyāsūyata| tad etac chrīssavassāma| sarveṣāṃ paśūnāṃ rājyāya sūyate ya evaṃ veda| tad u stobhaprastāvaṃ sva(ā)raṃ bhavati svarāṇāṃ vibhaktyai| etad dhy etasyāhna svāraṃ yat stobhaprastāvam | svāram ūrdhvam ivaitad ahar, ūrdhvam ivaitat sāma| ahar evaitena rohati tuṣṭuvānaḥ| yad u pṛthur vainyo 'paśyat tasmāt pārtham ity ākhyāyate
vāsiṣṭhaṃ tu kāryataram āhuḥ| kṣatram etad yat pārthaṃ, kṣatram etad yat somasāmanī, kṣatram etad ahaḥ, kṣatraṃ tena yad aindraṃ, kṣatraṃ tena yat traiṣṭubhaṃ, kṣatraṃ tena yad bārhataṃ, kṣatraṃ tena yat pañcadaśastomaḥ| ekadhaiva kṣatra bhavati| tad yat purastād yauktāśvaṃ bhavati vāsiṣṭham upariṣṭād ṛṣisāmanī brahma eva sa vivadhatāyai| brahma kṣatreṇa samadyāmya(bhya?)sad iti| vasiṣṭho vai jīto hataputro 'kāmayata bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeyeti| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| tato vai sa bahuḥ prajayā paśubhiḥ prājāyata| tad etat prajananaṃ sāma| bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyate ya evaṃ veda| yad u vasiṣṭho 'paśyat tasmād vāsiṣṭham ity ākhyāyate| atha bṛhat| varṣma vai bṛhat| varṣmaṇy evaitat pratitiṣṭhanto yanti| atha vāmadevyam| paśavo vai vāmadevyam| paśumanta eva bhavanty enena tuṣṭuvānāḥ| atha śyaitaṃ, sāmnor vivāho yajñasya santatiḥ| ekaṃ vāvāhas tad yat tvām idā hyo nara iti bhavati| tenaiva dvitīyam ahaḥ kriyate
tāsu mādhucchandasam| madhucchandā vai vaiśvāmitro 'kāmayatāgryo mukhyo brahmavarcasī syām iti| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| tato vai so 'gryo mukhyo brahmavarcasy abhavat| agryā mukhyā brahmavarcasino 'sāmeti satram āsate| agryā eva mukhyā brahmavarcasino bhavanti| yad u madhucchandā vaiśvāmitro 'paśyat tasmān mādhucchandasam ity ākhyāyate| tad ail̤am acchāvākasāma bhavati| paśavo vā il̤ā| paśuṣva evaitat pratitiṣṭhanti
yas te mado vareṇya ity ārbhavasya pavamānasya madvatīr gāyatryo bhavanti| raso vai madaḥ| dhītam ivaitad yat tṛtīyaṃ savanam| tad yad etā madvatīr bhavanti rasam evāsminn etad dadhaty aivainad etena pyāyayanti| tenā pavasvāndhasety andhasvatīr bhavanty - annaṃ vā andho - 'nnādyasyaivāvaruddhyai| jaghnir vṛtram amitriyam iti traiṣṭubhaṃ rūpam| yad vai ghnadvat tat triṣṭubho rūpam| kṣatraṃ hi triṣṭup| saṃmiślo aruṣo bhuvas sūpasthābhir na dhenubhir iti pradrutam iva vā ita etad ahar yad bārhatam| ado hi bṛhat| tad yat sūpasthābhir ity ahna evopasthityai| tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam| atha hāviṣmataṃ pariṣṭobhavad bahirnidhanaṃ bārhatam| tasmād bārhate 'han kriyate| haviṣmāṃś ca vai haviṣkṛc cāṅgirasāv, aṃgirasāṃ svargaṃ lokaṃ yatām, ahīyetām| tāv akāmayetām anūtpateva svargaṃ lokam iti| tau tapo 'tapyetām | tāv ete sāmanī apaśyatām| tābhyām astuvatām| tau stutveva haviṣmate haviṣkṛta ity eva svargaṃ lokam anūdapatatām| paśavo ha khalu vai haviṣmantaḥ, paśavo haviṣkṛtaḥ| paśūn vāva tau tad etābhyām avārundhetām| tair u paśubhir iṣṭvā svargam eva lokam agacchatām| te ete paśavye svargye sāmanī| ava paśūn runddhe gacchati svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda
proktiś ca ha khalu vā ete sāmanī haviṣo niruktiś ca| tad yad dhāviṣmataṃ dvitīye 'hani bhavati, haviṣmanta sma ity evaitad devebhyaḥ prāhuḥ| haviṣmanta iva hy etarhi bhavanti| atha yad dhāviṣkṛtaṃ navame 'hani bhavati, haviṣkṛta sma ity evaitad devebhyo nirāhuḥ| haviṣkṛta iva hi tarhi bhavanti| te ha vā ete sāmanī proktiś caiva haviṣo niruktiś ca| yad u haviṣmāṃśca haviṣkṛc cāṅgirasāv apaśyatāṃ tasmād dhāviṣmata - hāviṣkṛte ity ākhyāyete| pavasva madhumattama iti madhumatīḥ kakubho bhavanti| raso vai madaḥ| dhītam ivaitad yat tṛtīyasavanam| tad yad etā madhumatīr bhavanti rasam evāsminn etad dadhaty aivainad etena pyāyayanti| indrāya soma ṛtuvittamo mahaḥ| mahi dyukṣatamo madaḥ ity abhipūrvam evāsmiṃs tad rasaṃ madaṃ dadhati
tāsu sīdantīyam| devā vā akāmayanta svarge loke sīdemeti| ta etatsāmāpaśyan| tenāstuvata| tato vai te svarge loke 'sīdan| svarge loke sīdāmeti satram āsate| svarga eva loke sīdanti| yad u devā etena sāmnā svarge loke 'sīdaṃs tasmāt sīdantīyam ity ākhyāyate| tad v evācakṣate śaṃkv iti| śaṃkunā vai tad dṛṃhanti yad dadhiṣeṇyaṃ bhavati| dadhiṣeṇyam ivaitad ahar yad dvitīyam| tasmād dvitīye 'han kriyate| indram accha sutā ime vṛṣaṇaṃ yantu harayaḥ| śruṣṭe jātāsa indava svarvidaḥ|| ity ṛcā vai pūrvam aha svarvat kriyate, sāmnaitat| rāthantaraṃ hi pūrvam ahar, bārhatam etat