प्रतीपसकाशाच्छन्तनुजन्मादिवर्णनम्
उत्पत्तिस्तु त्वया प्रोक्ता व्यासस्यामिततेजसः ।
सत्यवत्यास्तथा सूत विस्तरेण त्वयाऽनघ
॥१॥तथाऽप्येकस्तु संदेहश्चित्तेऽस्माकं सुसंस्थितः ।
न निवर्तति धर्मज्ञ कथितेन त्वयाऽनघ
॥२॥माता व्यासस्य या प्रोक्ता नाम्ना सत्यवती शुभा ।
सा कथं नृपतिं प्राप्ता शंतुनुं धर्मवित्तमम्
॥३॥निषादपुत्रीं स कथं वृतवान्नृपतिः स्वयम् ।
धर्मिष्ठः पौरवो राजा कुलहीनामसंवृत्ताम्
॥४॥शंतनोः प्रथमा पत्नी का ह्यभूत्कथयाधुना ।
भीष्मः पुत्रोऽथ मेधावी वसोरंशः कथं पुनः
॥५॥त्वया प्रोक्तं पुरा सूत राजा चित्रांगदः कृतः ।
सत्यवत्याः सुतो वीरो भीष्मेणामित तेजसा
॥६॥चित्रांगदे हते वीरे कृतस्तदनुजस्तथा ।
विचित्रवीर्यनामाऽसौ सत्यवत्याः सुतो नृपः
॥७॥ज्येष्ठे भीष्मे स्थिते पूर्वे धमिष्ठं रूपवत्यपि ।
कृतवान्स कथं राज्यं स्थापितस्तेन जानता
॥८॥मृते विचित्रवीर्ये तु सत्यवत्यतिदुःखिता ।
वधूभ्यां गोलकौ पुत्रौ जनयामास सा कथम्
॥९॥कथं राज्यं न भीष्माय ददौ सा वरवर्णिनी ।
न कृतस्तु कथं तेन वीरेण दारसंग्रहः
॥१०॥अधर्मस्तु कृतः कस्माद्व्यासेनामिततेजसा ।
ज्येष्ठेन भ्रातृभार्यायां पुत्रानुत्पादिताविति
॥११॥पुराणकर्ता धर्मात्मा स कथं कृतवान्मुनिः ।
सेवनं परदाराणां भ्रातुश्चैव विशेषतः
॥१२॥जुगुप्सितमिदं कर्म स कथं कृतवान्मुनिः ।
शिष्टाचारः कथं सूत वेदानुमितिकारक
॥१३॥व्यास शिष्योऽसि मेधाविन्संदेहं छेत्तुमर्हसि ।
श्रोतुकामा वयं सर्वे धर्मक्षेत्रे कृतक्षणाः
॥१४॥सूत उवाच
इक्ष्वाकुवंशप्रभवो महाभिष इति स्मृतः ।
सत्यवान्धर्मशीलश्च चक्रवर्ती नृपोत्तमः
॥१५॥अश्वमेधसहस्रेण वाजपेयशतेन च ।
तोषयामास देवेंद्रं स्वर्गं प्राप महामतिः
॥१६॥एकदा ब्रह्मसदनं गतो राजा महाभिषः ।
सुराः सर्वे समाजग्मुः सेवनार्थं प्रजापतिम्
॥१७॥गंगा महानदी तत्र संस्थिता सेवितुं विभुम् ।
तस्या वासः समुद्धूतं मारुतेन तरस्विना
॥१८॥अधोमुखाः सुराः सर्वे न विलोक्यैव तां स्थिताः ।
राजा महाभिषस्तां तु निःशंकः समपश्यत
॥१९॥साऽपि तं प्रेमसंयुक्तं नृपं ज्ञातवती नदी ।
दृष्ट्वा तौ प्रेमसंयुक्तौ निर्लज्जौ काममोहितौ
॥२०॥ब्रह्मा चुकोप तौ तूर्णं शशाप च रुषाऽन्वितः ।
मर्त्यलोकेषु भूपाल जन्म प्राप्य पुनर्दिवम्
॥२१॥पुण्येन महताऽऽविष्टस्त्वमवाप्स्यसि सर्वथा ।
गंगां तथोक्तवान्ब्रह्मा वीक्ष्य प्रेमवतीं नृपे
॥२२॥विमनस्कौ तु तौ तूर्णं निःसृतौ ब्रह्मणोंऽतिकात् ।
स नृपश्चिंतयित्वाऽथ भूलोके धर्मतत्परान्
॥२३॥प्रतीपं चिंतयामास पितरं पुरुवंशजम् ।
एतस्मिन्समये चाष्टौ वसवः स्त्रीसमन्विताः
॥२४॥वसिष्ठस्याऽऽश्रमं प्राप्ता रममाणा यदृच्छया ।
पृथ्वादीनां वसूनां च मध्ये कोऽपि वसूत्तमः
॥२५॥द्यौर्नामा तस्य भार्याऽथ नंदिनीं गां ददर्श ह ।
दृष्ट्वा पतिं सा पप्रच्छ कस्येयं धेनुरुत्तमा
॥२६॥द्यौस्तामाह वसिष्ठस्य गौरियं शृणु सुंदरि ।
दुग्धमस्याः पिबेद्यस्तु नारी वा पुरषोऽथ वा
॥२७॥अयुतायुर्भवेन्यूनं सदैवाऽगतयौवनः ।
तच्छ्रुत्वा सुंदरी प्राह मृत्युलोकेऽस्ति मे सखी
॥२८॥उशीनरस्य राजर्षेः पुत्री परमशोभना ।
तस्या हेतोर्महाभाग सवत्सां गां पयस्विनीम्
॥२९॥आनयस्वाऽऽश्रमश्रेष्ठं नंदिनीं कामदां शुभाम् ।
यावदस्याः पयः पीत्वा सखी मम सदैव हि
॥३०॥मानुषेषु भवेदेका जरारोगविवर्जिता ।
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या द्यौर्जहार च नंदिनीम्
॥३१॥अवमन्य मुनिं दांतं पृथ्वाद्यैः सहितोऽनघः ।
हृतायामथ नंदिन्यां वसिष्ठस्तु महातपाः
॥३२॥आजगामाऽऽश्रमपदं फलान्यादाय सत्वरः ।
नापश्यत यदा धेनुं सवत्सां स्वाश्रमे मुनिः
॥३३॥मृगयामास तेजस्वी गह्वरेषु वनेष्वपि ।
नासादिता यदा धेनुश्चुकोपातिशयं मुनिः
॥३४॥वारुणिश्चापि विज्ञाय ध्यानेन वसुभिर्हृताम् ।
वसुभिर्मे हृता धेनुर्यस्मान्मामवमन्य वै
॥३५॥तस्मात्सर्वे जनिष्यंति मानुषेषु न संशयः ।
एवं शशाप धर्मात्मा वसूंस्तान्वारुणिः स्वयम्
॥३६॥श्रुत्वा विमनसः सर्वे प्रययुर्दुःखिताश्च ते ।
शप्ताः स्म इति जानंत ऋषिं तमुपचक्रमुः
॥३७॥प्रसादयंतस्तमृषिं वसव शरणं गताः ।
मुनिस्तानाह धर्मात्मा वसून्दीनान्पुरः स्थितान्
॥३८॥अनुसंवत्सरं सर्वे शापमोक्षमवाप्स्यथ ।
येनेयं विहृता धेनुर्नंदिनी मम वत्सला
॥३९॥तस्माद्द्यौर्मानुषे देहे दीर्घकालं वसिष्यति ।
ते शप्ताः पथि गच्छतीं गंगां दृष्ट्वा सरिद्वराम्
॥४०॥ऊचुस्तां प्रणताः सर्वे शप्तां चिंतातुरां नदीम् ।
भविष्यामो वयं देवि कथं देवाः सुधाशनाः
॥४१॥मानुषाणां च जठरं चिंतेयं महती हि नः ।
तस्मात्त्वं मानुषी भूत्वा जनयास्मान्सरिद्वरे
॥४२॥शंतनुर्नाम राजर्षिस्तस्य भार्या भवानघे ।
जाताञ्जाताञ्जले चास्मान्निक्षिपस्व सुरापगे
॥४३॥एवं शापविनिर्मोक्षो भविता नात्र संशयः ।
तथेत्युक्ताश्च ते सर्वे जग्मुर्लोकं स्वकं पुनः
॥४४॥गंगाऽपि निर्गता देवी चिंत्यमाना पुनः पुनः ।
महाभिषो नृपो जातः प्रतीपस्य सुतस्तदा
॥४५॥शंतनुर्नाम राजर्षिर्धर्मात्मा सत्यसंगरः ।
प्रतीपस्तु स्तुतिं चक्रे सूर्यस्यामिततेजसः
॥४६॥तदा च सलिलात्तस्मान्निःसृता वरवर्णिनी ।
दक्षिणं शालसंकाशमूरुं भेजे शुभानना
॥४७॥अंके स्थितां स्त्रियं चाह मापृष्ट्वा किं वरानने ।
ममोरावास्थिताऽसि त्वं किमर्थं दक्षिणे शुभे
॥४८॥सा तमाह वरारोहा यदर्थं राजसत्तम ।
स्थिताऽस्म्यंके कुरुश्रेष्ठ कामयानां भजस्व माम्
॥४९॥तामवोचदथो राजा रूपयौवनशालिनीम् ।
नाहं परस्त्रियं कामाद्गच्छेयं वरवर्णिनीम्
॥५०॥स्थिता दक्षिणमूरुं मे त्वमाश्लिष्य च भामिनि ।
अपत्यानां स्नुषाणां च स्थानं विद्धि शुचिस्मिते
॥५१॥स्नुषा मे भव कल्याणि जाते पुत्रेऽतिवाञ्छिते ।
भविष्यति च मे पुत्रस्तव पुण्यान्न संशयः
॥५२॥तथेत्युक्ता गता सा वै कामिनी दिव्य दर्शना ।
राजा चापि गृहं प्राप्तश्चिंतयंस्तां स्त्रियं पुनः
॥५३॥ततः कालेन कियता जाते पुत्रे वयस्विनि ।
वनं जिगमिषू राजा पुत्रं वृत्तांतमूचिवान्
॥५४॥वृत्तांतं कथयित्वा तु पुनरूचे निजं सुतम् ।
यदि प्रयाति सा बाला त्वां वने चारुहासिनी
॥५५॥कामयाना वरारोहा ता भजेथा मनोरमाम् ।
न प्रष्टव्या त्वया काऽसि मन्नियोगान्नराधिप
॥५६॥धर्मपत्नीं च तां कृत्वा भविता त्वं सुखी किल ।
सूत उवाच ।
एवं संदिश्य तं पुत्रं भूपतिः प्रीतमानसः
॥५७॥दत्त्वा राज्यश्रियं सर्वां वनं राजा विवेश ह ।
तत्रापि च तपस्तप्त्वा समाराध्य परांबिकाम्
॥५८॥जगाम स्वर्गं राजाऽसौ देहं त्यक्त्वा स्वतेजसा ।
राज्यं प्राप महातेजाः शंतनुः सार्वभौमिकम्
॥५९॥प्रजां वै पालयामास धर्मदंडो महीपतिः
॥६०॥इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे द्वितीयस्कंधे तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥