parīkṣinmaraṇam
sūta uvāca
tasminneva dine nāmnā takṣakastaṃ nṛpottamam |
śaptaṃ jñātvā gṛhāttūrṇaṃ niḥsṛtaḥ puruṣottamaḥ
||1||तस्मिन्नेव दिने नाम्ना तक्षकस्तं नृपोत्तमम् ।
शप्तं ज्ञात्वा गृहात्तूर्णं निःसृतः पुरुषोत्तमः
vṛddhabrāhmaṇaveṣeṇa takṣakaḥ pathi nirgataḥ |
apaśyatkaśyapaṃ mārge vrajantaṃ nṛpatiṃ prati
||2||वृद्धब्राह्मणवेषेण तक्षकः पथि निर्गतः ।
अपश्यत्कश्यपं मार्गे व्रजन्तं नृपतिं प्रति
tamapṛcchatpannago'sau brāhmaṇaṃ mantravādinam |
kva bhavāṃstvarito yāti kiñca kāryaṃ cikīrṣati
||3||तमपृच्छत्पन्नगोऽसौ ब्राह्मणं मन्त्रवादिनम् ।
क्व भवांस्त्वरितो याति किञ्च कार्यं चिकीर्षति
kaśyapa uvāca
parīkṣitaṃ nṛpaśreṣṭhaṃ takṣakaśca pradhakṣyati |
tatrāhaṃ tvarito yāmi nṛpaṃ kartumapajvaram
||4||परीक्षितं नृपश्रेष्ठं तक्षकश्च प्रधक्ष्यति ।
तत्राहं त्वरितो यामि नृपं कर्तुमपज्वरम्
mantro'sti mama viprendra viṣanāśakaraḥ kila |
jīvayiṣyāmyahaṃ taṃ vai jīvitavye'dhunā kila
||5||मन्त्रोऽस्ति मम विप्रेन्द्र विषनाशकरः किल ।
जीवयिष्याम्यहं तं वै जीवितव्येऽधुना किल
takṣaka uvāca
ahaṃ sa pannago brahmaṃstaṃ dhakṣyāmi mahīpatim |
nivartasva na śaktastvaṃ mayā daṣṭaṃ cikitsitum
||6||अहं स पन्नगो ब्रह्मंस्तं धक्ष्यामि महीपतिम् ।
निवर्तस्व न शक्तस्त्वं मया दष्टं चिकित्सितुम्
kaśyapa uvāca
ahaṃ daṣṭaṃ tvayā sarpa nṛpaṃ śaptaṃ dvijena vai |
jīvayiṣyāmyasandehaṃ kāmaṃ mantrabalena vai
||7||अहं दष्टं त्वया सर्प नृपं शप्तं द्विजेन वै ।
जीवयिष्याम्यसन्देहं कामं मन्त्रबलेन वै
takṣaka uvāca
yadi tvaṃ jīvituṃ yāsi mayā daṣṭaṃ nṛpottamam |
mantraśaktibalaṃ vipra darśaya tvaṃ mamānagha
||8||यदि त्वं जीवितुं यासि मया दष्टं नृपोत्तमम् ।
मन्त्रशक्तिबलं विप्र दर्शय त्वं ममानघ
dhakṣyāmyenaṃ ca nyagrodhaṃ viṣadaṃṣṭrābhiradya vai |
kaśyapa uvāca |
jīvayiṣye tvayā daṣṭaṃ dagdhaṃ vā pannagottama
||9||धक्ष्याम्येनं च न्यग्रोधं विषदंष्ट्राभिरद्य वै ।
कश्यप उवाच ।
जीवयिष्ये त्वया दष्टं दग्धं वा पन्नगोत्तम
sūta uvāca
adaśatpannago vṛkṣaṃ bhasmasācca cakāra tam |
uvāca kaśyapaṃ bhūyo jīvayainaṃ dvijottama
||10||अदशत्पन्नगो वृक्षं भस्मसाच्च चकार तम् ।
उवाच कश्यपं भूयो जीवयैनं द्विजोत्तम
dṛṣṭvā bhasmīkṛtaṃ vṛkṣaṃ pannagena viṣāgninā |
sarvaṃ bhasma samāhṛtya kaśyapo vākyamabravīt
||11||दृष्ट्वा भस्मीकृतं वृक्षं पन्नगेन विषाग्निना ।
सर्वं भस्म समाहृत्य कश्यपो वाक्यमब्रवीत्
paśya mantrabalaṃ me'dya nyagrodhaṃ pannagottama |
jīvayāmyadya vṛkṣaṃ vai paśyataste mahāviṣa
||12||पश्य मन्त्रबलं मेऽद्य न्यग्रोधं पन्नगोत्तम ।
जीवयाम्यद्य वृक्षं वै पश्यतस्ते महाविष
ityuktvā jalamādāya kaśyapo mantravittamaḥ |
siṣeca bhasmarāśiṃ taṃ mantritenaiva vāriṇā
||13||इत्युक्त्वा जलमादाय कश्यपो मन्त्रवित्तमः ।
सिषेच भस्मराशिं तं मन्त्रितेनैव वारिणा
tadvārisecanājjāto nyagrodhaḥ pūrvavacchubhaḥ |
vismayaṃ takṣakaḥ prāpto dṛṣṭvā taṃ jīvitaṃ nagam
||14||तद्वारिसेचनाज्जातो न्यग्रोधः पूर्ववच्छुभः ।
विस्मयं तक्षकः प्राप्तो दृष्ट्वा तं जीवितं नगम्
tamāha kaśyapaṃ nāgaḥ kimarthaṃ te pariśramaḥ |
sampādayāmi taṃ kāmaṃ brūhi vāḍava vāñchitam
||15||तमाह कश्यपं नागः किमर्थं ते परिश्रमः ।
सम्पादयामि तं कामं ब्रूहि वाडव वाञ्छितम्
kaśyapa uvāca
vittārthī nṛpatiṃ matvā śaptaṃ pannaga niḥsṛtaḥ |
gṛhādahaṃ copakartuṃ vidyayā nṛpasattamam
||16||वित्तार्थी नृपतिं मत्वा शप्तं पन्नग निःसृतः ।
गृहादहं चोपकर्तुं विद्यया नृपसत्तमम्
takṣaka uvāca
vittaṃ gṛhāṇa viprendra yāvadicchasi pārthivāt |
dadāmi svagṛhaṃ yāhi sakāmo'haṃ bhavāmyataḥ
||17||वित्तं गृहाण विप्रेन्द्र यावदिच्छसि पार्थिवात् ।
ददामि स्वगृहं याहि सकामोऽहं भवाम्यतः
sūta uvāca
tacchrutvā vacanaṃ tasya kaśyapaḥ paramārthavit |
cintayāmāsa manasā kiṃ karomi punaḥ punaḥ
||18||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कश्यपः परमार्थवित् ।
चिन्तयामास मनसा किं करोमि पुनः पुनः
dhanaṃ gahītvā svagṛhaṃ prayāmi yadyahaṃ punaḥ |
bhaviṣyati na me kīrtirloke lobhasamāśrayāt
||19||धनं गहीत्वा स्वगृहं प्रयामि यद्यहं पुनः ।
भविष्यति न मे कीर्तिर्लोके लोभसमाश्रयात्
jīvite'tha nṛpaśreṣṭhe kīrtiḥ syādacalā mama |
dhanaprāptiśca bahudhā bhavetpuṇyaṃ ca jīvanāt
||20||जीवितेऽथ नृपश्रेष्ठे कीर्तिः स्यादचला मम ।
धनप्राप्तिश्च बहुधा भवेत्पुण्यं च जीवनात्
rakṣaṇīyaṃ yaśaḥ kāmaṃ dhigdhanaṃ yaśasā vinā |
sarvasvaṃ raghuṇā pūrvaṃ dattaṃ viprāya kīrtaye
||21||रक्षणीयं यशः कामं धिग्धनं यशसा विना ।
सर्वस्वं रघुणा पूर्वं दत्तं विप्राय कीर्तये
hariścandreṇa karṇena kīrtyarthaṃ bahuvistaram |
upekṣeyaṃ kathaṃ bhūpaṃ dahyamānaṃ viṣāgninā
||22||हरिश्चन्द्रेण कर्णेन कीर्त्यर्थं बहुविस्तरम् ।
उपेक्षेयं कथं भूपं दह्यमानं विषाग्निना
jīvite'dya mayā rājñi sukhaṃ sarvajanasya ca |
arājake prajānāśo bhavitā nātra saṃśayaḥ
||23||जीवितेऽद्य मया राज्ञि सुखं सर्वजनस्य च ।
अराजके प्रजानाशो भविता नात्र संशयः
prajānāśasya pāpaṃ me bhaviṣyati mṛte nṛpe |
apakīrtiśca lokeṣu dhanalobhādbhaviṣyati
||24||प्रजानाशस्य पापं मे भविष्यति मृते नृपे ।
अपकीर्तिश्च लोकेषु धनलोभाद्भविष्यति
iti sañcintya manasā dhyānaṃ kṛtvā sa kaśyapaḥ |
gatāyuṣaṃ ca nṛpatiṃ jñātavāmbuddhimattaraḥ
||25||इति सञ्चिन्त्य मनसा ध्यानं कृत्वा स कश्यपः ।
गतायुषं च नृपतिं ज्ञातवाम्बुद्धिमत्तरः
āsannamṛtyuṃ rājānaṃ jñātvā dhyānena kaśyapaḥ |
gṛhaṃ yayau sa dharmātmā dhanamādāya takṣakāt
||26||आसन्नमृत्युं राजानं ज्ञात्वा ध्यानेन कश्यपः ।
गृहं ययौ स धर्मात्मा धनमादाय तक्षकात्
nivartya kaśyapaṃ sarpaḥ saptame divase nṛpam |
hantukāmo jagāmāśu nagaraṃ nāgasāhvayam
||27||निवर्त्य कश्यपं सर्पः सप्तमे दिवसे नृपम् ।
हन्तुकामो जगामाशु नगरं नागसाह्वयम्
śuśrāva nagarasyānte prāsādasthaṃ parīkṣitam |
maṇimantrauṣadhaiḥ kāmaṃ rakṣyamāṇamatandritam
||28||शुश्राव नगरस्यान्ते प्रासादस्थं परीक्षितम् ।
मणिमन्त्रौषधैः कामं रक्ष्यमाणमतन्द्रितम्
cintāviṣṭastadā nāgo vipraśāpabhayākulaḥ |
cintayāmāsa yogena praviśeyaṃ gṛhaṃ katham
||29||चिन्ताविष्टस्तदा नागो विप्रशापभयाकुलः ।
चिन्तयामास योगेन प्रविशेयं गृहं कथम्
vañjayāmi kathaṃ cainaṃ rājānaṃ pāpakāriṇam |
vipraśāpāddhataṃ mūḍhaṃ viprapīḍākaraṃ śaṭham
||30||वञ्जयामि कथं चैनं राजानं पापकारिणम् ।
विप्रशापाद्धतं मूढं विप्रपीडाकरं शठम्
pāṇḍavānāṃ kule jātaḥ ko'pi naitādṛśo bhavet |
tāpasasya gale yena mṛtaḥ sarpo niveśitaḥ
||31||पाण्डवानां कुले जातः कोऽपि नैतादृशो भवेत् ।
तापसस्य गले येन मृतः सर्पो निवेशितः
kṛtvā vigarhitaṃ karma jānankālagatiṃ nṛpaḥ |
rakṣakānbhavane kṛtvā prāsādamabhigamya ca
||32||कृत्वा विगर्हितं कर्म जानन्कालगतिं नृपः ।
रक्षकान्भवने कृत्वा प्रासादमभिगम्य च
mṛtyuṃ vañcayate rājā vartate'dya nirākulaḥ |
taṃ kathaṃ dhakṣayiṣyāmi vipravākyena coditaḥ
||33||मृत्युं वञ्चयते राजा वर्ततेऽद्य निराकुलः ।
तं कथं धक्षयिष्यामि विप्रवाक्येन चोदितः
na jānāti ca mandātmā maraṇaṃ hyanivartanam |
tenāsau rakṣakānsthāpya saudhārūḍho'dya modate
||34||न जानाति च मन्दात्मा मरणं ह्यनिवर्तनम् ।
तेनासौ रक्षकान्स्थाप्य सौधारूढोऽद्य मोदते
yadi vai vihito mṛtyurdaivenāmitatejasā |
sa kathaṃ parivarteta kṛtairyatnaistu koṭibhiḥ
||35||यदि वै विहितो मृत्युर्दैवेनामिततेजसा ।
स कथं परिवर्तेत कृतैर्यत्नैस्तु कोटिभिः
pāṇḍavasya ca dāyādo jānanmṛtyuṃ gataṃ nṛpaḥ |
jīvane matimāsthāya sthitaḥ sthāne nirākulaḥ
||36||पाण्डवस्य च दायादो जानन्मृत्युं गतं नृपः ।
जीवने मतिमास्थाय स्थितः स्थाने निराकुलः
dānapuṇyādikaṃ rājā kartumarhati sarvathā |
dharmeṇa hanyate vyādhiryenāyuḥ śāśvataṃ bhavet
||37||दानपुण्यादिकं राजा कर्तुमर्हति सर्वथा ।
धर्मेण हन्यते व्याधिर्येनायुः शाश्वतं भवेत्
nocenmṛtyuvidhiṃ kṛtvā snānadānādikāḥ kriyāḥ |
maraṇaṃ svargalokāya narakāyānyathā bhavetū
||38||नोचेन्मृत्युविधिं कृत्वा स्नानदानादिकाः क्रियाः ।
मरणं स्वर्गलोकाय नरकायान्यथा भवेतू
dvijapīḍākṛtaṃ pāpaṃ pṛthagvāsya ca bhūpateḥ |
vipraśāpastathā ghora āsanne maraṇe kila
||39||द्विजपीडाकृतं पापं पृथग्वास्य च भूपतेः ।
विप्रशापस्तथा घोर आसन्ने मरणे किल
na ko'pi brāhmaṇaḥ pārśve ya enaṃ pratibodhayet |
vedhasā vihito mṛtyuranivāryastu sarvathā
||40||न कोऽपि ब्राह्मणः पार्श्वे य एनं प्रतिबोधयेत् ।
वेधसा विहितो मृत्युरनिवार्यस्तु सर्वथा
iti sañcintya sarpo'sau svānnāgānnikaṭe sthitān |
kṛtvā tāpasaveṣāṃstānprāhiṇotsubhujaṅgamān
||41||इति सञ्चिन्त्य सर्पोऽसौ स्वान्नागान्निकटे स्थितान् ।
कृत्वा तापसवेषांस्तान्प्राहिणोत्सुभुजङ्गमान्
phalamūlādikaṃ gṛhya rājñe nāgo'tha takṣakaḥ |
svayaṃ ca kīṭarūpeṇa phalamadhye sasāra ha
||42||फलमूलादिकं गृह्य राज्ञे नागोऽथ तक्षकः ।
स्वयं च कीटरूपेण फलमध्ये ससार ह
nirgatāste tadā nāgāḥ phalānyādāya satvarāḥ |
te rājabhavanaṃ prāpya sthitāḥ prāsādasannidhau
||43||निर्गतास्ते तदा नागाः फलान्यादाय सत्वराः ।
ते राजभवनं प्राप्य स्थिताः प्रासादसन्निधौ
rakṣakāstāpasāndṛṣṭvā papracchustaccikīrṣitam |
ūcuste bhūpatiṃ draṣṭuṃ prāptāḥ smo'dya tapovanāt
||44||रक्षकास्तापसान्दृष्ट्वा पप्रच्छुस्तच्चिकीर्षितम् ।
ऊचुस्ते भूपतिं द्रष्टुं प्राप्ताः स्मोऽद्य तपोवनात्
abhimanyusutaṃ vīraṃ kulārkaṃ cārudarśanam |
parivardhayituṃ prāptā mantrairātharvaṇaistathā
||45||अभिमन्युसुतं वीरं कुलार्कं चारुदर्शनम् ।
परिवर्धयितुं प्राप्ता मन्त्रैराथर्वणैस्तथा
nivedayadhvaṃ rājānaṃ darśanārthāgatānmunīn |
kṛtvābhiṣekānyāsyāmo dattvā miṣṭaphalānica
||46||निवेदयध्वं राजानं दर्शनार्थागतान्मुनीन् ।
कृत्वाभिषेकान्यास्यामो दत्त्वा मिष्टफलानिच
bhāratānāṃ kule vāpi na dṛṣṭā dvārarakṣakāḥ |
na śrutaṃ tāpasānāṃ tu rājño'sandarśanaṃ kila
||47||भारतानां कुले वापि न दृष्टा द्वाररक्षकाः ।
न श्रुतं तापसानां तु राज्ञोऽसन्दर्शनं किल
ārohāmo vayaṃ tatra yatra rājā parīkṣitaḥ |
āśīrbhirvardhayitvainaṃ dattājñāḥ pravrajāmahe
||48||आरोहामो वयं तत्र यत्र राजा परीक्षितः ।
आशीर्भिर्वर्धयित्वैनं दत्ताज्ञाः प्रव्रजामहे
sūta uvāca
ityākarṇya vacasteṣāṃ tāpasānāṃ tu rakṣakāḥ |
pratyūcustān dvijānmatvā nideśaṃ bhūpateryathā
||49||इत्याकर्ण्य वचस्तेषां तापसानां तु रक्षकाः ।
प्रत्यूचुस्तान् द्विजान्मत्वा निदेशं भूपतेर्यथा
nādya vo darśanaṃ viprā rājñaḥ syāditi no matiḥ |
śvaḥ sarvatāpasairatra tvāgantavyaṃ nṛpālaye
||50||नाद्य वो दर्शनं विप्रा राज्ञः स्यादिति नो मतिः ।
श्वः सर्वतापसैरत्र त्वागन्तव्यं नृपालये
anārohastu prāsādo viprāṇāṃ munisattamāḥ |
vipraśāpabhayādrājñā vihito'sti na saṃśayaḥ
||51||अनारोहस्तु प्रासादो विप्राणां मुनिसत्तमाः ।
विप्रशापभयाद्राज्ञा विहितोऽस्ति न संशयः
tadocustānatho viprāḥ phalamūlajalāni ca |
viprāśiṣaśca rājñe'tha grāhayantu surakṣakāḥ
||52||तदोचुस्तानथो विप्राः फलमूलजलानि च ।
विप्राशिषश्च राज्ञेऽथ ग्राहयन्तु सुरक्षकाः
te gatvā nṛpatiṃ procustāpasānāgatāñjanāḥ |
rājovācānayadhvaṃ vai phalamūlādikaṃ ca yat
||53||ते गत्वा नृपतिं प्रोचुस्तापसानागताञ्जनाः ।
राजोवाचानयध्वं वै फलमूलादिकं च यत्
pṛcchadhvaṃ tāpasānkāryaṃ prātarāgamanaṃ punaḥ |
praṇāmaṃ kathayadhvaṃ me nādya sandarśanaṃ mama
||54||पृच्छध्वं तापसान्कार्यं प्रातरागमनं पुनः ।
प्रणामं कथयध्वं मे नाद्य सन्दर्शनं मम
te gatvātha samādāya phalamūlādikaṃ ca yat |
rājñe samarpayāmāsurbahumānapuraḥsaram
||55||ते गत्वाथ समादाय फलमूलादिकं च यत् ।
राज्ञे समर्पयामासुर्बहुमानपुरःसरम्
gateṣu teṣu nāgeṣu vipraveṣāvṛteṣu ca |
phalānyādāya rājāsau sacivānidamabravīt
||56||गतेषु तेषु नागेषु विप्रवेषावृतेषु च ।
फलान्यादाय राजासौ सचिवानिदमब्रवीत्
suhṛdo bhakṣayantvadya phalānyetāni sarvaśaḥ |
admyahaṃ caikametadvai phalaṃ viprārpitaṃ mahat
||57||सुहृदो भक्षयन्त्वद्य फलान्येतानि सर्वशः ।
अद्म्यहं चैकमेतद्वै फलं विप्रार्पितं महत्
ityuktvā tatphalaṃ dattvā suhṛdbhyaścottarāsutaḥ |
kare kṛtvā phalaṃ pakvaṃ dadāra nṛpatiḥ svayam
||58||इत्युक्त्वा तत्फलं दत्त्वा सुहृद्भ्यश्चोत्तरासुतः ।
करे कृत्वा फलं पक्वं ददार नृपतिः स्वयम्
vidāritaṃ phalaṃ rājñā tatra kṛmirabhūdaṇuḥ |
sa kṛṣṇanayanastāmro dṛṣṭo bhūpatinā svayam
||59||विदारितं फलं राज्ञा तत्र कृमिरभूदणुः ।
स कृष्णनयनस्ताम्रो दृष्टो भूपतिना स्वयम्
taṃ dṛṣṭvā nṛpatiḥ prāha sacivānvismitānatha |
astamabhyeti savitā viṣādadya na me bhayam
||60||तं दृष्ट्वा नृपतिः प्राह सचिवान्विस्मितानथ ।
अस्तमभ्येति सविता विषादद्य न मे भयम्
aṅgīkaromi taṃ śāpaṃ kṛmiko māṃ daśatvayam |
evamuktvā sa rājendro grīvāyāṃ saṃnyaveśayat
||61||अङ्गीकरोमि तं शापं कृमिको मां दशत्वयम् ।
एवमुक्त्वा स राजेन्द्रो ग्रीवायां संन्यवेशयत्
astaṃ yāte divānāthe dhṛtaḥ kaṇṭhe'tha kīṭakaḥ |
takṣakastu tadā jātaḥ kālarūpī bhayānakaḥ
||62||अस्तं याते दिवानाथे धृतः कण्ठेऽथ कीटकः ।
तक्षकस्तु तदा जातः कालरूपी भयानकः
rājā saṃveṣṭitastena daṣṭaścāpi mahīpatiḥ |
mantriṇo vismayaṃ prāptā rurudurbhṛśaduḥkhitāḥ
||63||राजा संवेष्टितस्तेन दष्टश्चापि महीपतिः ।
मन्त्रिणो विस्मयं प्राप्ता रुरुदुर्भृशदुःखिताः
ghorarūpamahiṃ vīkṣya dudruvuste bhayārditāḥ |
cukruśū rakṣakāḥ sarve hāhākāro mahānabhūt
||64||घोररूपमहिं वीक्ष्य दुद्रुवुस्ते भयार्दिताः ।
चुक्रुशू रक्षकाः सर्वे हाहाकारो महानभूत्
veṣṭito bhogibhogena vinaṣṭabahupauruṣaḥ |
novāca nṛpatiḥ kiñcinna cacālottarāsutaḥ
||65||वेष्टितो भोगिभोगेन विनष्टबहुपौरुषः ।
नोवाच नृपतिः किञ्चिन्न चचालोत्तरासुतः
utthitāgniśikhā ghorā viṣajā takṣakānanāt |
prajajvāla nṛpaṃ tvāśu gataprāṇaṃ cakāra ha
||66||उत्थिताग्निशिखा घोरा विषजा तक्षकाननात् ।
प्रजज्वाल नृपं त्वाशु गतप्राणं चकार ह
hatvāśu jīvitaṃ rājñastakṣako gagane gataḥ |
jagaddagdhaṃ tu kurvāṇaṃ dadṛśustaṃ janā iha
||67||हत्वाशु जीवितं राज्ञस्तक्षको गगने गतः ।
जगद्दग्धं तु कुर्वाणं ददृशुस्तं जना इह
sa papāta gataprāṇo rājā dagdha iva drumaḥ |
cukuśuśca janāḥ sarve mṛtaṃ dṛṣṭvā narādhipam
||68||स पपात गतप्राणो राजा दग्ध इव द्रुमः ।
चुकुशुश्च जनाः सर्वे मृतं दृष्ट्वा नराधिपम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ || dvitīyaskandhe parīkṣinmaraṇaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ || 10 ||