pratīpasakāśācchantanujanmādivarṇanam
utpattistu tvayā proktā vyāsasyāmitatejasaḥ |
satyavatyāstathā sūta vistareṇa tvayā'nagha
||1||उत्पत्तिस्तु त्वया प्रोक्ता व्यासस्यामिततेजसः ।
सत्यवत्यास्तथा सूत विस्तरेण त्वयाऽनघ
tathā'pyekastu saṃdehaścitte'smākaṃ susaṃsthitaḥ |
na nivartati dharmajña kathitena tvayā'nagha
||2||तथाऽप्येकस्तु संदेहश्चित्तेऽस्माकं सुसंस्थितः ।
न निवर्तति धर्मज्ञ कथितेन त्वयाऽनघ
mātā vyāsasya yā proktā nāmnā satyavatī śubhā |
sā kathaṃ nṛpatiṃ prāptā śaṃtunuṃ dharmavittamam
||3||माता व्यासस्य या प्रोक्ता नाम्ना सत्यवती शुभा ।
सा कथं नृपतिं प्राप्ता शंतुनुं धर्मवित्तमम्
niṣādaputrīṃ sa kathaṃ vṛtavānnṛpatiḥ svayam |
dharmiṣṭhaḥ pauravo rājā kulahīnāmasaṃvṛttām
||4||निषादपुत्रीं स कथं वृतवान्नृपतिः स्वयम् ।
धर्मिष्ठः पौरवो राजा कुलहीनामसंवृत्ताम्
śaṃtanoḥ prathamā patnī kā hyabhūtkathayādhunā |
bhīṣmaḥ putro'tha medhāvī vasoraṃśaḥ kathaṃ punaḥ
||5||शंतनोः प्रथमा पत्नी का ह्यभूत्कथयाधुना ।
भीष्मः पुत्रोऽथ मेधावी वसोरंशः कथं पुनः
tvayā proktaṃ purā sūta rājā citrāṃgadaḥ kṛtaḥ |
satyavatyāḥ suto vīro bhīṣmeṇāmita tejasā
||6||त्वया प्रोक्तं पुरा सूत राजा चित्रांगदः कृतः ।
सत्यवत्याः सुतो वीरो भीष्मेणामित तेजसा
citrāṃgade hate vīre kṛtastadanujastathā |
vicitravīryanāmā'sau satyavatyāḥ suto nṛpaḥ
||7||चित्रांगदे हते वीरे कृतस्तदनुजस्तथा ।
विचित्रवीर्यनामाऽसौ सत्यवत्याः सुतो नृपः
jyeṣṭhe bhīṣme sthite pūrve dhamiṣṭhaṃ rūpavatyapi |
kṛtavānsa kathaṃ rājyaṃ sthāpitastena jānatā
||8||ज्येष्ठे भीष्मे स्थिते पूर्वे धमिष्ठं रूपवत्यपि ।
कृतवान्स कथं राज्यं स्थापितस्तेन जानता
mṛte vicitravīrye tu satyavatyatiduḥkhitā |
vadhūbhyāṃ golakau putrau janayāmāsa sā katham
||9||मृते विचित्रवीर्ये तु सत्यवत्यतिदुःखिता ।
वधूभ्यां गोलकौ पुत्रौ जनयामास सा कथम्
kathaṃ rājyaṃ na bhīṣmāya dadau sā varavarṇinī |
na kṛtastu kathaṃ tena vīreṇa dārasaṃgrahaḥ
||10||कथं राज्यं न भीष्माय ददौ सा वरवर्णिनी ।
न कृतस्तु कथं तेन वीरेण दारसंग्रहः
adharmastu kṛtaḥ kasmādvyāsenāmitatejasā |
jyeṣṭhena bhrātṛbhāryāyāṃ putrānutpāditāviti
||11||अधर्मस्तु कृतः कस्माद्व्यासेनामिततेजसा ।
ज्येष्ठेन भ्रातृभार्यायां पुत्रानुत्पादिताविति
purāṇakartā dharmātmā sa kathaṃ kṛtavānmuniḥ |
sevanaṃ paradārāṇāṃ bhrātuścaiva viśeṣataḥ
||12||पुराणकर्ता धर्मात्मा स कथं कृतवान्मुनिः ।
सेवनं परदाराणां भ्रातुश्चैव विशेषतः
jugupsitamidaṃ karma sa kathaṃ kṛtavānmuniḥ |
śiṣṭācāraḥ kathaṃ sūta vedānumitikāraka
||13||जुगुप्सितमिदं कर्म स कथं कृतवान्मुनिः ।
शिष्टाचारः कथं सूत वेदानुमितिकारक
vyāsa śiṣyo'si medhāvinsaṃdehaṃ chettumarhasi |
śrotukāmā vayaṃ sarve dharmakṣetre kṛtakṣaṇāḥ
||14||व्यास शिष्योऽसि मेधाविन्संदेहं छेत्तुमर्हसि ।
श्रोतुकामा वयं सर्वे धर्मक्षेत्रे कृतक्षणाः
sūta uvāca
ikṣvākuvaṃśaprabhavo mahābhiṣa iti smṛtaḥ |
satyavāndharmaśīlaśca cakravartī nṛpottamaḥ
||15||इक्ष्वाकुवंशप्रभवो महाभिष इति स्मृतः ।
सत्यवान्धर्मशीलश्च चक्रवर्ती नृपोत्तमः
aśvamedhasahasreṇa vājapeyaśatena ca |
toṣayāmāsa deveṃdraṃ svargaṃ prāpa mahāmatiḥ
||16||अश्वमेधसहस्रेण वाजपेयशतेन च ।
तोषयामास देवेंद्रं स्वर्गं प्राप महामतिः
ekadā brahmasadanaṃ gato rājā mahābhiṣaḥ |
surāḥ sarve samājagmuḥ sevanārthaṃ prajāpatim
||17||एकदा ब्रह्मसदनं गतो राजा महाभिषः ।
सुराः सर्वे समाजग्मुः सेवनार्थं प्रजापतिम्
gaṃgā mahānadī tatra saṃsthitā sevituṃ vibhum |
tasyā vāsaḥ samuddhūtaṃ mārutena tarasvinā
||18||गंगा महानदी तत्र संस्थिता सेवितुं विभुम् ।
तस्या वासः समुद्धूतं मारुतेन तरस्विना
adhomukhāḥ surāḥ sarve na vilokyaiva tāṃ sthitāḥ |
rājā mahābhiṣastāṃ tu niḥśaṃkaḥ samapaśyata
||19||अधोमुखाः सुराः सर्वे न विलोक्यैव तां स्थिताः ।
राजा महाभिषस्तां तु निःशंकः समपश्यत
sā'pi taṃ premasaṃyuktaṃ nṛpaṃ jñātavatī nadī |
dṛṣṭvā tau premasaṃyuktau nirlajjau kāmamohitau
||20||साऽपि तं प्रेमसंयुक्तं नृपं ज्ञातवती नदी ।
दृष्ट्वा तौ प्रेमसंयुक्तौ निर्लज्जौ काममोहितौ
brahmā cukopa tau tūrṇaṃ śaśāpa ca ruṣā'nvitaḥ |
martyalokeṣu bhūpāla janma prāpya punardivam
||21||ब्रह्मा चुकोप तौ तूर्णं शशाप च रुषाऽन्वितः ।
मर्त्यलोकेषु भूपाल जन्म प्राप्य पुनर्दिवम्
puṇyena mahatā''viṣṭastvamavāpsyasi sarvathā |
gaṃgāṃ tathoktavānbrahmā vīkṣya premavatīṃ nṛpe
||22||पुण्येन महताऽऽविष्टस्त्वमवाप्स्यसि सर्वथा ।
गंगां तथोक्तवान्ब्रह्मा वीक्ष्य प्रेमवतीं नृपे
vimanaskau tu tau tūrṇaṃ niḥsṛtau brahmaṇoṃ'tikāt |
sa nṛpaściṃtayitvā'tha bhūloke dharmatatparān
||23||विमनस्कौ तु तौ तूर्णं निःसृतौ ब्रह्मणोंऽतिकात् ।
स नृपश्चिंतयित्वाऽथ भूलोके धर्मतत्परान्
pratīpaṃ ciṃtayāmāsa pitaraṃ puruvaṃśajam |
etasminsamaye cāṣṭau vasavaḥ strīsamanvitāḥ
||24||प्रतीपं चिंतयामास पितरं पुरुवंशजम् ।
एतस्मिन्समये चाष्टौ वसवः स्त्रीसमन्विताः
vasiṣṭhasyā''śramaṃ prāptā ramamāṇā yadṛcchayā |
pṛthvādīnāṃ vasūnāṃ ca madhye ko'pi vasūttamaḥ
||25||वसिष्ठस्याऽऽश्रमं प्राप्ता रममाणा यदृच्छया ।
पृथ्वादीनां वसूनां च मध्ये कोऽपि वसूत्तमः
dyaurnāmā tasya bhāryā'tha naṃdinīṃ gāṃ dadarśa ha |
dṛṣṭvā patiṃ sā papraccha kasyeyaṃ dhenuruttamā
||26||द्यौर्नामा तस्य भार्याऽथ नंदिनीं गां ददर्श ह ।
दृष्ट्वा पतिं सा पप्रच्छ कस्येयं धेनुरुत्तमा
dyaustāmāha vasiṣṭhasya gauriyaṃ śṛṇu suṃdari |
dugdhamasyāḥ pibedyastu nārī vā puraṣo'tha vā
||27||द्यौस्तामाह वसिष्ठस्य गौरियं शृणु सुंदरि ।
दुग्धमस्याः पिबेद्यस्तु नारी वा पुरषोऽथ वा
ayutāyurbhavenyūnaṃ sadaivā'gatayauvanaḥ |
tacchrutvā suṃdarī prāha mṛtyuloke'sti me sakhī
||28||अयुतायुर्भवेन्यूनं सदैवाऽगतयौवनः ।
तच्छ्रुत्वा सुंदरी प्राह मृत्युलोकेऽस्ति मे सखी
uśīnarasya rājarṣeḥ putrī paramaśobhanā |
tasyā hetormahābhāga savatsāṃ gāṃ payasvinīm
||29||उशीनरस्य राजर्षेः पुत्री परमशोभना ।
तस्या हेतोर्महाभाग सवत्सां गां पयस्विनीम्
ānayasvā''śramaśreṣṭhaṃ naṃdinīṃ kāmadāṃ śubhām |
yāvadasyāḥ payaḥ pītvā sakhī mama sadaiva hi
||30||आनयस्वाऽऽश्रमश्रेष्ठं नंदिनीं कामदां शुभाम् ।
यावदस्याः पयः पीत्वा सखी मम सदैव हि
mānuṣeṣu bhavedekā jarārogavivarjitā |
tacchrutvā vacanaṃ tasyā dyaurjahāra ca naṃdinīm
||31||मानुषेषु भवेदेका जरारोगविवर्जिता ।
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या द्यौर्जहार च नंदिनीम्
avamanya muniṃ dāṃtaṃ pṛthvādyaiḥ sahito'naghaḥ |
hṛtāyāmatha naṃdinyāṃ vasiṣṭhastu mahātapāḥ
||32||अवमन्य मुनिं दांतं पृथ्वाद्यैः सहितोऽनघः ।
हृतायामथ नंदिन्यां वसिष्ठस्तु महातपाः
ājagāmā''śramapadaṃ phalānyādāya satvaraḥ |
nāpaśyata yadā dhenuṃ savatsāṃ svāśrame muniḥ
||33||आजगामाऽऽश्रमपदं फलान्यादाय सत्वरः ।
नापश्यत यदा धेनुं सवत्सां स्वाश्रमे मुनिः
mṛgayāmāsa tejasvī gahvareṣu vaneṣvapi |
nāsāditā yadā dhenuścukopātiśayaṃ muniḥ
||34||मृगयामास तेजस्वी गह्वरेषु वनेष्वपि ।
नासादिता यदा धेनुश्चुकोपातिशयं मुनिः
vāruṇiścāpi vijñāya dhyānena vasubhirhṛtām |
vasubhirme hṛtā dhenuryasmānmāmavamanya vai
||35||वारुणिश्चापि विज्ञाय ध्यानेन वसुभिर्हृताम् ।
वसुभिर्मे हृता धेनुर्यस्मान्मामवमन्य वै
tasmātsarve janiṣyaṃti mānuṣeṣu na saṃśayaḥ |
evaṃ śaśāpa dharmātmā vasūṃstānvāruṇiḥ svayam
||36||तस्मात्सर्वे जनिष्यंति मानुषेषु न संशयः ।
एवं शशाप धर्मात्मा वसूंस्तान्वारुणिः स्वयम्
śrutvā vimanasaḥ sarve prayayurduḥkhitāśca te |
śaptāḥ sma iti jānaṃta ṛṣiṃ tamupacakramuḥ
||37||श्रुत्वा विमनसः सर्वे प्रययुर्दुःखिताश्च ते ।
शप्ताः स्म इति जानंत ऋषिं तमुपचक्रमुः
prasādayaṃtastamṛṣiṃ vasava śaraṇaṃ gatāḥ |
munistānāha dharmātmā vasūndīnānpuraḥ sthitān
||38||प्रसादयंतस्तमृषिं वसव शरणं गताः ।
मुनिस्तानाह धर्मात्मा वसून्दीनान्पुरः स्थितान्
anusaṃvatsaraṃ sarve śāpamokṣamavāpsyatha |
yeneyaṃ vihṛtā dhenurnaṃdinī mama vatsalā
||39||अनुसंवत्सरं सर्वे शापमोक्षमवाप्स्यथ ।
येनेयं विहृता धेनुर्नंदिनी मम वत्सला
tasmāddyaurmānuṣe dehe dīrghakālaṃ vasiṣyati |
te śaptāḥ pathi gacchatīṃ gaṃgāṃ dṛṣṭvā saridvarām
||40||तस्माद्द्यौर्मानुषे देहे दीर्घकालं वसिष्यति ।
ते शप्ताः पथि गच्छतीं गंगां दृष्ट्वा सरिद्वराम्
ūcustāṃ praṇatāḥ sarve śaptāṃ ciṃtāturāṃ nadīm |
bhaviṣyāmo vayaṃ devi kathaṃ devāḥ sudhāśanāḥ
||41||ऊचुस्तां प्रणताः सर्वे शप्तां चिंतातुरां नदीम् ।
भविष्यामो वयं देवि कथं देवाः सुधाशनाः
mānuṣāṇāṃ ca jaṭharaṃ ciṃteyaṃ mahatī hi naḥ |
tasmāttvaṃ mānuṣī bhūtvā janayāsmānsaridvare
||42||मानुषाणां च जठरं चिंतेयं महती हि नः ।
तस्मात्त्वं मानुषी भूत्वा जनयास्मान्सरिद्वरे
śaṃtanurnāma rājarṣistasya bhāryā bhavānaghe |
jātāñjātāñjale cāsmānnikṣipasva surāpage
||43||शंतनुर्नाम राजर्षिस्तस्य भार्या भवानघे ।
जाताञ्जाताञ्जले चास्मान्निक्षिपस्व सुरापगे
evaṃ śāpavinirmokṣo bhavitā nātra saṃśayaḥ |
tathetyuktāśca te sarve jagmurlokaṃ svakaṃ punaḥ
||44||एवं शापविनिर्मोक्षो भविता नात्र संशयः ।
तथेत्युक्ताश्च ते सर्वे जग्मुर्लोकं स्वकं पुनः
gaṃgā'pi nirgatā devī ciṃtyamānā punaḥ punaḥ |
mahābhiṣo nṛpo jātaḥ pratīpasya sutastadā
||45||गंगाऽपि निर्गता देवी चिंत्यमाना पुनः पुनः ।
महाभिषो नृपो जातः प्रतीपस्य सुतस्तदा
śaṃtanurnāma rājarṣirdharmātmā satyasaṃgaraḥ |
pratīpastu stutiṃ cakre sūryasyāmitatejasaḥ
||46||शंतनुर्नाम राजर्षिर्धर्मात्मा सत्यसंगरः ।
प्रतीपस्तु स्तुतिं चक्रे सूर्यस्यामिततेजसः
tadā ca salilāttasmānniḥsṛtā varavarṇinī |
dakṣiṇaṃ śālasaṃkāśamūruṃ bheje śubhānanā
||47||तदा च सलिलात्तस्मान्निःसृता वरवर्णिनी ।
दक्षिणं शालसंकाशमूरुं भेजे शुभानना
aṃke sthitāṃ striyaṃ cāha māpṛṣṭvā kiṃ varānane |
mamorāvāsthitā'si tvaṃ kimarthaṃ dakṣiṇe śubhe
||48||अंके स्थितां स्त्रियं चाह मापृष्ट्वा किं वरानने ।
ममोरावास्थिताऽसि त्वं किमर्थं दक्षिणे शुभे
sā tamāha varārohā yadarthaṃ rājasattama |
sthitā'smyaṃke kuruśreṣṭha kāmayānāṃ bhajasva mām
||49||सा तमाह वरारोहा यदर्थं राजसत्तम ।
स्थिताऽस्म्यंके कुरुश्रेष्ठ कामयानां भजस्व माम्
tāmavocadatho rājā rūpayauvanaśālinīm |
nāhaṃ parastriyaṃ kāmādgaccheyaṃ varavarṇinīm
||50||तामवोचदथो राजा रूपयौवनशालिनीम् ।
नाहं परस्त्रियं कामाद्गच्छेयं वरवर्णिनीम्
sthitā dakṣiṇamūruṃ me tvamāśliṣya ca bhāmini |
apatyānāṃ snuṣāṇāṃ ca sthānaṃ viddhi śucismite
||51||स्थिता दक्षिणमूरुं मे त्वमाश्लिष्य च भामिनि ।
अपत्यानां स्नुषाणां च स्थानं विद्धि शुचिस्मिते
snuṣā me bhava kalyāṇi jāte putre'tivāñchite |
bhaviṣyati ca me putrastava puṇyānna saṃśayaḥ
||52||स्नुषा मे भव कल्याणि जाते पुत्रेऽतिवाञ्छिते ।
भविष्यति च मे पुत्रस्तव पुण्यान्न संशयः
tathetyuktā gatā sā vai kāminī divya darśanā |
rājā cāpi gṛhaṃ prāptaściṃtayaṃstāṃ striyaṃ punaḥ
||53||तथेत्युक्ता गता सा वै कामिनी दिव्य दर्शना ।
राजा चापि गृहं प्राप्तश्चिंतयंस्तां स्त्रियं पुनः
tataḥ kālena kiyatā jāte putre vayasvini |
vanaṃ jigamiṣū rājā putraṃ vṛttāṃtamūcivān
||54||ततः कालेन कियता जाते पुत्रे वयस्विनि ।
वनं जिगमिषू राजा पुत्रं वृत्तांतमूचिवान्
vṛttāṃtaṃ kathayitvā tu punarūce nijaṃ sutam |
yadi prayāti sā bālā tvāṃ vane cāruhāsinī
||55||वृत्तांतं कथयित्वा तु पुनरूचे निजं सुतम् ।
यदि प्रयाति सा बाला त्वां वने चारुहासिनी
kāmayānā varārohā tā bhajethā manoramām |
na praṣṭavyā tvayā kā'si manniyogānnarādhipa
||56||कामयाना वरारोहा ता भजेथा मनोरमाम् ।
न प्रष्टव्या त्वया काऽसि मन्नियोगान्नराधिप
dharmapatnīṃ ca tāṃ kṛtvā bhavitā tvaṃ sukhī kila |
sūta uvāca |
evaṃ saṃdiśya taṃ putraṃ bhūpatiḥ prītamānasaḥ
||57||धर्मपत्नीं च तां कृत्वा भविता त्वं सुखी किल ।
सूत उवाच ।
एवं संदिश्य तं पुत्रं भूपतिः प्रीतमानसः
dattvā rājyaśriyaṃ sarvāṃ vanaṃ rājā viveśa ha |
tatrāpi ca tapastaptvā samārādhya parāṃbikām
||58||दत्त्वा राज्यश्रियं सर्वां वनं राजा विवेश ह ।
तत्रापि च तपस्तप्त्वा समाराध्य परांबिकाम्
jagāma svargaṃ rājā'sau dehaṃ tyaktvā svatejasā |
rājyaṃ prāpa mahātejāḥ śaṃtanuḥ sārvabhaumikam
||59||जगाम स्वर्गं राजाऽसौ देहं त्यक्त्वा स्वतेजसा ।
राज्यं प्राप महातेजाः शंतनुः सार्वभौमिकम्
prajāṃ vai pālayāmāsa dharmadaṃḍo mahīpatiḥ
||60||प्रजां वै पालयामास धर्मदंडो महीपतिः
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe dvitīyaskaṃdhe tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||