lakṣmaṇaśarmaviracitam
|| oṃ namo bhagavate śrīramaṇāya ||
śrīramaṇahṛdayam
granthāvataraṇam
hṛdgehe'hamahantayākhilavapuṣyantaḥ sphuran sarvadā
naijānāṃ nijatattvarūpamamṛtaṃ sandarśayiṣyan svayam |
premṇā svīkṛtavānajo naravapuryo'sau gurūṇāṃ guruḥ
vande śrīramaṇābhidhaṃ munivaraṃ taṃ svātmanāthaṃ param ||
||1||premṇā yaṃ ramaṇo munirvyaracayad granthaṃ nijānāṃ mude
drāviḍyā nijatattvarūpamamṛtaṃ sandarśayantaṃ sphuṭam |
tacchaktyā tamanūdya ko'pi vinataścakre tadīyaḥ kṛtiṃ
gairvāṇyā saralāmimāṃ ramaṇahṛnnāmnīṃ manaśśāntaye ||
||2||yā'gamyā vacaso dhiyo'pi padavī nirvāsanā cinmayī
gatvā yāṃ na nivartate munivarastasyāṃ diśan nirvṛtim |
sadyaścāpi dadanmudaṃ vijayate saṃvinmayo bhāskaraḥ
saṃsevyaḥ satataṃ mumukṣubhirayaṃ grantho munīśoditaḥ ||
||3||maṅgalam
astītyasmin kathaṃ dhīrbhavati yadi na sat ? tadvibhinnā nu saccit ?
satyaṃ niścintanaṃ tadbhavati hṛdi yatastasya hṛnnāmakasya |
dhyātā ko vāsti bhinno ? bhavati ca tadidaṃ dhyānagamyaṃ kathaṃ tu ?
tasya dhyānaṃ hṛdantaḥ praśamitamanasā tanmayatvena niṣṭhā ||
||4||mṛtyorbibhyati ye bhṛśaṃ sumanasaḥ, sarvāntaraṃ te śivaṃ
yāntīśaṃ śaraṇaṃ paraṃ virahitaṃ mṛtyudbhavābhyāṃ svayam |
sākaṃ tanmamatābhireti nidhanaṃ teṣāmahantā tataḥ
syāt teṣāṃ maraṇasya dhīḥ kimu pade nitye gatānāṃ sthitim ||
||5||vivekaprakaraṇam
paśyāmo bhuvanaṃ yato, bhavati sat tanmūlamekaṃ paraṃ
yacchakteḥ pariṇāmabhūtamakhilaṃ; naitadvivādāspadam |
ākhyārūpamayaṃ ca citramidamapyādhāravastraṃ dyutiḥ
draṣṭā ceti catuṣṭayaṃ sa paramo yaḥ svātmabhūto hṛdi ||
||6||viśvaṃ jīvaparau vadet prathamataḥ sarvaṃ jagatyāṃ mataṃ
ekaṃ sat trividhaṃ pratīyata iti, trīṇyeva tānītyapi |
vādau yāvadahaṃ matirvapuṣi; tāṃ hitvā tu sammohinīṃ
svasminneva pade sthitirbhavati yā sarvottamā saiva hi ||
||7||vādaiḥ kiṃ bhavitā jagadbhavati sanmithyābhramaścijjaḍaṃ
ānandaṃ nanu duḥkhameva taditi ? tyaktvā samastaṃ jagat |
svātmānaṃ samavetya satyamamalaṃ dvaitaikyavādātige
yāhantārahitā sthitirnijapade sarvādṛtā saiva hi ||
||8||rūpī svo yadi rūpamastu jagato rūpaṃ parasyāpyuta
vīkṣā kena kathaṃ ca rūparahitaḥ svātmā yadi syādvada ? |
dṛśyaṃ kiṃ nu dṛśo'nyathā vada bhaved ? dṛk sā sva evaṃ svayaṃ
nissīmā nirupādhikā citimayī sā niṣprapañcādvayā ||
||9||deho yannikhilasya cāpi bhuvane syāt pañcakośātmakaḥ
kośānāmapi pañcakaṃ tata idaṃ dehābhidhānaṃ bhavet |
satyevaṃ vada dehataḥ kimu jagadbhinnaṃ bhavet tattvataḥ ?
kiṃ kenāpi ca vīkṣitaṃ jagadidaṃ dehaṃ vinā procyatām ||
||10||śabdādīn viṣayān vihāya jagato rūpaṃ bhavenno pṛthak
evaṃ dhīndriyapañcakasya viṣayo niśśeṣametajjagat |
etaiḥ pañcabhirindriyairjagadidaṃ hyekaṃ mano budhyate
satyevaṃ manaso jagat kathaya kiṃ bhinnaṃ bhavet tattvataḥ? ||
||11||viśvaṃ buddhiriti dvayaṃ samudiyāllīyeta cāpyekavat
evaṃ satyayi bhāsyate jaḍamidaṃ viśvaṃ dhiyaivākhilam |
yasmiṃstaddvitayasya janmavilayau bhāsvatyanastodaye
sajjānīhi tadeva pūrṇamamalaṃ cidrūpakaṃ kevalam ||
||12||rūpe kutracidākhyayāpi ca kayā'pyārādhanaṃ bhaktito
rūpākhyārahitasya yadyapi bhavet tasyekṣaṇāya kramaḥ |
tattve tasya nijaṃ ca vīkṣya vilayaṃ gatvāpi tasmin pare
tenābhinnatayā sthitirnijapade vīkṣā bhavet tattvataḥ ||
||13||saṃśritya prabhavantyahammatimimāṃ sarvāstripuṭyastathā
dvandvānyapyuta sambhavanti; tadahannāmā bhavet ko nviti |
anveṣād hṛdayaṃ praviśya yadi tattattvaṃ samālokayet
sarvaṃ tadvigalet svayaṃ, sa ca bhavejjñānī, sa naiti bhramam ||
||14||ajñānānna pṛthak kadāpi jagati jñānaṃ bhavet kutracit
nājñānaṃ ca kadāpi kasyacidapi jñānāt pṛthak sambhavet |
anveṣādahamityayaṃ bhavati ko yasyobhayaṃ syāditi
mūlātmāvagatiḥ svayaṃ samuditā jñānaṃ bhavennetarat ||
||15||jñātāraṃ svamajānato'nyaviṣayajñānaṃ bhave yadbhavet
jñānaṃ tadbhavitā kathaṃ nu kathaya? jñānasya cānyasya ca |
ādhāro'hamitīha yo bhavati, tattattvaṃ vijānāti cet
ajñānena samaṃ tadā pravilayaṃ tānaṃ ca gacchedidam ||
||16||jñānājñānavivarjitaṃ bhavati yajjñānaṃ vijānīhi tat
jñānaṃ vaiṣayikaṃ tvavehi kimapi jñānaṃ yathārthaṃ na hi |
jñātṛjñeyavivarjito vilasati hyātmā sadaikaḥ svayaṃ
jñānātmaiva bhavatyasau; na sa bhavecchūtyātmakaḥ karhicit ||
||17||ātmā jñānamayo ya eṣa gaditassatyassa evādvayo
jñānaṃ nāma bahuprakāramidaṃ tvajñānamevākhilam |
svasmājjñānamayāt satastvasadidaṃ no bhidyate karhicit
nānāsantyapi bhūṣaṇāni kathaya svarṇāt sato'nyāni kim? ||
||18||bhāti tvaṃ sa iti dvayaṃ, samuditāhadhīḥ śarīre yadā
tattvaṃ kiṃ nvahamo mamediti dhiyā svānveṣaṇena svayam |
nīte'sminnidhanaṃ, samaṃ taditaraprajñe tato naśyatoḥ
yadbhātyekatayā tadā, gaṇaya tat tattvaṃ bhavedātmanaḥ ||
||19||saṃśrityaiva hi vartamānamubhayaṃ bhūtaṃ bhaviṣyat sthitaṃ
sve kāle'pi ca vartamānamubhayaṃ; tadvartamānaṃ trayam |
satyevaṃ pravihāya bodhamadhunā sadvastuno'nveṣaṇāt
bhūtāgāmavicāraṇaṃ gaṇanavat syādekasaṅkhyāṃ vinā ||
||20||kālo deśa imau pṛthak kimahamo?'dhīnāstayoḥ smo vayaṃ
dehāḥ syāma yadi svayaṃ; kimu vayaṃ dehā bhavāmo vada |
sarvatrāpi ca sarvadāpi ca vibhātyātmā samāno yataḥ
tasmātsantamavehi kevalamamuṃ tau dvau nigīrya sthitam ||
||21||svo deho bhavati dvayoraviduṣo vijñātatattvasya ca
svaṃ dehāvadhikaṃ pṛthak paravibhorajño jano manyate |
jñasya svo vapuṣo'ntarahito'bhinnaḥ parasmādvibhoḥ
bhātyevaṃ mahatī bhidāsti hi tayoḥ svajñasya cājñasya ca ||
||22||satyaṃ hyeva jagadvayoraviduṣo vijñātatattvasya ca
satyaṃ yāvadidaṃ jagat tu manute sajjñānahīno janaḥ |
jñasyākāravihīnamasya nikhilasyādhārabhūtaṃ hi sat
bhātyevaṃ mahatī bhidāsti hi tayossajjñasya cājñasya ca ||
||23||madhye daivadhiyorjayaṃ prati bhavet teṣāṃ vivāde ratiḥ
dhīdaivadvitayasya mūlamahamityekaṃ na jānanti ye |
anveṣādavagatya tattvamahamastābhyāṃ vimukto muniḥ
saṃsakto bhavitā tayoḥ kimu punaḥ svajñānahīno yayā ||
||24||draṣṭāraṃ svamupekṣya paśyati naro rūpaṃ pareśasya cet
sā rūpasya manomayasya hi bhavedvīkṣā na satyā vibhoḥ |
tattvaṃ svaṃ kimu na prapaśyati paraṃ tvasyekṣako vā muniḥ?
naṣṭāhaṅkṛtireṣa kiñcidapi no bhinnaḥ parasmādvibhoḥ ||
||25||vīkṣā svasya parasya ceti gaditaṃ grantheṣu vīkṣādvayaṃ
tattattvaṃ kimiti bravīmi; ghaṭate vīkṣā kathaṃ nvātmanaḥ? |
ekatvānna sa vīkṣyate yadi, paraṃ vīkṣeta ko vā kathaṃ?
īśasyaudanabhāvameva gaṇaya svekṣāṃ parekṣāmapi ||
||26||caitanyadyutimeṣa cinmayatanurmatyai prayacchan svayaṃ
ātmatvena sadaiva bhāti hi materantasturīyaśśivaḥ |
tat tasmin viniyojanaṃ hṛdi materantarmukhīkṛtya tāṃ
hitvā taṃ prabhavet kathaṃ vada paraṃ matyaiva mantuṃ naraḥ ||
||27||sādhanaprakaraṇam
caitanyena vivarjitaṃ vapuridaṃ nāhaṅkaroti svayaṃ
brūte naiva kadāpi ko'pi bhuvane nāsaṃ suṣuptāviti |
sarvaṃ cāpyudiyādidaṃ samudite tvasminnahannāmake
tadbuddhyā śitayā kuto'yamudiyādityevamanveṣaya ||
||28||brūyānnāhamiti svayaṃ jaḍavapuḥ, satyā citirnodiyāt
tanmadhye tu vapuḥ pramāṇamahamityāvirbhavet kiñcana |
etaddhyeva bhavenmano jaḍacitorgranthirbhavo'haṅkṛtiḥ
bandhaḥ sūkṣmaśarīrametaduditaṃ jīvasya tattvaṃ svayam ||
||29||dhṛtvā rūpamudeti ca sthitimuta prāpnoti rūpagrahāt
dhṛtvā rūpamutopabhujya viṣayānuccaistamāṃ vardhade |
*saṃsāre bata vardhate ca nitarāṃ rūpāśano nityaśaḥ | - iti pāṭhāntaraḥ
hitvā rūpanupādadīta navamapyanviṣyate cet tadā
dhāvedrūpavihīna eṣa sahasāhantāpiśāco dhruvam ||
||30||etasminnahamākhyake samudite sarvaṃ jagaccodiyāt
no cedastyahamityayaṃ na ca bhavatyetajjagat kiñcana |
tatsarvaṃ hyahamākhyakaḥ svayamataḥ ko'sau kutassambhavet
ityevaṃ nijamārgaṇaṃ bhavati yat tat sarvahānaṃ bhave ||
||31||tatra syāma hi tadvayaṃ bhavati no yatrodayo'haṅkṛteḥ
cetastu praviśedahañjanibhuvaṃ no cedahantā katham |
nīyetāpunarudbhavāṃ mṛtimiyaṃ nītā tathāntaṃ na cet
sādhyā nassahajā sthitiḥ kathamasau yasyāṃ vayaṃ tat svayam? ||
||32||yatkiñcit salilāśaye nipatitaṃ cinvannimajjedyathā
tadvadvāganilau niyamya jagataścintāṃ vihāyākhilām |
anveṣādudiyāt kuto'hamiti dhīrityevamekāgrayā
buddhyāntarhṛdaye nimajjya vimalaṃ vidyāt svatattvaṃ param ||
||33||rudhvā vāṅmanasī ubhe, citirahaṃrūpā kva bhātītyalaṃ
buddhyānviṣya nimajjanaṃ hṛdi nijajñānāptaye sādhanam |
deho nāyamahaṃ svayaṃ tadahamityevaṃ nididhyāsanaṃ
anveṣāṅgamavehi; kiṃ nu bhavitā so'yaṃ vicāro nijaḥ? ||
||34||anubhavaprakaraṇam
ko'haṃ syāmiti mārgaṇodyamavaśādantarmukhe mānase
hṛllīne sati, lajjayā natamukhe cāsminnahannāmake |
caitanyaṃ vimalaṃ tadāhamahamityābhāti kiñcit svayaṃ
mithyāhaṃ na hi tat, sadeva paramaṃ pūrṇaṃ svatattvaṃ śivam ||
||35||kartavyaṃ kimihāstyamuṣya kṛtino'hantāṃ grasitvodite
bhāve sve muditasya tanmayatayā śānte turīye śive |
svānyat kiñcana vetti no nijapade niṣṭhāṃ gato'sau yato
mantuṃ tāṃ padavīṃ naro vada kathaṃ nirmānasīṃ śaknuyāt? ||
||36||niṣṭhāṃ tat tvamasīti vedaśirasā diṣṭāmalabdhvā nijāṃ
ko'haṃ syāmiti mārgaṇena hṛdayaṃ buddhyā praviśya svayam |
dhīrdaurbalyavaśāt karoti manujo dhyānaṃ tadevāsmyahaṃ
no deho'hamiti; svayaṃ tadaniśaṃ bhātyātmarūpeṇa hi ||
||37||hāsārhaṃ bhavati dvayaṃ ca, gaditaṃ jāne na māmityahaṃ
jāne māmiti coditaṃ; viṣayatāṃ svasyaiva netuṃ svayam |
ātmānaṃ, kimu katyacidvada bhavedātmadvayaṃ kutracit?
ātmaiko bhavatīti viddhyanubhavālloke samastasya ca ||
||38||ātmatvena samastajantuṣu sadā satyaṃ hṛdantaḥ sphurat
anveṣādavagatya tanmayatayā niṣṭhāmalabdhvā nijām |
sat kiñcidbhavatīti neti tadidaṃ rūpīti netyekakaṃ
dvedhā nobhayatheti vā vivadate māyābhibhūto janaḥ ||
||39||siddhaṃ svaṃ samavetya tanmayatayā niṣṭhā bhavedyā nijā
siddhissaiva hi; siddhayastaditarāḥ svapnopalabdhā iva |
svapnārthaḥ kimu san prabodhasamaye? mukto'nṛtādantato
niṣṭhāmetya sati svayaṃ munivaraḥ kiṃ tāsu mohaṃ vrajet ||
||40||deho'smītyudiyānnarasya dhiṣaṇā yāvat tu nāhaṃ vapuḥ
taddhyasmītyanucintanaṃ hitakaraṃ tādātmyaniṣṭhāptaye |
kuryād dhyānamidaṃ kimarthamaniśaṃ? dhyāyennaro'smīti kiṃ
loke ko'pi naro? vayaṃ hi satataṃ satyaṃ tadeva svayam ||
||41||yāvatsādhakatā narasya bhavati dvaitaṃ yathārthaṃ bhavet
sādhye tvadvayateti cāpi gaditaṃ no satyamuktaṃ bhavet |
anviṣyannapi sādaraṃ ca daśamaṃ naṣṭatvabuddhyā svayaṃ
svaṃ labdhvāpi ca ko babhūva daśamādanyaḥ kathāyāmasau ||
||42||kartātmā svayameva cet kṛtiphalaṃ bhuñjīta so'yaṃ svayaṃ
kartāhaṃ ka iti svamārgaṇavaśājjānāti cet svaṃ vibhum |
kartṛtvaṃ vigaledyato, vigalitaṃ tenaiva sākaṃ bhavet
karmāpi trividhaṃ svayaṃ; sthitimimāṃ nityāṃ vimuktiṃ viduḥ ||
||43||baddho'smīti matirbhavedyadi tadā muktermatiścodiyāt
baddho'haṃ ka iti svamārgaṇavaśāt sve nityamukte svayam |
śiṣṭe satyajare'mare vada bhavedbandhasya cintā kathaṃ?
sā no cediduyāt, tadāsya kṛtino mokṣasya cintā katham ||
||44||muktī rūpavatīti rūparahitā seti dvidhā setyapi
vādā ye matibhedato'tra viṣaye tattvaṃ bravīmi sphuṭam |
yo'hannāmaka evamatra vimṛśedvādeṣu tattvaṃ mudhā
tasyātyantikanāśa eva bhavitā tattvaṃ vimukteḥ svayam ||
||45||uttarabhāgaḥ
maṅgalaślokaḥ
yasminneva bhavet sthitaṃ jagadidaṃ yasyaiva sarvaṃ jagat
yasmātsarvamidaṃ bhavetsamuditaṃ yasmai samastaṃ bhavet |
yenedaṃ nikhilaṃ jagat samudiyāt sarvaṃ yadeva svayaṃ
satyaṃ guptadhanaṃ tadeva hṛdaye tatsat paraṃ dhīmahi ||
||46||satsaṅgaprakaraṇam
satsaṅgasya niṣevaṇena manujo nissaṅgatāṃ prāpnuyāt
nissaṅgatvavaśādasāvuta manomohena mukto bhavet |
nirmohatvamupaiti cedatha pare gatvā layaṃ niścale
jīvanmuktipadaṃ vrajedanupamaṃ sevasva tatsaṅgatim ||
||47||sādhyaṃ yat paramaṃ padaṃ sukhamayaṃ martyairvicārānnijāt
satsaṅgābhyasanoditācchitadhiyā hṛnmajjanāpādanāt |
śāstrārthādhigamena no bhavati tanno bodhakoktiśruteḥ
no puṇyairapi karmabhirbahuvidhairanyaiśca no sādhanaiḥ ||
||48||sadbhissaṅgatimādareṇa manujaḥ seveta yo bhāgyavān
etaiḥ kiṃ niyamairamuṣya nikhilairniḥśreyasaprāptaye |
śīto dakṣiṇamāruto vahati cet santāpaśānti diśan
hastena vyajanaṃ vidhṛtya bhavitā kiṃ brūhi kāryaṃ punaḥ ||
||49||tāpaṃ kevalamekameva śamayennṝṇāṃ himāṃśustathā
dainyaṃ kalpakapādapo divibhavaḥ pāpaṃ tathā jāhnavī |
sādhūnāmavalokanāt trayamidaṃ tāpādikaṃ yāsyati
no teṣāmupamāsti kāpi sadṛśī lokatraye kutracit ||
||50||tīrthānyambumayāni naiva mahatāṃ tulyāni teṣāṃ kadā-
pyevaṃ daivatamūrtayo'pyupalamṛnmātrāśca sampūjitāḥ |
tairmartyo'mitakālato vimalatāṃ prāpnoti bhaktyā yutaḥ
sādhūnāmavalokanena manujaḥ sadyo bhavennirmalaḥ ||
||51||advaitaprakaraṇam
ko devaḥ sayādyo mano vetti so'yaṃ
jānāmyetajjīvanāmāhameva |
tasmāt sa tvaṃ; vakti sākṣācchrutiścā-
ṣyeko devaḥ sarvabhūteṣvapīti ||
||52||kiṃ jyotistava bhānumānahani me rātrau pradīpādikaṃ
kiṃ jyotistadavekṣaṇāya nayanaṃ tasyekṣaṇe kiṃ manaḥ |
tasyekṣā vada kena tat svayamahaṃ paśyāmi tajjyotiṣāṃ
jyotistvaṃ bhavasi svayaṃ vibhu paraṃ satyaṃ tadevāsmyaham ||
||53||hṛdayakuharamadhye kevalaṃ brahmamātraṃ
hyahamahamiti sākṣādātmarūpeṇa bhāti |
hṛdi viśa manasā svaṃ cinvatā majjatā vā
pavanacalanarodhādātmaniṣṭho bhava tvam ||
||54||amalāpyacalāhamityajasraṃ
vilasantī hṛdayāmbuje cideva |
vitaret padavīṃ svayaṃ vimukteḥ
yadi jahyānmanujo vapuṣyahantām ||
||55||dehaṃ mṛṇmayavajjaḍātmakamahambuddhirna tasyāstato
nāhaṃ tattadabhāvasuptisamaye siddhātmasadbhāvataḥ |
ko'hambhāvayutaḥ kuto varadhiyā dṛṣṭvātmaniṣṭhātmanāṃ
so'haṃsphūrtitayāruṇācalaśivaḥ pūrṇo vibhāti svayam ||
||56||lebhe janiṃ yaḥ parame svamūle
vicārya kasmādahamityudāraḥ |
sa eva jātaḥ sa ca nityajāto
navo navo'yaṃ satataṃ munīndraḥ ||
||57||sādhakācāraprakaraṇam
hisvāhadhiyamatra doṣanilaye dehe jaḍe'nātmani
nityānandamayaṃ svatattvamamalaṃ jānīhi saccinmayam |
yo martyo vapuṣastu poṣaṇarato jñātuṃ svamicchatyasau
grāhaṃ dārudhiyā pragṛhya saritaṃ puṃsastitīrṣossamaḥ ||
||58||yo dehātmamatikṣayo bhavati taddānaṃ ca yajñastapo
dharmaḥ satyavacaḥ pareśakaruṇā yogo'pi bhaktiḥ parā |
nyāso maunamapi sthitiśca sahajā kāmārthamokṣā api
śāntirdyaumṛtivarjitaṃ ca maraṇaṃ jñānaṃ ca satyaṃ svayam ||
||59||kasyaitāni kṛtirvibhaktirapi cājñānaṃ viyogo'pi ca
santītyātmavicāra eva bhavitā karmādiyogakramāḥ |
yasyāṃ nāsti vicārako'hamidho na syādidaṃ cāṣṭakaṃ
sā satyā sthitirityavehi vimalā svātmānubhūtiḥ śivā ||
||60||svaṃ śaktyā paramasya cālitamavijñāyodyato yo'khilāḥ
siddhīḥ sādhayituṃ sa eva manujo yadvat sa paṅgurnaraḥ |
yo'vādīdbhavitā śramo mama kiyānetān vijetuṃ ripūn
māmutthāpya niveśayeryadi raṇe teṣāṃ purastāditi ||
||61||yā śāntirmanasaḥ svayaṃ bhavati sā muktirbudhaiḥ kīrtitā
yā pārairmanaso'dhikairbhavati yallābhastu tāssiddhayaḥ |
tā labdhuṃ jaḍadhīryateta manujo yastena labhyaṃ kathaṃ
syānmuktessukhamantahīnamamalaṃ cittopaśāntyātmakam ||
||62||pare vahati bhūbharaṃ bharamidaṃ mṛṣājīvako
vahan bhavati gopurodvahanabimbatulyo hyasau |
bharaṃ śirasi dhārayannatibharakṣameṇānasā
vrajan bhajati cedvyathāṃ bhavati tatra ko doṣavān ||
||63||upāsanāprakaraṇam
upari ca jaṭharāduraso madhye bahuvarṇakeṣu ṣaṭsvekam |
kuvalayakalikāsadṛśaṃ dakṣiṇabhāge'ṅguladvaye hṛdayam ||
||64||āvṛtamasti tadāsyaṃ viyati tadantarbhavati nāḍyaśca |
tamaso'pi vāsanānāṃ bhavanamidaṃ prāṇacittadīptīnām ||
||65||guheśākhyo'sau yo nivasati guhāyāṃ hṛdi paraḥ
sa evāsmītyevaṃ satatamananāt so'hamiti cet |
matiḥ sthairyaṃ gacchedvapurahamiti pratyaya iva
tadājñānaṃ naśyet tama iva purastāddinamaṇeḥ ||
||66||mukure bimbitamiva yasyāntaḥ
vilasati bahiriva jagadidamakhilam |
sarveṣāmapi hṛdayākhyaṃ tat
kiṃ nviti pṛcchati rāme bhagavān ||
||67||āha vasiṣṭho hṛdaya dvedhā
heyaṃ cādeyamiti jñeyam?
dehasyāṅgaṃ palamayamekaṃ
jīrajjaḍamapi heyaṃ jñeyam ||
||68||anyat prajñāmayamādeyaṃ
hṛdayaṃ bimbitamakhilaṃ yasmin |
bahirantastanna bahirnāntaḥ
sampattīnāṃ nidhirakhilasya ||
||69||tasmin mukhye hṛdaye niṣṭhāṃ
gatavati cetasi naijavicārāt |
bhavati svayamapi nirgandhasvaṃ
viratirvāyorapi bhavatīti ||
||70||sarvopādhivimuktaṃ yacchivamaniśaṃ cidātmakaṃ bhāti |
tat svayamahamityaniśaṃ dhyātvā nikhilā vyapohayāsaktīḥ ||
||71||sarvāścāpi daśā vicārya paramaṃ yaccheṣitaṃ satpadaṃ
tat saṃśritya kuruṣva karma bhuvane kāmairgṛhīto yathā |
bhāvānāṃ samavaiṣi tattvamamṛtaṃ dṛṣṭiṃ samālambya tāṃ
icchāpreritavat praśāntamanasā loke kriyāvān bhava ||
||72||mithyollāsitaharṣabhāgacaladhīrmithyādhṛtodvegavān
mithyāgarhaṇasambhramaḥ kuru mṛṣārambhaḥ kriyā laukikīḥ |
āśāpāśaśatairvimuktahṛdayaḥ sarvatra sāmyaṃ vahan
loke veṣasamānakarmaniratastiṣṭha tvamajño yathā ||
||73||jīvanmuktaprakaraṇam
ātmānaṃ samavetya naijayadavīmāsthāya saṃvinmayīṃ
santyaktākhilavāsano'bhiramate yastanmayatve sadā |
taṃ vīraṃ nijatattvabodhakuliśaṃ saṃvitkṛśānuṃ tathā
jānīyāduta kālakālamabhavaṃ mṛtyośca mṛtyuṃ svayam 74||
guṇāssundaratvādayo yānti vṛddhiṃ
vasantasya yogādyathā bhūruhasya |
tathā dṛṣṭatattvasya tejo balaṃ dhīḥ
nijānandatṛptasya vardhanta eva ||
||75||śaṛṇvanneva yathā kathāṃ na śaṛṇute dūraṃ gataścetasā
jñānī tadvadavāsanena manasā kṛtvāpyakartā bhavet |
cetaścedbahuvāsanaṃ bata naraḥ kartāstyakurvannapi
dehe satyacale'pi paśya patati śvabhre gireḥ svapnadṛk ||
||76||yāne suptimitasya yānagamayaṃ sthānaṃ ca tasya kvacit
tasyaivāśvaviyojanaṃ trayamidaṃ yadvadbhavedekadhā |
suptiṃ jñānamayīṃ gatasya viduṣo yāne vapuṣyekadhā
tadvat syāt tritayaṃ kriyāpi vapuṣo niṣṭhāpi nidrāpi ca ||
||77||jāgratsvapnasuṣuptiṣu sthitijuṣāṃ yat turyamityucyate
jāgratsuptiritīritaṃ svaviduṣaḥ śāntaṃ padaṃ śāśvatam |
satyaṃ taddhi padaṃ mṛṣetaradidaṃ tvābhāsamātraṃ trayaṃ;
turyātītamatastadeva munayaḥ śaṃsanti saṃvinmayam ||
||78||karmāgāmi ca sañcitaṃ ca viduṣo naṣṭe bhavetāṃ dhruvaṃ,
prārabdhaṃ na tathetyudīritamidaṃ grantheṣu mandān prati |
patnyekā na sumaṅgalī patimṛtau bahvīṣu yadvadbhavet
tredhā karma tathā vināśamayate nāśaṃ gate kartari ||
||79||parokṣajñānaprakaraṇam
kuṭumbaṃ hyekaikaṃ bhavati sutabhāryādikamiha
nṛṇāmalpajñānāṃ; paṭutaradhiyāṃ kintu viduṣām |
kuṭumbāni granthā api ca hṛdi yogasya nitarāṃ
bhavanti pratyūhā; bhavataraṇameṣāṃ vada katham ||
||80||lipijño'hannāmā kuta iti nijānveṣaṇadhiyā
lipiṃ svāṃ nirmāṣṭuṃ lipimadhigato yo na yatate |
lipijñānāt kiṃ vā phalamadhigataṃ tena kathaya
samo vāgyantreṇāruṇagirivibho'nyo bhavati kaḥ ||
||81||aśāntasya kleśā viduṣa iha ye santyaviduṣo
na te santi; grasto na sa madapiśācena bhavati |
na vāk cittakleśaṃ bhajati bahumānārthamaṭanaṃ
na kuryānaikasmādavitamiha jānīhi tamimam ||
||82||tṛṇatulitākhilajagatāṃ karakalitākhilanigamarahasyānām |
ślāghāvāravadhūṭīghaṭadāsatvaṃ sudurnirasam ||
||83||svato bhavati kaḥ paraḥ? kimapi ko'pi cetsvaṃ prati
vadedbhavati tena kiṃ? gaditavat svayaṃ tadbhavet |
bhidāmanadhigacchataḥ sva iti cānya ityavyaye
sthitasya sahaje pade sthiratayā parasmin śive ||
||84||dhiyā kuruṣva bhāvanāṃ sato'dvayasya santataṃ
kriyādvayatvamācara kvacittu maiva saṃsṛtau |
kuruṣva bhāvanāmimāṃ dhiyākhile ca putraka
gurau tu bhāvanāmimāṃ kuruṣva maiva karhicit ||
||85||siddhāntasāraprakaraṇam
siddhānto yo bhavati paramaḥ sarvavedāntasāro
vacmi spaṣṭaṃ tamimamadhunā tattvato'tyantagūḍham |
satyaṃ tat svo bhavati nidhanāccedahannāmakasya
śiṣyetāsau citimayatanuḥ satya ātmaiva viddhi ||
||86|||| oṃ namo bhagavate śrīramaṇāya ||
śrīramaṇahṛdayatātparyasaṅgrahaḥ
viśvaṃ dṛgdṛśyabhinnaṃ sthitilayajananānyeti cittena sākaṃ
svapne jāgratyapīdaṃ bhavati ca, vilayaṃ gacchatīdaṃ suṣuptau |
evaṃ viśvaṃ samastaṃ bhavati hi manaso vṛttayo; nityabhāne
jātaṃ līnaṃ ca yasmin bhavati mana idaṃ, tat svatattvaṃ viśokam ||
ajñātvaivaṃ svatattvaṃ vapurahamiti dhīmohayogāt prapañcaṃ
matvā satyaṃ ca, saukhyaṃ viṣayajamiti copaiti śokaṃ pramattaḥ |
hitvaitaccennimajjed-hṛdi vividiṣayā svātmanaḥ, śāntimṛcchet
satye svasminniti śrīramaṇabhagavatā diṣṭamasmin prabandhe ||
|| oṃ namo bhagavate śrīramaṇāya ||