vyāsajanmavarṇanam
sūta uvāca
ekadā tīrthayātrāyāṃ vrajan pārāśaro muniḥ |
ājagāma mahātejāḥ kālindyāstaṭamuttamam
||1||एकदा तीर्थयात्रायां व्रजन् पाराशरो मुनिः ।
आजगाम महातेजाः कालिन्द्यास्तटमुत्तमम्
niṣādamāha dharmātmā kurvantaṃ bhojanaṃ tadā |
prāpayasva paraṃ pāraṃ kālindyā uḍupena mām
||2||निषादमाह धर्मात्मा कुर्वन्तं भोजनं तदा ।
प्रापयस्व परं पारं कालिन्द्या उडुपेन माम्
dāśaḥ śrutvā munervākyaṃ kurvāṇo bhojanaṃ taṭe |
uvāca tāṃ sutāṃ bālāṃ matsyagandhāṃ manoramām
||3||दाशः श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं कुर्वाणो भोजनं तटे ।
उवाच तां सुतां बालां मत्स्यगन्धां मनोरमाम्
uḍupena muniṃ bāle paraṃ pāraṃ nayasva ha |
gantukāmo'sti dharmātmā tāpaso'yaṃ śucismite
||4||उडुपेन मुनिं बाले परं पारं नयस्व ह ।
गन्तुकामोऽस्ति धर्मात्मा तापसोऽयं शुचिस्मिते
ityuktā sā tadā pitrā matsyagandhātha vāsavī |
uḍupe munimāsīnaṃ saṃvāhayati bhāminī
||5||इत्युक्ता सा तदा पित्रा मत्स्यगन्धाथ वासवी ।
उडुपे मुनिमासीनं संवाहयति भामिनी
vrajan sūryasutātoye bhāvitvāddaivayogataḥ |
kāmārtastu munirjāto dṛṣṭvā tāṃ cārulocanām
||6||व्रजन् सूर्यसुतातोये भावित्वाद्दैवयोगतः ।
कामार्तस्तु मुनिर्जातो दृष्ट्वा तां चारुलोचनाम्
grahītukāmaḥ sa munirdṛṣṭvā vyañjitayauvanām |
dakṣiṇena kareṇaināmaspṛśaddakṣiṇe kare
||7||ग्रहीतुकामः स मुनिर्दृष्ट्वा व्यञ्जितयौवनाम् ।
दक्षिणेन करेणैनामस्पृशद्दक्षिणे करे
tamuvācāsitāpāṅgī smitapūrvamidaṃ vacaḥ |
kulasya sadṛśaṃ vaḥ kiṃ śrutasya tapasaśca kim
||8||तमुवाचासितापाङ्गी स्मितपूर्वमिदं वचः ।
कुलस्य सदृशं वः किं श्रुतस्य तपसश्च किम्
tvaṃ vai vasiṣṭhadāyādaḥ kulaśīlasamanvitaḥ |
kiṃ cikīrṣasi dharmajña manmathena prapīḍitaḥ
||9||त्वं वै वसिष्ठदायादः कुलशीलसमन्वितः ।
किं चिकीर्षसि धर्मज्ञ मन्मथेन प्रपीडितः
durlabhaṃ mānuṣaṃ janma bhuvi brāhmaṇasattama |
tatrāpi durlabhaṃ manye brāhmaṇatvaṃ viśeṣataḥ
||10||दुर्लभं मानुषं जन्म भुवि ब्राह्मणसत्तम ।
तत्रापि दुर्लभं मन्ये ब्राह्मणत्वं विशेषतः
kulena śīlena tathā śrutena dvijottamastvaṃ kila dharmavicca |
anāryabhāvaṃ kathamāgato'si viprendra māṃ vīkṣya ca mīnagandhām
||11||कुलेन शीलेन तथा श्रुतेन द्विजोत्तमस्त्वं किल धर्मविच्च ।
अनार्यभावं कथमागतोऽसि विप्रेन्द्र मां वीक्ष्य च मीनगन्धाम्
madīye śarīre dvijāmoghabuddhe |
śubhaṃ kiṃ samālokya pāṇiṃ grahītum |
samīpaṃ samāyāsi kāmāturastvaṃ kathaṃ nābhijānāsi dharmaṃ svakīyam
||12||मदीये शरीरे द्विजामोघबुद्धे ।
शुभं किं समालोक्य पाणिं ग्रहीतुम् ।
समीपं समायासि कामातुरस्त्वं कथं नाभिजानासि धर्मं स्वकीयम्
aho mandabuddhirdvijo'yaṃ grahīṣya- ñjale magna evādya māṃ vai gṛhītvā |
mano vyākulaṃ pañcabāṇātividdhaṃ na ko'pīha śaktaḥ pratīpaṃ hi kartum
||13||अहो मन्दबुद्धिर्द्विजोऽयं ग्रहीष्य- ञ्जले मग्न एवाद्य मां वै गृहीत्वा ।
मनो व्याकुलं पञ्चबाणातिविद्धं न कोऽपीह शक्तः प्रतीपं हि कर्तुम्
iti sañcintya sā bālā tamuvāca mahāmunim |
dhairyaṃ kuru mahābhāga paraṃ pāraṃ nayāmi vai
||14||इति सञ्चिन्त्य सा बाला तमुवाच महामुनिम् ।
धैर्यं कुरु महाभाग परं पारं नयामि वै
sūta uvāca
parāśarastu tacchrutvā vacanaṃ hitapūrvakam |
karaṃ tyaktvā sthitastatra sindhoḥ pāraṃ gataḥ punaḥ
||15||पराशरस्तु तच्छ्रुत्वा वचनं हितपूर्वकम् ।
करं त्यक्त्वा स्थितस्तत्र सिन्धोः पारं गतः पुनः
matsyagandhāṃ prajagrāha muniḥ kāmāturastadā |
vepamānā tu sā kanyā tamuvāca puraḥsthitam
||16||मत्स्यगन्धां प्रजग्राह मुनिः कामातुरस्तदा ।
वेपमाना तु सा कन्या तमुवाच पुरःस्थितम्
durgandhāhaṃ muniśreṣṭha kathaṃ tvaṃ nopaśaṅkase |
samānarūpayoḥ kāmasaṃyogastu sukhāvahaḥ
||17||दुर्गन्धाहं मुनिश्रेष्ठ कथं त्वं नोपशङ्कसे ।
समानरूपयोः कामसंयोगस्तु सुखावहः
ityuktena tu sā kanyā kṣaṇamātreṇa bhāminī |
kṛtā yojanagandhā tu surūpā ca varānanā
||18||इत्युक्तेन तु सा कन्या क्षणमात्रेण भामिनी ।
कृता योजनगन्धा तु सुरूपा च वरानना
mṛganābhisugandhāṃ tāṃ kṛtvā kāntāṃ manoharām |
jagrāha dakṣiṇe pāṇau munirmanmathapīḍitaḥ
||19||मृगनाभिसुगन्धां तां कृत्वा कान्तां मनोहराम् ।
जग्राह दक्षिणे पाणौ मुनिर्मन्मथपीडितः
grahītukāmaṃ taṃ prāha nāmnā satyavatī śubhā |
mune paśyati loko'yaṃ pitā caiva taṭasthitaḥ
||20||ग्रहीतुकामं तं प्राह नाम्ना सत्यवती शुभा ।
मुने पश्यति लोकोऽयं पिता चैव तटस्थितः
paśudharmo na me prītiṃ janayatyatidāruṇaḥ |
pratīkṣasva muniśreṣṭha yāvadbhavati yāminī
||21||पशुधर्मो न मे प्रीतिं जनयत्यतिदारुणः ।
प्रतीक्षस्व मुनिश्रेष्ठ यावद्भवति यामिनी
rātrau vyavāya uddiṣṭo divā na manujasya hi |
divāsaṅge mahān doṣaḥ paśyanti kila mānavāḥ
||22||रात्रौ व्यवाय उद्दिष्टो दिवा न मनुजस्य हि ।
दिवासङ्गे महान् दोषः पश्यन्ति किल मानवाः
kāmaṃ yaccha mahābuddhe lokanindā durāsadā |
tacchrutvā vacanaṃ tasyā yuktamuktamudāradhīḥ
||23||कामं यच्छ महाबुद्धे लोकनिन्दा दुरासदा ।
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या युक्तमुक्तमुदारधीः
nīhāraṃ kalpayāmāsa śīghraṃ puṇyabalena vai |
nīhāre ca samutpanne taṭe'titamasā yute
||24||नीहारं कल्पयामास शीघ्रं पुण्यबलेन वै ।
नीहारे च समुत्पन्ने तटेऽतितमसा युते
kāminī taṃ muniṃ prāha mṛdupūrvamidaṃ vacaḥ |
kanyāhaṃ dvijaśārdūla bhuktvā gantāsi kāmataḥ
||25||कामिनी तं मुनिं प्राह मृदुपूर्वमिदं वचः ।
कन्याहं द्विजशार्दूल भुक्त्वा गन्तासि कामतः
amoghavīryastvaṃ brahman kā gatirme bhavediti |
pitaraṃ kiṃ bravīmyadya sagarbhā cedbhavāmyaham
||26||अमोघवीर्यस्त्वं ब्रह्मन् का गतिर्मे भवेदिति ।
पितरं किं ब्रवीम्यद्य सगर्भा चेद्भवाम्यहम्
tvaṃ gamiṣyasi bhuktvā māṃ kiṃ karomi vadasva tat |
parāśara uvāca |
kānte'dya matpriyaṃ kṛtvā kanyaiva tvaṃ bhaviṣyasi
||27||त्वं गमिष्यसि भुक्त्वा मां किं करोमि वदस्व तत् ।
पराशर उवाच ।
कान्तेऽद्य मत्प्रियं कृत्वा कन्यैव त्वं भविष्यसि
vṛṇīṣva ca varaṃ bhīru yaṃ tvamicchasi bhāmini |
satyavatyuvāca |
yathā me pitarau loke na jānīto hi mānada
||28||वृणीष्व च वरं भीरु यं त्वमिच्छसि भामिनि ।
सत्यवत्युवाच ।
यथा मे पितरौ लोके न जानीतो हि मानद
kanyāvrataṃ na me hanyāttathā kuru dvijottama |
putraśca tvatsamaḥ kāmaṃ bhavedadbhutavīryavān
||29||कन्याव्रतं न मे हन्यात्तथा कुरु द्विजोत्तम ।
पुत्रश्च त्वत्समः कामं भवेदद्भुतवीर्यवान्
gandho'yaṃ sarvadā me syādyauvanaṃ ca navaṃ navam |
parāśara uvāca |
śṛṇu sundari putraste viṣṇvaṃśasambhavaḥ śuciḥ
||30||गन्धोऽयं सर्वदा मे स्याद्यौवनं च नवं नवम् ।
पराशर उवाच ।
शृणु सुन्दरि पुत्रस्ते विष्ण्वंशसम्भवः शुचिः
bhaviṣyati ca vikhyātastrailokye varavarṇini |
kenacitkāraṇenāhaṃ jātaḥ kāmāturastvayi
||31||भविष्यति च विख्यातस्त्रैलोक्ये वरवर्णिनि ।
केनचित्कारणेनाहं जातः कामातुरस्त्वयि
kadāpi ca na sammoho bhūtapūrvo varānane |
dṛṣṭvā cāpsarasāṃ rūpaṃ sadāhaṃ dhairyamāvaham
||32||कदापि च न सम्मोहो भूतपूर्वो वरानने ।
दृष्ट्वा चाप्सरसां रूपं सदाहं धैर्यमावहम्
daivayogena vīkṣya tvāṃ kāmasya vaśago'bhavam |
tatkiñcitkāraṇaṃ viddhi daivaṃ hi duratikramam
||33||दैवयोगेन वीक्ष्य त्वां कामस्य वशगोऽभवम् ।
तत्किञ्चित्कारणं विद्धि दैवं हि दुरतिक्रमम्
dṛṣṭvāhaṃ cātidurgandhāṃ tvāṃ kathaṃ mohamāpnuyām |
purāṇakartā putraste bhaviṣyati varānane
||34||दृष्ट्वाहं चातिदुर्गन्धां त्वां कथं मोहमाप्नुयाम् ।
पुराणकर्ता पुत्रस्ते भविष्यति वरानने
vedavidbhāgakartā ca khyātaśca bhuvanatraye |
sūta uvāca |
ityuktvā tāṃ vaśaṃ yātāṃ bhuktvā sa munisattamaḥ
||35||वेदविद्भागकर्ता च ख्यातश्च भुवनत्रये ।
सूत उवाच ।
इत्युक्त्वा तां वशं यातां भुक्त्वा स मुनिसत्तमः
jagāma tarasā snātvā kālindīsalile muniḥ |
sāpi satyavatī jātā sadyo garbhavatī satī
||36||जगाम तरसा स्नात्वा कालिन्दीसलिले मुनिः ।
सापि सत्यवती जाता सद्यो गर्भवती सती
suṣuve yamunādvīpe putraṃ kāmamivāparam |
jātamātrastu tejasvī tāmuvāca svamātaram
||37||सुषुवे यमुनाद्वीपे पुत्रं काममिवापरम् ।
जातमात्रस्तु तेजस्वी तामुवाच स्वमातरम्
tapasyeva manaḥ kṛtvā viviśe cātivīryavān |
gaccha mātaryathākāmaṃ gacchāmyahamataḥ param
||38||तपस्येव मनः कृत्वा विविशे चातिवीर्यवान् ।
गच्छ मातर्यथाकामं गच्छाम्यहमतः परम्
tapaḥ kartuṃ mahābhāge darśayiṣyāmi vai smṛtaḥ |
mātaryadā bhavetkāryaṃ tava kiñcidanuttamam
||39||तपः कर्तुं महाभागे दर्शयिष्यामि वै स्मृतः ।
मातर्यदा भवेत्कार्यं तव किञ्चिदनुत्तमम्
smartavyo'haṃ tadā śīghramāgamiṣyāmi bhāmini |
svasti te'stu gamiṣyāmi tyaktvā cintāṃ sukhaṃ vasa
||40||स्मर्तव्योऽहं तदा शीघ्रमागमिष्यामि भामिनि ।
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि त्यक्त्वा चिन्तां सुखं वस
ityuktvā niryayau vyāsaḥ sāpi pitrantikaṃ gatā |
dvīpe nyastastayā bālastasmāddvaipāyano'bhavat
||41||इत्युक्त्वा निर्ययौ व्यासः सापि पित्रन्तिकं गता ।
द्वीपे न्यस्तस्तया बालस्तस्माद्द्वैपायनोऽभवत्
jātamātro jagāmāśu vṛddhiṃ viṣṇvaṃśayogataḥ |
tīrthe tīrthe kṛtastānaścacāra tapa uttamam
||42||जातमात्रो जगामाशु वृद्धिं विष्ण्वंशयोगतः ।
तीर्थे तीर्थे कृतस्तानश्चचार तप उत्तमम्
evaṃ dvaipāyano jajñe satyavatyāṃ parāśarāt |
cakāra vedaśākhāśca prāptaṃ jñātvā kaleryugam
||43||एवं द्वैपायनो जज्ञे सत्यवत्यां पराशरात् ।
चकार वेदशाखाश्च प्राप्तं ज्ञात्वा कलेर्युगम्
vedavistārakaraṇādvyāsanāmābhavanmuniḥ |
purāṇasaṃhitāścakre mahābhāratamuttamam
||44||वेदविस्तारकरणाद्व्यासनामाभवन्मुनिः ।
पुराणसंहिताश्चक्रे महाभारतमुत्तमम्
śiṣyānadhyāpayāmāsa vedānkṛtvā vibhāgaśaḥ |
sumantuṃ jaiminiṃ pailaṃ vaiśampāyanameva ca
||45||शिष्यानध्यापयामास वेदान्कृत्वा विभागशः ।
सुमन्तुं जैमिनिं पैलं वैशम्पायनमेव च
asitaṃ devalaṃ caiva śukaṃ caiva svamātmajam |
sūta uvāca |
etacca kathitaṃ sarvaṃ kāraṇaṃ munisattamāḥ
||46||असितं देवलं चैव शुकं चैव स्वमात्मजम् ।
सूत उवाच ।
एतच्च कथितं सर्वं कारणं मुनिसत्तमाः
satyavatyāḥ sutasyāpi samutpattistathā śubhā |
saṃśayo'tra na kartavyaḥ sambhave munisattamāḥ
||47||सत्यवत्याः सुतस्यापि समुत्पत्तिस्तथा शुभा ।
संशयोऽत्र न कर्तव्यः सम्भवे मुनिसत्तमाः
mahatāṃ carite caiva guṇā grāhyā muneriti |
kāraṇācca samutpattiḥ satyavatyā jhaṣodare
||48||महतां चरिते चैव गुणा ग्राह्या मुनेरिति ।
कारणाच्च समुत्पत्तिः सत्यवत्या झषोदरे
parāśareṇa saṃyogaḥ punaḥ śantanunā tathā |
anyathā tu muneścittaṃ kathaṃ kāmākulaṃ bhavet
||49||पराशरेण संयोगः पुनः शन्तनुना तथा ।
अन्यथा तु मुनेश्चित्तं कथं कामाकुलं भवेत्
anāryajuṣṭaṃ dharmajñaḥ kṛtavānsa kathaṃ muniḥ |
sakāraṇeyamutpattiḥ kathitāścaryakāriṇī
||50||अनार्यजुष्टं धर्मज्ञः कृतवान्स कथं मुनिः ।
सकारणेयमुत्पत्तिः कथिताश्चर्यकारिणी
śrutvā pāpācca nirmukto naro bhavati sarvathā |
ya etacchubhamākhyānaṃ śṛṇoti śrutimānnaraḥ
||51||श्रुत्वा पापाच्च निर्मुक्तो नरो भवति सर्वथा ।
य एतच्छुभमाख्यानं शृणोति श्रुतिमान्नरः
na durgatimavāpnoti sukhī bhavati sarvadā
||52||न दुर्गतिमवाप्नोति सुखी भवति सर्वदा
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīyaskandhe vyāsajanmavarṇanaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||