Śaṅkara by tradition
kaḥ khalu nālaṅkriyate dṛṣṭādṛṣṭārthasādhanapaṭīyān |
amuyā kaṇṭhasthitayā praśnottararatnamālikayā ||
||1||bhagavan kimupādeyaṃ guruvacanaṃ heyamapi kimakāryam |
ko guruḥ adhigatatattvaḥ śiṣyahitāyodyataḥ satatam ||
||2||tvaritaṃ kiṃ kartavyaṃ viduṣāṃ saṃsārasantaticchedaḥ |
kiṃ mokṣatarorbījaṃ samyakjñānaṃ kriyāsiddham ||
||3||kaḥ pathyataro dharmaḥ kaḥ śuciriha yasya mānasaṃ śuddham |
kaḥ paṇḍito vivekī kiṃ viṣamavadhīraṇā guruṣu ||
||4||kiṃ saṃsāre sāraṃ bahuśo'pi vicintyamānamidameva |
kiṃ manujeṣviṣṭatamaṃ svaparahitāyodyataṃ janma ||
||5||madireva mohajanakaḥ kaḥ snehaḥ ke ca dasyavo viṣayāḥ |
kā bhavavalli tṛṣṇā ko vairī yastvanudyogaḥ ||
||6||kasmādbhayamiha maraṇādandhādiha ko viśiṣyate rāgī |
kaḥ śūro yo lalanālocanabāṇairna ca vyadhitaḥ ||
||7||pāntuṃ karṇāñjalibhiḥ kimamṛtamiha yujyate sadupadeśaḥ |
kiṃ gurutāyā mūlaṃ yadetadaprārthanaṃ nāma ||
||8||kiṃ gahanaṃ strīcaritaṃ kaścaturo yo na khaṇḍitastena |
kiṃ duḥkhaṃ asantoṣaḥ kiṃ lāghavamadhamato yācñā ||
||9||kiṃ jīvitamanavadyaṃ kiṃ jāḍyaṃ pāṭhato'pyanabhyāsaḥ |
ko jāgarti vivekī ko nidrā mūḍhatā jantoḥ ||
||10||nalinīdalagatajalavattaralaṃ kiṃ yauvanaṃ dhanaṃ cāyuḥ |
kathaya punaḥ ke śaśinaḥ kiraṇasamāḥ sajjanā eva ||
||11||ko narakaḥ paravaśatā kiṃ saukhyaṃ sarvasaṅgaviratiryā |
kiṃ satyaṃ bhūtahitaṃ priyaṃ ca kiṃ prāṇināmasavaḥ ||
||12||ko'narthaphalo mānaḥ kā sukhadā sādhujanamaitrī |
sarvavyasanavināśe ko dakṣaḥ sarvathā tyāgī ||
||13||kiṃ maraṇaṃ mūrkhatvaṃ kiṃ cānarghaṃ yadavasare dattam |
āmaraṇāt kiṃ śalyaṃ pracchannaṃ yatkṛtaṃ pāpam ||
||14||kutra vidheyo yatno vidyābhyāse sadauṣadhe dāne |
avadhīraṇā kva kāryā khalaparayoṣitparadhaneṣu ||
||15||kāharniśamanucintyā saṃsārāsāratā na tu pramadā |
kā preyasī vidheyā karaṇā dīneṣu sajjane maitrī ||
||16||kaṇṭhagatairapyasubhiḥ kasya hyātmā na śakyate jetum |
mūrkhasya śaṅkitasya ca viṣādino vā kṛtaghnasya ||
||17||kaḥ sādhuḥ sadavṛttaḥ kamadhamamācakṣate tvasadvṛttam |
kena jitaṃ jagadetatsatyatitikṣāvatā puṃsā ||
||18||kasmai namāṃsi devāḥ kurvanti dayāpradhānāya |
kasmādudvegaḥ syātsaṃsārāraṇyataḥ sudhiyaḥ ||
||19||kasya vaśe prāṇigaṇaḥ satyapriyabhāṣiṇo vinītasya |
kva sthātavyaṃ nyāyye pathi dṛṣṭādṛṣṭalābhāḍhye ||
||20||ko'ndho yo'karyarataḥ ko badhiro yo hitāni na śṛṇoti |
ko mūko yaḥ kāle priyāṇi vaktuṃ na jānāti ||
||21||kiṃ dānamanākāṅkṣaṃ kiṃ mitraṃ yo nivārayati pāpāt |
ko'laṅkāraḥ śīlaṃ kiṃ vācāṃ maṇḍanaṃ satyam ||
||22||vidyudvilasitacapalaṃ kiṃ durjanasaṅgatiryuvatayaśca |
kulaśīlaniṣprakampāḥ ke kalikāle'pi sajjanā eva ||
||23||cintāmaṇiriva durlabhamiha kiṃ kathayāmi taccaturbhadram |
kiṃ tadvadanti bhūyo vidhutatamasā viśeṣeṇa ||
||24||dānaṃ priyavāksahitaṃ jñānamagarvaṃ kṣamānvitaṃ śauryam |
vittaṃ tyāgasametaṃ durlabhametaccaturbhadram ||
||25||kiṃ śocyaṃ kārpaṇyaṃ sati vibhave kiṃ praśastamaudāryam |
kaḥ pūjyo vidvadbhiḥ svabhāvataḥ sarvadā vinīto yaḥ ||
||26||kaḥ kulakamaladineśaḥ sati guṇāvibhave'pi yo namraḥ |
kasya vaśe jagadetatpriyahitavacanasyadharmaniratasya ||
||27||vidvanmanoharā kā satkavitā bodhavanitā ca |
kaṃ na spṛśati vipattiḥ pravṛddhavacanānuvartinaṃ dāntam ||
||28||kasmai spṛhayati kamalā tvanalasacittāya nītivṛttāya |
tyajati ca kaṃ sahasā dvijagurusuranindākaraṃ ca sālasyam ||
||29||kutra vidheyo vāsaḥ sajjananikaṭe'thavā kāśyām |
kaḥ parihāryo deśaḥ piśunayuto lubdhabhūpaśca ||
||30||kenāśocyaḥ puruṣaḥ praṇatakalatreṇa dhīravibhavena |
iha bhuvane kaḥ śocyaḥ satyapi vibhave na yo dātā ||
||31||kiṃ laghutāyā mūlaṃ prākṛtapuruṣeṣu yā yācñā |
rāmādapi kaḥ śūraḥ smaraśaranihato na yaścalati ||
||32||kimaharniśamanucintyaṃ bhagavaccaraṇaṃ na saṃsāraḥ |
cakṣuṣmanto'pyandhāḥ ke syuḥ ye nāstikā manujāḥ ||
||33||kaḥ paṅguriha prathito vrajati ca yo vārddhake tīrtham |
kiṃ tīrthamapi ca mukhyaṃ cittamalaṃ yannivartayati ||
||34||kiṃ smarttavyaṃ puruṣaiḥ harināma sadā na yāvanī bhāṣā |
ko hi na vācyaḥ sudhiyā paradoṣaścānṛtaṃ tadvat ||
||35||kiṃ sampādyaṃ manujaiḥ vidyā vittaṃ balaṃ yaśaḥ puṇyam |
kaḥ sarvaguṇavināśī lobhaḥ śatruśca kaḥ kāmaḥ ||
||36||kā ca sabhā parihāryā hīnā yā vṛddhasacivena |
iha kutrāvahitaḥ syānmanujaḥ kila rājasevāyām ||
||37||prāṇādapi ko ramyaḥ kuladharmaḥ sādhusaṅgaśca |
kā saṃrakṣyā kīrtiḥ pativratā naijabuddhiśca ||
||38||kā kalpalatā loke sacchiṣyāyārpitā vidyā |
ko'kṣayavaṭavṛkṣaḥ syātvidhivatsatpātradattadānaṃ yat ||
||39||kiṃ śastraṃ sarveṣāṃ yuktiḥ mātā ca kā dhenuḥ |
kiṃ nu balaṃ yaddhairyaṃ ko mṛtyuḥ yadavadhānarahitatvam ||
||40||kutra viṣaṃ duṣṭajane kimihāśaucaṃ bhavetṛṇaṃ nṛṇām |
kimabhayamiha vairāmyaṃ bhayamapi kiṃ vittameva sarveṣām ||
||41||kā durlabhā narāṇāṃ haribhaktiḥ pātakaṃ ca kiṃ hiṃsā |
ko hi bhagavatpriyaḥ syātyo'nyaṃ nodvejayedanudvignaḥ ||
||42||kasmāt siddhiḥ tapasaḥ buddhiḥ kva nu bhūsure kuto buddhiḥ |
vṛddhopasevayā ke vṛddhā ye dharmatattvajñāḥ ||
||43||sambhāvitasya maraṇādadhikaṃ kiṃ duryaśo bhavati |
loke sukhī bhavetko dhanavāndhanamapi ca kiṃ yataśceṣṭam ||
||44||sarvasukhānāṃ bījaṃ kiṃ puṇyaṃ duḥkhamapi kutaḥ pāpāt |
kasyaiśvaryaṃ yaḥ kila śaṅkaramārādhayedbhaktyā ||
||45||ko varddhate vinītaḥ ko vā hīyeta yo dṛptaḥ |
ko na pratyetavyo brūte yaścānṛtaṃ śaśvat ||
||46||kutrānṛte'pyapāpāṃ yaccoktaṃ dharmarakṣārtham |
ko dharmo'bhimato yaḥ śiṣṭānāṃ nijakulīnānām ||
||47||sādhubalaṃ kiṃ daivaṃ kaḥ sādhuḥ sarvadā tuṣṭaḥ |
daivaṃ kiṃ yatsukṛtaṃ kaḥ sukṛtī ślāghyate ca yaḥ sadbhiḥ ||
||48||gṛhamedhinaśca mitraṃ kiṃ bhāryā ko gṛhī ca yo yajate |
ko yajño yaḥ śrutyā vihitaḥ śreyaskaro nṛṇām ||
||49||kasya kriyā hi saphalā yaḥ punarācāravāṃ śiṣṭaḥ |
kaḥ śiṣṭo yo vedapramāṇavāṃ ko hataḥ kriyābhraṣṭaḥ ||
||50||ko dhanyaḥ saṃnyāsī ko mānyaḥ paṇḍitaḥ sādhuḥ |
kaḥ sevyo yo dātā ko dātā yo'rthitṛptimātanute ||
||51||kiṃ bhāgyaṃ dehavatāmārogyaṃ kaḥ phalī kṛṣikṛt |
kasya na pāpaṃ japataḥ kaḥ pūrṇo yaḥ prajāvāṃ syāt ||
||52||kiṃ duṣkaraṃ narāṇāṃ yanmanaso nigrahaḥ satatam |
ko brahmacaryavāṃ syātyaścāskhalitordhvaretaskaḥ ||
||53||kā ca paradevatoktā cicchaktiḥ ko jagatbhartā |
sūryaḥ sarveṣāṃ ko jīvanahetuḥ sa parjanyaḥ ||
||54||kaḥ śuro yo bhītatrātā trātā ca kaḥ sadguruḥ |
ko hi jagadgururuktaḥ śambhuḥ jñānaṃ kutaḥ śivādeva ||
||55||muktiṃ labheta kasmānmukundabhakteḥ mukundaḥ kaḥ |
yastārayedavidyāṃ kā cāvidyā yadātmano'sphūrtiḥ ||
||56||kasya na śoko yaḥ syādkrodhaḥ kiṃ sukhaṃ tuṣṭiḥ |
ko rājā rañcanakṛtkaśca śvā nīcasevako yaḥ syāt ||
||57||ko māyī parameśaḥ ka indrajālāyate prapañco'yam |
kaḥ svapnanibho jāgradvyavahāraḥ satyamapi ca kiṃ brahma ||
||58||kiṃ mithyā yadvidyānāśyaṃ tucchaṃ tu śaśaviṣāṇādi |
kā cānirvācyā māyā kiṃ kalpitaṃ dvaitam ||
||59||kiṃ pāramārthikaṃ syādadvaitaṃ cājñatā kuto'nādiḥ |
vapuṣaśca poṣakaṃ kiṃ prārabdhaṃ cānnadāyi kiṃ cāyuḥ ||
||60||ko brahmaṇairupāsyo gāyatryarkāgnigocaraḥ śambhuḥ |
gāyatryāmāditye cāgnau śambha ca kiṃ nu tattattvam ||
||61||prātyakṣadevatā kā mātā pūjyo guruśca kaḥ tātaḥ |
kaḥ sarvadevatātmā vidyākarmānvito vipraḥ ||
||62||kaśca kulakṣayahetuḥ santāpaḥ sajjaneṣu yo'kāri |
keṣāmamogha vacanaṃ ye ca punaḥ satyamaunaśamaśīlāḥ ||
||63||kiṃ janma viṣayasaṅgaḥ kimuttaraṃ janma putraḥ syāt |
ko'parihāryo mṛtyuḥ kutra padaṃ vinyasecca dṛkpūte ||
||64||pātraṃ kimannadāne kṣudhitaṃ ko'rcyo hi bhagavadavatāraḥ |
kaśca bhagavānmaheśaḥ śaṅkaranārāyaṇātmaikaḥ ||
||65||phalamapi bhagavadbhakteḥ kiṃ tallokasvarupasākṣāttvam |
mokṣaśca ko hyavidyāstamayaḥ kaḥ sarvavedabhūḥ atha ca oṃ ||
||66||ityeṣā kaṇṭhasthā praśnottararatnamālikā yeṣām |
te muktābharaṇā iva vimalāścābhānti satsamājeṣu ||
||67||iti śrīmad śaṅkarācāryaviracitā praśnottararatnamālikā samāptā