ṣaṭtriṃśadābdikaṃ caryaṃ gurau traivedikaṃ vratam
tadardhikaṃ pādikaṃ vā grahaṇāntikameva vā
||1||vedānadhītya vedau vā vedaṃ vāpi yathākramam
aviplutabrahmacaryo gṛhasthāśramamāvaset
||2||taṃ pratītaṃ svadharmeṇa brahmadāyaharaṃ pituḥ
sragviṇaṃ talpa āsīnamarhayetprathamaṃ gavā
||3||guruṇānumataḥ snātvā samāvṛtto yathāvidhi
udvaheta dvijo bhāryāṃ savarṇāṃ lakṣaṇānvitām
||4||asapiṇḍā ca yā māturasagotrā ca yā pituḥ
sā praśastā dvijātīnāṃ dārakarmaṇi maithune
||5||mahāntyapi samṛddhāni go'jāvidhanadhānyataḥ
strīsaṃbandhe daśaitāni kulāni parivarjayet
||6||hīnakriyaṃ niṣpuruṣaṃ niśchando romaśārśasam
kṣayāmayāvyapasmāriśvitrikuṣṭhikulāni ca
||7||nodvahetkapilāṃ kanyāṃ nādhikāṅgīṃ na rogiṇīm
nālomikāṃ nātilomāṃ na vācāṭāṃ na piṅgalām
||8||na rkṣavṛkṣanadīnāmnīṃ nāntyaparvatanāmikām
na pakṣyahipreṣyanāmnīṃ na ca bhīṣananāmikām
||9||avyaṅgāṅgīṃ saumyanāmnīṃ haṃsavāraṇagāminīm
tanulomakeśadaśanāṃ mṛdvaṅgīmudvahetstriyam
||10||yasyāstu na bhavedbhrātā na vijñāyeta vā pitā
nopayaccheta tāṃ prājñaḥ putrikādharmaśaṅkayā
||11||savarṇāgre dvijātīnāṃ praśastā dārakarmaṇi
kāmatastu pravṛttānāmimāḥ syuḥ kramaśo'varāḥ
||12||śūdraiva bhāryā śūdrasya sā ca svā ca viśaḥ smṛte
te ca svā caiva rājñaśca tāśca svā cāgrajanmanaḥ
||13||na brāhmaṇakṣatriyayorāpadyapi hi tiṣṭhatoḥ
kasmiṃścidapi vṛttānte śūdrā bhāryopadiśyate
||14||hīnajātistriyaṃ mohādudvahanto dvijātayaḥ
kulānyeva nayantyāśu sasantānāni śūdratām
||15||śūdrāvedī patatyatrerutathyatanayasya ca
śaunakasya sutotpattyā tadapatyatayā bhṛgoḥ
||16||śūdrāṃ śayanamāropya brāhmaṇo yātyadhogatim
janayitvā sutaṃ tasyāṃ brāhmaṇyādeva hīyate
||17||daivapitryātitheyāni tatpradhānāni yasya tu
nāśnanti pitṛdevāstanna ca svargaṃ sa gacchati
||18||vṛṣalīphenapītasya niḥśvāsopahatasya ca
tasyāṃ caiva prasūtasya niṣkṛtirna vidhīyate
||19||caturṇāmapi varṇānaṃ pretya ceha hitāhitān
aṣṭāvimānsamāsena strīvivāhānnibodhata
||20||brāhmo daivastathaivārṣaḥ prājāpatyastathāsuraḥ
gāndharvo rākṣasaścaiva paiśācaścāṣṭamo'dhamaḥ
||21||yo yasya dharmyo varṇasya guṇadoṣau ca yasya yau
tadvaḥ sarvaṃ pravakṣyāmi prasave ca guṇāguṇān
||22||ṣaḍānupūrvyā viprasya kṣatrasya caturo'varān
viṭśūdrayostu tāneva vidyāddharmyānarākṣasān
||23||caturo brāhmaṇasyādyānpraśastānkavayo viduḥ
rākṣasaṃ kṣatriyasyaikamāsuraṃ vaiśyaśūdrayoḥ
||24||pañcānāṃ tu trayo dharmyā dvāvadharmyau smṛtāviha
paiśācaścāsuraścaiva na kartavyau kadā cana
||25||pṛthakpṛthagvā miśrau vā vivāhau pūrvacoditau
gāndharvo rākṣasaścaiva dharmyau kṣatrasya tau smṛtau
||26||ācchādya cārcayitvā ca śrutaśīlavate svayam
āhūya dānaṃ kanyāyā brāhmo dharmaḥ prakīrtitaḥ
||27||yajñe tu vitate samyagṛtvije karma kurvate
alaṅkṛtya sutādānaṃ daivaṃ dharmaṃ pracakṣate
||28||ekaṃ gomithunaṃ dve vā varādādāya dharmataḥ
kanyāpradānaṃ vidhivadārṣo dharmaḥ sa ucyate
||29||sahobhau caratāṃ dharmamiti vācānubhāṣya ca
kanyāpradānamabhyarcya prājāpatyo vidhiḥ smṛtaḥ
||30||jñātibhyo draviṇaṃ dattvā kanyāyai caiva śaktitaḥ
kanyāpradānaṃ svācchandyādāsuro dharma ucyate
||31||icchayānyonyasaṃyogaḥ kanyāyāśca varasya ca
gāndharvaḥ sa tu vijñeyo maithunyaḥ kāmasaṃbhavaḥ
||32||hatvā chittvā ca bhittvā ca krośantīṃ rudantīṃ gṛhāt
prasahya kanyāharaṇaṃ rākṣaso vidhirucyate
||33||suptāṃ mattāṃ pramattāṃ vā raho yatropagacchati
sa pāpiṣṭho vivāhānāṃ paiśācaścāṣṭamo'dhamaḥ
||34||adbhireva dvijāgryāṇāṃ kanyādānaṃ viśiṣyate
itareṣāṃ tu varṇānāmitaretarakāmyayā
||35||yo yasyaiṣāṃ vivāhānāṃ manunā kīrtito guṇaḥ
sarvaṃ śṛṇuta taṃ viprāḥ sarvaṃ kīrtayato mama
||36||daśa pūrvānparānvaṃśyānātmānaṃ caikaviṃśakam
brāhmīputraḥ sukṛtakṛnmocayatyenasaḥ pitṝn
||37||daivoḍhājaḥ sutaścaiva sapta sapta parāvarān
ārṣoḍhājaḥ sutastrīṃstrīnṣaṭṣaṭkāyoḍhajaḥ sutaḥ
||38||brāhmādiṣu vivāheṣu caturṣvevānupūrvaśaḥ
brahmavarcasvinaḥ putrā jāyante śiṣṭasammatāḥ
||39||rūpasattvaguṇopetā dhanavanto yaśasvinaḥ
paryāptabhogā dharmiṣṭhā jīvanti ca śataṃ samāḥ
||40||itareṣu tu śiṣṭeṣu nṛśaṃsānṛtavādinaḥ
jāyante durvivāheṣu brahmadharmadviṣaḥ sutāḥ
||41||aninditaiḥ strīvivāhairanindyā bhavati prajā
ninditairninditā nṝṇāṃ tasmānnindyānvivarjayet
||42||pāṇigrahaṇasaṃskāraḥ savarṇāsūpadiśyate
asavarṇāsvayaṃ jñeyo vidhirudvāhakarmaṇi
||43||śaraḥ kṣatriyayā grāhyaḥ pratodo vaiśyakanyayā
vasanasya daśā grāhyā śūdrayotkṛṣṭavedane
||44||ṛtukālābhigāmī syātsvadāranirataḥ sadā
parvavarjaṃ vrajeccaināṃ tadvrato ratikāmyayā
||45||ṛtuḥ svābhāvikaḥ strīṇāṃ rātrayaḥ ṣoḍaśa smṛtāḥ
caturbhiritaraiḥ sārdhamahobhiḥ sadvigarhitaiḥ
||46||tāsāmādyāścatasrastu ninditaikādaśī ca yā
trayodaśī ca śeṣāstu praśastā daśarātrayaḥ
||47||yugmāsu putrā jāyante striyo'yugmāsu rātriṣu
tasmādyugmāsu putrārthī saṃviśedārtave striyam
||48||pumānpuṃso'dhike śukre strī bhavatyadhike striyāḥ
same'pumānpuṃ striyau vā kṣīṇe'lpe ca viparyayaḥ
||49||nindyāsvaṣṭāsu cānyāsu striyo rātriṣu varjayan
brahmacāryeva bhavati yatra tatrāśrame vasan
||50||na kanyāyāḥ pitā vidvāngṛhṇīyācchulkamaṇvapi
gṛhṇañśulkaṃ hi lobhena syānnaro'patyavikrayī
||51||strīdhanāni tu ye mohādupajīvanti bāndhavāḥ
nārī yānāni vastraṃ vā te pāpā yāntyadhogatim
||52||ārṣe gomithunaṃ śulkaṃ ke cidāhurmṛṣaiva tat
alpo'pyevaṃ mahānvāpi vikrayastāvadeva saḥ
||53||yāsāṃ nādadate śulkaṃ jñātayo na sa vikrayaḥ
arhaṇaṃ tatkumārīṇāmānṛśaṃsyaṃ ca kevalam
||54||pitṛbhirbhrātṛbhiścaitāḥ patibhirdevaraistathā
pūjyā bhūṣayitavyāśca bahukalyāṇamīpsubhiḥ
||55||yatra nāryastu pūjyante ramante tatra devatāḥ
yatraitāstu na pūjyante sarvāstatrāphalāḥ kriyāḥ
||56||śocanti jāmayo yatra vinaśyatyāśu tatkulam
na śocanti tu yatraitā vardhate taddhi sarvadā
||57||jāmayo yāni gehāni śapantyapratipūjitāḥ
tāni kṛtyāhatānīva vinaśyanti samantataḥ
||58||tasmādetāḥ sadā pūjyā bhūṣaṇācchādanāśanaiḥ
bhūtikāmairnarairnityaṃ satkareṣūtsaveṣu ca
||59||saṃtuṣṭo bhāryayā bhartā bhartrā bhāryā tathaiva ca
yasminneva kule nityaṃ kalyāṇaṃ tatra vai dhruvam
||60||yadi hi strī na roceta pumāṃsaṃ na pramodayet
apramodātpunaḥ puṃsaḥ prajanaṃ na pravartate
||61||striyāṃ tu rocamānāyāṃ sarvaṃ tadrocate kulaṃ
tasyāṃ tvarocamānāyāṃ sarvameva na rocate
||62||kuvivāhaiḥ kriyālopairvedānadhyayanena ca
kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca
||63||śilpena vyavahāreṇa śūdrāpatyaiśca kevalaiḥ
gobhiraśvaiśca yānaiśca kṛṣyā rājopasevayā
||64||ayājyayājanaiścaiva nāstikyena ca karmaṇām
kulānyāśu vinaśyanti yāni hīnāni mantrataḥ
||65||mantratastu samṛddhāni kulānyalpadhanānyapi
kulasaṃkhyāṃ ca gacchanti karṣanti ca mahadyaśaḥ
||66||vaivāhike'gnau kurvīta gṛhyaṃ karma yathāvidhi
pañcayajñavidhānaṃ ca paktiṃ cānvāhikīṃ gṛhī
||67||pañca sūnā gṛhasthasya cullī peṣaṇyupaskaraḥ
kaṇḍanī codakumbhaśca badhyate yāstu vāhayan
||68||tāsāṃ krameṇa sarvāsāṃ niṣkṛtyarthaṃ maharṣibhiḥ
pañca kḷptā mahāyajñāḥ pratyahaṃ gṛhamedhinām
||69||adhyāpanaṃ brahmayajñaḥ pitṛyajñastu tarpaṇam
homo daivo balirbhauto nṛyajño'tithipūjanam
||70||pañcaitānyo mahāayajñānna hāpayati śaktitaḥ
sa gṛhe'pi vasannityaṃ sūnādoṣairna lipyate
||71||devatātithibhṛtyānāṃ pitṝṇāmātmanaśca yaḥ
na nirvapati pañcānāmucchvasanna sa jīvati
||72||ahutaṃ ca hutaṃ caiva tathā prahutameva ca
brāhmyaṃ hutaṃ prāśitaṃ ca pañcayajñānpracakṣate
||73||japo'huto huto homaḥ prahuto bhautiko baliḥ
brāhmyaṃ hutaṃ dvijāgryārcā prāśitaṃ pitṛtarpaṇam
||74||svādhyāye nityayuktaḥ syāddaive caiveha karmaṇi
daivakarmaṇi yukto hi bibhartīdaṃ carācaram
||75||agnau prāstāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate
ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ
||76||yathā vāyuṃ samāśritya vartante sarvajantavaḥ
tathā gṛhasthamāśritya vartante sarva āśramāḥ
||77||yasmāttrayo'pyāśramiṇo jñānenānnena cānvaham
gṛhasthenaiva dhāryante tasmājjyeṣṭhāśramo gṛhī
||78||sa saṃdhāryaḥ prayatnena svargamakṣayamicchatā
sukhaṃ cehecchatātyantaṃ yo'dhāryo durbalendriyaiḥ
||79||ṛṣayaḥ pitaro devā bhūtānyatithayastathā
āśāsate kuṭumbibhyastebhyaḥ kāryaṃ vijānatā
||80||svādhyāyenārcayeta rṣīnhomairdevānyathāvidhi
pitṝñśrāddhaiśca nṝnannairbhūtāni balikarmaṇā
||81||kuryādaharahaḥ śrāddhamannādyenodakena vā
payomūlaphalairvāpi pitṛbhyaḥ prītimāvahan
||82||ekamapyāśayedvipraṃ pitrarthe pāñcayajñike
na caivātrāśayetkiṃ cidvaiśvadevaṃ prati dvijam
||83||vaiśvadevasya siddhasya gṛhye'gnau vidhipūrvakam
ābhyaḥ kuryāddevatābhyo brāhmaṇo homamanvaham
||84||agneḥ somasya caivādau tayoścaiva samastayoḥ
viśvebhyaścaiva devebhyo dhanvantaraya eva ca
||85||kuhvai caivānumatyai ca prajāpataya eva ca
saha dyāvāpṛthivyośca tathā sviṣṭakṛte'ntataḥ
||86||evaṃ samyagghavirhutvā sarvadikṣu pradakṣiṇam
indrāntakāppatīndubhyaḥ sānugebhyo baliṃ haret
||87||marudbhya iti tu dvāri kṣipedapsvadbhya ityapi
vanaspatibhya ityevaṃ musalolūkhale haret
||88||ucchīrṣake śriyai kuryādbhadrakālyai ca pādataḥ
brahmavāstoṣpatibhyāṃ tu vāstumadhye baliṃ haret
||89||viśvebhyaścaiva devebhyo balimākāśa utkṣipet
divācarebhyo bhūtebhyo naktaṃcāribhya eva ca
||90||pṛṣṭhavāstuni kurvīta baliṃ sarvātmabhūtaye
pitṛbhyo baliśeṣaṃ tu sarvaṃ dakṣiṇato haret
||91||śūnāṃ ca patitānāṃ ca śvapacāṃ pāparogiṇām
vayasānāṃ kṛmīṇāṃ ca śanakairnirvapedbhuvi
||92||evaṃ yaḥ sarvabhūtāni brāhmaṇo nityamarcati
sa gacchati paraṃ sthānaṃ tejomūrtiḥ pathā rjunā
||93||kṛtvaitadbalikarmaivamatithiṃ pūrvamāśayet
bhikṣāṃ ca bhikṣave dadyādvidhivadbrahmacāriṇe
||94||yatpuṇyaphalamāpnoti gāṃ dattvā vidhivadguroḥ
tatpuṇyaphalamāpnoti bhikṣāṃ dattvā dvijo gṛhī
||95||bhikṣāmapyudapātraṃ vā satkṛtya vidhipūrvakam
vedatattvārthaviduṣe brāhmaṇāyopapādayet
||96||naśyanti havyakavyāni narāṇāmavijānatām
bhasmībhūteṣu vipreṣu mohāddattāni dātṛbhiḥ
||97||vidyātapaḥsamṛddheṣu hutaṃ vipramukhāgniṣu
nistārayati durgācca mahataścaiva kilbiṣāt
||98||saṃprāptāya tvatithaye pradadyādāsanodake
annaṃ caiva yathāśakti satkṛtya vidhipūrvakam
||99||śilānapyuñchato nityaṃ pañcāgnīnapi juhvataḥ
sarvaṃ sukṛtamādatte brāhmaṇo'narcito vasan
||100||tṛṇāni bhūmirudakaṃ vākcaturthī ca sūnṛtā
etānyapi satāṃ gehe nocchidyante kadā cana
||101||ekarātraṃ tu nivasannatithirbrāhmaṇaḥ smṛtaḥ
anityaṃ hi sthito yasmāttasmādatithirucyate
||102||naikagrāmīṇamatithiṃ vipraṃ sāṅgatikaṃ tathā
upasthitaṃ gṛhe vidyādbhāryā yatrāgnayo'pi vā
||103||upāsate ye gṛhasthāḥ parapākamabuddhayaḥ
tena te pretya paśutāṃ vrajantyannādidāyinaḥ
||104||apraṇodyo'tithiḥ sāyaṃ sūryoḍho gṛhamedhinā
kāle prāptastvakāle vā nāsyānaśnangṛhe vaset
||105||na vai svayaṃ tadaśnīyādatithiṃ yanna bhojayet
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ vātithipūjanam
||106||āsanāvasathau śayyāmanuvrajyāmupāsanām
uttameṣūttamaṃ kuryāddhīne hīnaṃ same samam
||107||vaiśvadeve tu nirvṛtte yadyanyo'tithirāvrajet
tasyāpyannaṃ yathāśakti pradadyānna baliṃ haret
||108||na bhojanārthaṃ sve vipraḥ kulagotre nivedayet
bhojanārthaṃ hi te śaṃsanvāntāśītyucyate budhaiḥ
||109||na brāhmaṇasya tvatithirgṛhe rājanya ucyate
vaiśyaśūdrau sakhā caiva jñātayo gurureva ca
||110||yadi tvatithidharmeṇa kṣatriyo gṛhamāvrajet
bhuktavatsu ca vipreṣu kāmaṃ tamapi bhojayet
||111||vaiśyaśūdrāvapi prāptau kuṭumbe'tithidharmiṇau
bhojayetsaha bhṛtyaistāvānṛśaṃsyaṃ prayojayan
||112||itarānapi sakhyādīnsamprītyā gṛhamāgatān
prakṛtyānnaṃ yathāśakti bhojayetsaha bhāryayā
||113||suvāsinīḥ kumārīśca rogiṇo garbhiṇīḥ striyaḥ
atithibhyo'gra evaitānbhojayedavicārayan
||114||adattvā tu ya etebhyaḥ pūrvaṃ bhuṅkte'vicakṣaṇaḥ
sa bhuñjāno na jānāti śvagṛdhrairjagdhimātmanaḥ
||115||bhuktavatsvatha vipreṣu sveṣu bhṛtyeṣu caiva hi
bhuñjīyātāṃ tataḥ paścādavaśiṣṭaṃ tu dampatī
||116||devānṛṣīnmanuṣyāṃśca pitṝngṛhyāśca devatāḥ
pūjayitvā tataḥ paścādgṛhasthaḥ śeṣabhugbhavet
||117||aghaṃ sa kevalaṃ bhuṅkte yaḥ pacatyātmakāraṇāt
yajñaśiṣṭāśanaṃ hyetatsatāmannaṃ vidhīyate
||118||rājartviksnātakagurūnpriyaśvaśuramātulān
arhayenmadhuparkeṇa parisaṃvatsarātpunaḥ
||119||rājā ca śrotriyaścaiva yajñakarmaṇyupasthitau
madhuparkeṇa saṃpūjyau na tvayajña iti sthitiḥ
||120||sāyaṃ tvannasya siddhasya patnyamantraṃ baliṃ haret
vaiśvadevaṃ hi nāmaitatsāyaṃ prātarvidhīyate
||121||pitṛyajñaṃ tu nirvartya vipraścandrakṣaye'gnimān
piṇḍānvāhāryakaṃ śrāddhaṃ kuryānmāsānumāsikam
||122||pitṝṇāṃ māsikaṃ śrāddhamanvāhāryaṃ vidurbudhāḥ
taccāmiṣeṇā kartavyaṃ praśastena prayatnataḥ
||123||tatra ye bhojanīyāḥ syurye ca varjyā dvijottamāḥ
yāvantaścaiva yaiścānnaistānpravakṣyāmyaśeṣataḥ
||124||dvau daive pitṛkārye trīnekaikamubhayatra vā
bhojayetsusamṛddho'pi na prasajjeta vistare
||125||satkriyāṃ deśakālau ca śaucaṃ brāhmaṇasaṃpadaḥ
pañcaitānvistaro hanti tasmānneheta vistaram
||126||prathitā pretakṛtyaiṣā pitryaṃ nāma vidhukṣaye
tasminyuktasyaiti nityaṃ pretakṛtyaiva laukikī
||127||śrotriyāyaiva deyāni havyakavyāni dātṛbhiḥ
arhattamāya viprāya tasmai dattaṃ mahāphalam
||128||ekaikamapi vidvāṃsaṃ daive pitrye ca bhojayet
puṣkalaṃ phalamāpnoti nāmantrajñānbahūnapi
||129||dūrādeva parīkṣeta brāhmaṇaṃ vedapāragam
tīrthaṃ taddhavyakavyānāṃ pradāne so'tithiḥ smṛtaḥ
||130||sahasraṃ hi sahasrāṇāmanṛcāṃ yatra bhuñjate
ekastānmantravitprītaḥ sarvānarhati dharmataḥ
||131||jñānotkṛṣṭāya deyāni kavyāni ca havīṃṣi ca
na hi hastāvasṛgdigdhau rudhireṇaiva śudhyataḥ
||132||yāvato grasate grāsānhavyakavyeṣvamantravit
tāvato grasate preto dīptaśūlarṣṭyayoguḍān
||133||jñānaniṣṭhā dvijāḥ ke cittaponiṣṭhāstathāpare
tapaḥsvādhyāyaniṣṭhāśca karmaniṣṭhāstathāpare
||134||jñānaniṣṭheṣu kavyāni pratiṣṭhāpyāni yatnataḥ
havyāni tu yathānyāyaṃ sarveṣveva caturṣvapi
||135||aśrotriyaḥ pitā yasya putraḥ syādvedapāragaḥ
aśrotriyo vā putraḥ syātpitā syādvedapāragaḥ
||136||jyāyāṃsamanayorvidyādyasya syācchrotriyaḥ pitā
mantrasaṃpūjanārthaṃ tu satkāramitaro'rhati
||137||na śrāddhe bhojayenmitraṃ dhanaiḥ kāryo'sya saṃgrahaḥ
nāriṃ na mitraṃ yaṃ vidyāttaṃ śrāddhe bhojayeddvijam
||138||yasya mitrapradhānāni śrāddhāni ca havīṃṣi ca
tasya pretya phalaṃ nāsti śrāddheṣu ca haviḥṣu ca
||139||yaḥ saṃgatāni kurute mohācchrāddhena mānavaḥ
sa svargāccyavate lokācchrāddhamitro dvijādhamaḥ
||140||saṃbhojāni sābhihitā paiśācī dakṣiṇā dvijaiḥ
ihaivāste tu sā loke gaurandhevaikaveśmani
||141||yatheriṇe bījamuptvā na vaptā labhate phalam
tathānṛce havirdattvā na dātā labhate phalam
||142||dātṝnpratigrahītṝṃśca kurute phalabhāginaḥ
viduṣe dakṣiṇāṃ dattvā vidhivatpretya ceha ca
||143||kāmaṃ śrāddhe'rcayenmitraṃ nābhirūpamapi tvarim
dviṣatā hi havirbhuktaṃ bhavati pretya niṣphalam
||144||yatnena bhojayecchrāddhe bahvṛcaṃ vedapāragam
śākhāntagamathādhvaryuṃ chandogaṃ tu samāptikam
||145||eṣāmanyatamo yasya bhuñjīta śrāddhamarcitaḥ
pitṝṇāṃ tasya tṛptiḥ syācchāśvatī sāptapauruṣī
||146||eṣa vai prathamaḥ kalpaḥ pradāne havyakavyayoḥ
anukalpastvayaṃ jñeyaḥ sadā sadbhiranuṣṭhitaḥ
||147||mātāmahaṃ mātulaṃ ca svasrīyaṃ śvaśuraṃ gurum
dauhitraṃ viṭpatiṃ bandhumṛtvigyājyau ca bhojayet
||148||na brāhmaṇaṃ parīkṣeta daive karmaṇi dharmavit
pitrye karmaṇi tu prāpte parīkṣeta prayatnataḥ
||149||ye stenapatitaklībā ye ca nāstikavṛttayaḥ
tānhavyakavyayorviprānanarhānmanurabravīt
||150||jaṭilaṃ cānadhīyānaṃ durbālaṃ kitavaṃ tathā
yājayanti ca ye pūgāṃstāṃśca śrāddhe na bhojayet
||151||cikitsakāndevalakānmāṃsavikrayiṇastathā
vipaṇena ca jīvanto varjyāḥ syurhavyakavyayoḥ
||152||preṣyo grāmasya rājñaśca kunakhī śyāvadantakaḥ
pratiroddhā guroścaiva tyaktāgnirvārdhuṣistathā
||153||yakṣmī ca paśupālaśca parivettā nirākṛtiḥ
brahmadviṭparivittiśca gaṇābhyantara eva ca
||154||kuśīlavo'vakīrṇī ca vṛṣalīpatireva ca
paunarbhavaśca kāṇaśca yasya copapatirgṛhe
||155||bhṛtakādhyāpako yaśca bhṛtakādhyāpitastathā
śūdraśiṣyo guruścaiva vāgduṣṭaḥ kuṇḍagolakau
||156||akāraṇe parityaktā mātāpitrorgurostathā
brāhmairyaunaiśca saṃbandhaiḥ saṃyogaṃ patitairgataḥ
||157||agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī
samudrayāyī bandī ca tailikaḥ kūṭakārakaḥ
||158||pitrā vivadamānaśca kitavo madyapastathā
pāparogyabhiśastaśca dāmbhiko rasavikrayī
||159||dhanuḥśarāṇāṃ kartā ca yaścāgredidhiṣūpatiḥ
mitradhrugdyūtavṛttiśca putrācāryastathaiva ca
||160||bhrāmarī ganḍamālī ca śvitryatho piśunastathā
unmatto'ndhaśca varjyāḥ syurvedanindaka eva ca
||161||hastigo'śvoṣṭradamako nakṣatrairyaśca jīvati
pakṣiṇāṃ poṣako yaśca yuddhācāryastathaiva ca
||162||srotasāṃ bhedako yaśca teṣāṃ cāvaraṇe rataḥ
gṛhasaṃveśako dūto vṛkṣāropaka eva ca
||163||śvakrīḍī śyenajīvī ca kanyādūṣaka eva ca
hiṃsro vṛṣalavṛttiśca gaṇānāṃ caiva yājakaḥ
||164||ācārahīnaḥ klībaśca nityaṃ yācanakastathā
kṛṣijīvī ślīpadī ca sadbhirnindita eva ca
||165||aurabhriko māhiṣikaḥ parapūrvāpatistathā
pretaniryāpakaścaiva varjanīyāḥ prayatnataḥ
||166||etānvigarhitācārānapāṅkteyāndvijādhamān
dvijātipravaro vidvānubhayatra vivarjayet
||167||brāhmaṇo tvanadhīyānastṛṇāgniriva śāmyati
tasmai havyaṃ na dātavyaṃ na hi bhasmani hūyate
||168||apāṅktadāne yo dāturbhavatyūrdhvaṃ phalodayaḥ
daive haviṣi pitrye vā taṃ pravaksyāmyaśeṣataḥ
||169||avratairyaddvijairbhuktaṃ parivetrādibhistathā
apāṅkteyairyadanyaiśca tadvai rakṣāṃsi bhuñjate
||170||dārāgnihotrasaṃyogaṃ kurute yo'graje sthite
parivettā sa vijñeyaḥ parivittistu pūrvajaḥ
||171||parivittiḥ parivettā yayā ca parividyate
sarve te narakaṃ yānti dātṛyājakapañcamāḥ
||172||bhrāturmṛtasya bhāryāyāṃ yo'nurajyeta kāmataḥ
dharmeṇāpi niyuktāyāṃ sa jñeyo didhiṣūpatiḥ
||173||paradāreṣu jāyete dvau sutau kuṇḍagolakau
patyau jīvati kuṇḍaḥ syānmṛte bhartari golakaḥ
||174||tau tu jātau parakṣetre prāṇinau pretya ceha ca
dattāni havyakavyāni nāśayanti pradāyinām
||175||apāṅktyo yāvataḥ paṅktyānbhuñjānānanupaśyati
tāvatāṃ na phalaṃ tatra dātā prāpnoti bāliśaḥ
||176||vīkṣyāndho navateḥ kāṇaḥ ṣaṣṭeḥ śvitrī śatasya tu
pāparogī sahasrasya dāturnāśayate phalam
||177||yāvataḥ saṃspṛśedaṅgairbrāhmaṇāñśūdrayājakaḥ
tāvatāṃ na bhaveddātuḥ phalaṃ dānasya paurtikam
||178||vedaviccāpi vipro'sya lobhātkṛtvā pratigraham
vināśaṃ vrajati kṣipramāmapātramivāmbhasi
||179||somavikrayiṇe viṣṭhā bhiṣaje pūyaśoṇitam
naṣṭaṃ devalake dattamapratiṣṭhaṃ tu vārdhuṣau
||180||yattu vāṇijake dattaṃ neha nāmutra tadbhavet
bhasmanīva hutaṃ dravyaṃ tathā paunarbhave dvije
||181||itareṣu tvapāṅktyeṣu yathoddiṣṭeṣvasādhuṣu
medo'sṛṅmāṃsamajjāsthi vadantyannaṃ manīṣiṇaḥ
||182||apāṅktyopahatā paṅktiḥ pāvyate yairdvijottamaiḥ
tānnibodhata kārtsnyena dvijāgryānpaṅktipāvanān
||183||agryāḥ sarveṣu vedeṣu sarvapravacaneṣu ca
śrotriyānvayajāścaiva vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ
||184||triṇāciketaḥ pañcāgnistrisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit
brahmadeyātmasantāno jyeṣṭhasāmaga eva ca
||185||vedārthavitpravaktā ca brahmacārī sahasradaḥ
śatāyuścaiva vijñeyā brāhmaṇāḥ paṅktipāvanāḥ
||186||pūrvedyuraparedyurvā śrāddhakarmaṇyupasthite
nimantrayeta tryavarānsamyagviprānyathoditān
||187||nimantrito dvijaḥ pitrye niyatātmā bhavetsadā
na ca chandāṃsyadhīyīta yasya śrāddhaṃ ca tadbhavet
||188||nimantritānhi pitara upatiṣṭhanti tāndvijān
vāyuvaccānugacchanti tathāsīnānupāsate
||189||ketitastu yathānyāyaṃ havye kavye dvijottamaḥ
kathaṃ cidapyatikrāmanpāpaḥ sūkaratāṃ vrajet
||190||āmantritastu yaḥ śrāddhe vṛśalyā saha modate
dāturyadduṣkṛtaṃ kiṃ cittatsarvaṃ pratipadyate
||191||akrodhanāḥ śaucaparāḥ satataṃ brahmacāriṇaḥ
nyastaśastrā mahābhāgāḥ pitaraḥ pūrvadevatāḥ
||192||yasmādutpattireteṣāṃ sarveṣāmapyaśeṣataḥ
ye ca yairupacaryāḥ syurniyamaistānnibodhata
||193||manorhairaṇyagarbhasya ye marīcyādayaḥ sutāḥ
teṣāmṛṣīṇāṃ sarveṣāṃ putrāḥ pitṛgaṇāḥ smṛtāḥ
||194||virāṭsutāḥ somasadaḥ sādhyānāṃ pitaraḥ smṛtāḥ
agniṣvāttāśca devānāṃ mārīcā lokaviśrutāḥ
||195||daityadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām
suparṇakinnarāṇāṃ ca smṛtā barhiṣado'trijāḥ
||196||somapā nāma viprāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ havirbhujaḥ
vaiśyānāmājyapā nāma śūdrāṇāṃ tu sukālinaḥ
||197||somapāstu kaveḥ putrā haviṣmanto'ṅgiraḥsutāḥ
pulastyasyājyapāḥ putrā vasiṣṭhasya sukālinaḥ
||198||agnidagdhānagnidagdhānkāvyānbarhiṣadastathā
agniṣvāttāṃśca saumyāṃśca viprāṇāmeva nirdiśet
||199||ya ete tu gaṇā mukhyāḥ pitṝṇāṃ parikīrtitāḥ
teṣāmapīha vijñeyaṃ putrapautramanantakam
||200||ṛṣibhyaḥ pitaro jātāḥ pitṛbhyo devamānavāḥ
devebhyastu jagatsarvaṃ caraṃ sthāṇvanupūrvaśaḥ
||201||rājatairbhājanaireṣāmatho vā rajatānvitaiḥ
vāryapi śraddhayā dattamakṣayāyopakalpate
||202||daivakāryāddvijātīnāṃ pitṛkāryaṃ viśiṣyate
daivaṃ hi pitṛkāryasya pūrvamāpyāyanaṃ smṛtam
||203||teṣāmārakṣabhūtaṃ tu pūrvaṃ daivaṃ niyojayet
raksāṃsi vipralumpanti śrāddhamārakṣavarjitam
||204||daivādyantaṃ tadīheta pitrādyantaṃ na tadbhavet
pitrādyantaṃ tvīhamānaḥ kṣipraṃ naśyati sānvayaḥ
||205||śuciṃ deśaṃ viviktaṃ ca gomayenopalepayet
dakṣināpravaṇaṃ caiva prayatnenopapādayet
||206||avakāśeṣu cokṣeṣu jalatīreṣu caiva hi
vivikteṣu ca tuṣyanti dattena pitaraḥ sadā
||207||āsaneṣūpakḷpteṣu barhiṣmatsu pṛthakpṛthak
upaspṛṣṭodakānsamyagviprāṃstānupaveśayet
||208||upaveśya tu tānviprānāsaneṣvajugupsitān
gandhamālyaiḥ surabhibhirarcayeddaivapūrvakam
||209||teṣāmudakamānīya sapavitrāṃstilānapi
agnau kuryādanujñāto brāhmaṇo brāhmaṇaiḥ saha
||210||agneḥ somayamābhyāṃ ca kṛtvāpyāyanamāditaḥ
havirdānena vidhivatpaścātsaṃtarpayetpitṝn
||211||agnyabhāve tu viprasya pāṇāvevopapādayet
yo hyagniḥ sa dvijo viprairmantradarśibhirucyate
||212||akrodhanānsuprasādānvadantyetānpurātanān
lokasyāpyāyane yuktānśrāddhadevāndvijottamān
||213||apasavyamagnau kṛtvā sarvamāvṛtya vikramam
apasavyena hastena nirvapedudakaṃ bhuvi
||214||trīṃstu tasmāddhaviḥśeṣātpiṇḍānkṛtvā samāhitaḥ
audakenaiva vidhinā nirvapeddakṣiṇāmukhaḥ
||215||nyupya piṇḍāṃstatastāṃstu prayato vidhipūrvakam
teṣu darbheṣu taṃ hastaṃ nirmṛjyāllepabhāginām
||216||ācamyodakparāvṛtya trirāyamya śanairasūn
ṣaḍṛtūṃśca namaskuryātpitṝneva ca mantravat
||217||udakaṃ ninayeccheṣaṃ śanaiḥ piṇḍāntike punaḥ
avajighrecca tānpiṇḍānyathānyuptānsamāhitaḥ
||218||piṇḍebhyastvalpikāṃ mātrāṃ samādāyānupūrvaśaḥ
tāneva viprānāsīnānvidhivatpūrvamāśayet
||219||dhriyamāṇe tu pitari pūrveṣāmeva nirvapet
vipravadvāpi taṃ śrāddhe svakaṃ pitaramāśayet
||220||pitā yasya nivṛttaḥ syājjīveccāpi pitāmahaḥ
pituḥ sa nāma saṅkīrtya kīrtayetprapitāmaham
||221||pitāmaho vā tacchrāddhaṃ bhuñjītetyabravīnmanuḥ
kāmaṃ vā samanujñātaḥ svayameva samācaret
||222||teṣāṃ dattvā tu hasteṣu sapavitraṃ tilodakam
tatpiṇḍāgraṃ prayaccheta svadhaiṣāmastviti bruvan
||223||pāṇibhyāṃ tūpasaṃgṛhya svayamannasya vardhitam
viprāntike pitṝndhyāyanśanakairupanikṣipet
||224||ubhayorhastayormuktaṃ yadannamupanīyate
tadvipralumpantyasurāḥ sahasā duṣṭacetasaḥ
||225||guṇāṃśca sūpaśākādyānpayo dadhi ghṛtaṃ madhu
vinyasetprayataḥ pūrvaṃ bhūmāveva samāhitaḥ
||226||bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca vividhaṃ mūlāni ca phalāni ca
hṛdyāni caiva māṃsāni pānāni surabhīṇi ca
||227||upanīya tu tatsarvaṃ śanakaiḥ susamāhitaḥ
pariveṣayeta prayato guṇānsarvānpracodayan
||228||nāsramāpātayejjātu na kupyennānṛtaṃ vadet
na pādena spṛśedannaṃ na caitadavadhūnayet
||229||asraṃ gamayati pretānkopo'rīnanṛtaṃ śunaḥ
pādasparśastu rakṣāṃsi duṣkṛtīnavadhūnanam
||230||yadyadroceta viprebhyastattaddadyādamatsaraḥ
brahmodyāśca kathāḥ kuryātpitṝṇāmetadīpsitam
||231||svādhyāyaṃ śrāvayetpitrye dharmaśāstrāṇi caiva hi
ākhyānānītihāsāṃśca purāṇāni khilāni ca
||232||harṣayedbrāhmaṇāṃstuṣṭo bhojayecca śanaiḥśanaiḥ
annādyenāsakṛccaitānguṇaiśca paricodayet
||233||vratasthamapi dauhitraṃ śrāddhe yatnena bhojayet
kutapaṃ cāsanaṃ dadyāttilaiśca vikirenmahīm
||234||trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapastilāḥ
trīṇi cātra praśaṃsanti śaucamakrodhamatvarām
||235||atyuṣṇaṃ sarvamannaṃ syādbhuñjīraṃste ca vāgyatāḥ
na ca dvijātayo brūyurdātrā pṛṣṭā havirguṇān
||236||yāvaduṣmā bhavatyannaṃ yāvadaśnanti vāgyatāḥ
pitarastāvadaśnanti yāvannoktā havirguṇāḥ
||237||yadveṣṭitaśirā bhuṅkte yadbhuṅkte dakṣiṇāmukhaḥ
sopānatkaśca yadbhuṅkte tadvai rakṣāṃsi bhuñjate
||238||cāṇḍālaśca varāhaśca kukkuṭaḥ śvā tathaiva ca
rajasvalā ca ṣaṇḍhaśca nekṣerannaśnato dvijān
||239||home pradāne bhojye ca yadebhirabhivīkṣyate
daive haviṣi pitrye vā tadgacchatyayathātatham
||240||ghrāṇena sūkaro hanti pakṣavātena kukkuṭaḥ
śvā tu dṛṣṭinipātena sparśeṇāvaravarṇajaḥ
||241||khañjo vā yadi vā kāṇo dātuḥ preṣyo'pi vā bhavet
hīnātiriktagātro vā tamapyapanayetpunaḥ
||242||brāhmaṇaṃ bhikṣukaṃ vāpi bhojanārthamupasthitam
brāhmaṇairabhyanujñātaḥ śaktitaḥ pratipūjayet
||243||sārvavarṇikamannādyaṃ saṃnīyāplāvya vāriṇā
samutsṛjedbhuktavatāmagrato vikiranbhuvi
||244||asaṃskṛtapramītānāṃ tyāgināṃ kulayoṣitām
ucchiṣṭaṃ bhāgadheyaṃ syāddarbheṣu vikiraśca yaḥ
||245||uccheṣaṇāṃ bhūmigatamajihmasyāśaṭhasya ca
dāsavargasya tatpitrye bhāgadheyaṃ pracakṣate
||246||āsapiṇḍakriyākarma dvijāteḥ saṃsthitasya tu
adaivaṃ bhojayecchrāddhaṃ piṇḍamekaṃ ca nirvapet
||247||sahapiṇḍakriyāyāṃ tu kṛtāyāmasya dharmataḥ
anayaivāvṛtā kāryaṃ piṇḍanirvapanaṃ sutaiḥ
||248||śrāddhaṃ bhuktvā ya ucchiṣṭaṃ vṛṣalāya prayacchati
sa mūḍho narakaṃ yāti kālasūtramavākśirāḥ
||249||śrāddhabhugvṛṣalītalpaṃ tadaharyo'dhigacchati
tasyāḥ purīṣe taṃ māsaṃ pitarastasya śerate
||250||pṛṣṭvā svaditamityevaṃ tṛptānācāmayettataḥ
ācāntāṃścānujānīyādabhito ramyatāmiti
||251||svadhāstvityeva taṃ brūyurbrāhmaṇāstadanantaram
svadhākāraḥ parā hyāṣīḥ sarveṣu pitṛkarmasu
||252||tato bhuktavatāṃ teṣāmannaśeṣaṃ nivedayet
yathā brūyustathā kuryādanujñātastato dvijaiḥ
||253||pitrye svaditamityeva vācyaṃ goṣṭhe tu suśṛtam
saṃpannamityabhyudaye daive rucitamityapi
||254||aparāhṇastathā darbhā vāstusaṃpādanaṃ tilāḥ
sṛṣṭirmṛṣṭirdvijāścāgryāḥ śrāddhakarmasu saṃpadaḥ
||255||darbhāḥ pavitraṃ pūrvāhṇo haviṣyāṇi ca sarvaśaḥ
pavitraṃ yacca pūrvoktaṃ vijñeyā havyasaṃpadaḥ
||256||munyannāni payaḥ somo māṃsaṃ yaccānupaskṛtam
aksāralavaṇaṃ caiva prakṛtyā havirucyate
||257||visṛjya brāhmaṇāṃstāṃstu niyato vāgyataḥ śuciḥ
dakṣiṇāṃ diśamākāṅkṣanyācetemānvarānpitṝn
||258||dātāro no'bhivardhantāṃ vedāḥ saṃtatireva ca
śraddhā ca no mā vyagamadbahudeyaṃ ca no'stviti
||259||evaṃ nirvapaṇaṃ kṛtvā piṇḍāṃstāṃstadanantaram
gāṃ vipramajamagniṃ vā prāśayedapsu vā kṣipet
||260||piṇḍanirvapaṇaṃ ke citparastādeva kurvate
vayobhiḥ khādayantyanye prakṣipantyanale'psu vā
||261||pativratā dharmapatnī pitṛpūjanatatparā
madhyamaṃ tu tataḥ piṇḍamadyātsamyaksutārthinī
||262||āyuṣmantaṃ sutaṃ sūte yaśomedhāsamanvitam
dhanavantaṃ prajāvantaṃ sāttvikaṃ dhārmikaṃ tathā
||263||praksālya hastāvācāmya jñātiprāyaṃ prakalpayet
jñātibhyaḥ satkṛtaṃ dattvā bāndhavānapi bhojayet
||264||uccheṣaṇaṃ tu tattiṣṭhedyāvadviprā visarjitāḥ
tato gṛhabaliṃ kuryāditi dharmo vyavasthitaḥ
||265||haviryaccirarātrāya yaccānantyāya kalpate
pitṛbhyo vidhivaddattaṃ tatpravakṣyāmyaśeṣataḥ
||266||tilairvrīhiyavairmāṣairadbhirmūlaphalena vā
dattena māsaṃ tṛpyanti vidhivatpitaro nṛnām
||267||dvau māsau matsyamāṃsena trīnmāsānhāriṇena tu
aurabhreṇātha caturaḥ śākunenātha pañca vai
||268||ṣaṇmāsāṃśchāgamāṃsena pārṣatena ca sapta vai
aṣṭāvenasya māṃsena rauraveṇa navaiva tu
||269||daśamāsāṃstu tṛpyanti varāhamahiṣāmiṣaiḥ
śaśakūrmayostu māṃsena māsānekādaśaiva tu
||270||saṃvatsaraṃ tu gavyena payasā pāyasena ca
vārdhrīṇasasya māṃsena tṛptirdvādaśavārṣikī
||271||kālaśākaṃ mahāśalkāḥ khaṅgalohāmiṣaṃ madhu
ānantyāyaiva kalpyante munyannāni ca sarvaśaḥ
||272||yatkiṃ cinmadhunā miśraṃ pradadyāttu trayodaśīm
tadapyakṣayameva syādvarṣāsu ca maghāsu ca
||273||api naḥ sa kule bhūyādyo no dadyāttrayodaśīm
pāyasaṃ madhusarpirbhyāṃ prākchāye kuñjarasya ca
||274||yadyaddadāti vidhivatsamyakśraddhāsamanvitaḥ
tattatpitṝṇāṃ bhavati paratrānantamakṣayam
||275||kṛṣṇapakṣe daśamyādau varjayitvā caturdaśīm
śrāddhe praśastāstithayo yathaitā na tathetarāḥ
||276||yukṣu kurvandinarkṣeṣu sarvānkāmānsamaśnute
ayukṣu tu pitṝnsarvānprajāṃ prāpnoti puṣkalām
||277||yathā caivāparaḥ pakṣaḥ pūrvapakṣādviśiṣyate
tathā śrāddhasya pūrvāhṇādaparāhṇo viśiṣyate
||278||prācīnāvītinā samyagapasavyamatandriṇā
pitryamā nidhanātkāryaṃ vidhivaddarbhapāṇinā
||279||rātrau śrāddhaṃ na kurvīta rākṣasī kīrtitā hi sā
saṃdhyayorubhayoścaiva sūrye caivācirodite
||280||anena vidhinā śrāddhaṃ trirabdasyeha nirvapet
hemantagrīṣmavarṣāsu pāñcayajñikamanvaham
||281||na paitṛyajñiyo homo laukike'gnau vidhīyate
na darśena vinā śrāddhamāhitāgnerdvijanmanaḥ
||282||yadeva tarpayatyadbhiḥ pitṝnsnātvā dvijottamaḥ
tenaiva kṛtsnamāpnoti pitṛyajñakriyāphalam
||283||vasūnvadanti tu pitṝnrudrāṃścaiva pitāmahān
prapitāmahāṃstathādityānśrutireṣā sanātanī
||284||vighasāśī bhavennityaṃ nityaṃ vāmṛtabhojanaḥ
vighaso bhuktaśeṣaṃ tu yajñaśeṣaṃ tathāmṛtam
||285||etadvo'bhihitaṃ sarvaṃ vidhānaṃ pāñcayajñikam
dvijātimukhyavṛttīnāṃ vidhānaṃ śrūyatāmiti
||286||