rājadharmānpravakṣyāmi yathāvṛtto bhavennṛpaḥ
saṃbhavaśca yathā tasya siddhiśca paramā yathā
||1||brāhmaṃ prāptena saṃskāraṃ kṣatriyeṇa yathāvidhi
sarvasyāsya yathānyāyaṃ kartavyaṃ parirakṣaṇam
||2||arājake hi loke'sminsarvato vidruto bhayāt
rakṣārthamasya sarvasya rājānamasṛjatprabhuḥ
||3||indrānilayamārkāṇāmagneśca varuṇasya ca
candravitteśayoścaiva mātrā nirhṛtya śāśvatīḥ
||4||yasmādeṣāṃ surendrāṇāṃ mātrābhyo nirmito nṛpaḥ
tasmādabhibhavatyeṣa sarvabhūtāni tejasā
||5||tapatyādityavaccaiṣa cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca
na cainaṃ bhuvi śaknoti kaścidapyabhivīkṣitum
||6||so'gnirbhavati vāyuśca so'rkaḥ somaḥ sa dharmarāṭ
sa kuberaḥ sa varuṇaḥ sa mahendraḥ prabhāvataḥ
||7||bālo'pi nāvamāntavyo manuṣya iti bhūmipaḥ
mahatī devatā hyeṣā nararūpeṇa tiṣṭhati
||8||ekameva dahatyagnirnaraṃ durupasarpiṇam
kulaṃ dahati rājāgniḥ sapaśudravyasaṃcayam
||9||kāryaṃ so'vekṣya śaktiṃ ca deśakālau ca tattvataḥ
kurute dharmasiddhyarthaṃ viśvarūpaṃ punaḥ punaḥ
||10||yasya prasāde padmā śrīrvijayaśca parākrame
mṛtyuśca vasati krodhe sarvatejomayo hi saḥ
||11||taṃ yastu dveṣṭi saṃmohātsa vinaśyatyasaṃśayam
tasya hyāśu vināśāya rājā prakurute manaḥ
||12||tasmāddharmaṃ yamiṣṭeṣu sa vyavasyennarādhipaḥ
aniṣṭaṃ cāpyaniṣṭeṣu taṃ dharmaṃ na vicālayet
||13||tasyārthe sarvabhūtānāṃ goptāraṃ dharmamātmajam
brahmatejomayaṃ daṇḍamasṛjatpūrvamīśvaraḥ
||14||tasya sarvāṇi bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca
bhayādbhogāya kalpante svadharmānna calanti ca
||15||taṃ deśakālau śaktiṃ ca vidyāṃ cāvekṣya tattvataḥ
yathārhataḥ saṃpraṇayennareṣvanyāyavartiṣu
||16||sa rājā puruṣo daṇḍaḥ sa netā śāsitā ca saḥ
caturṇāmāśramāṇāṃ ca dharmasya pratibhūḥ smṛtaḥ
||17||daṇḍaḥ śāsti prajāḥ sarvā daṇḍa evābhirakṣati
daṇḍaḥ supteṣu jāgarti daṇḍaṃ dharmaṃ vidurbudhāḥ
||18||samīkṣya sa dhṛtaḥ samyaksarvā rañjayati prajāḥ
asamīkṣya praṇītastu vināśayati sarvataḥ
||19||yadi na praṇayedrājā daṇḍaṃ daṇḍyeṣvatandritaḥ
śūle matsyānivāpakṣyandurbalānbalavattarāḥ
||20||adyātkākaḥ puroḍāśaṃ śvā ca lihyāddhavistathā
svāmyaṃ ca na syātkasmiṃścitpravartetādharottaram
||21||sarvo daṇḍajito loko durlabho hi śucirnaraḥ
daṇḍasya hi bhayātsarvaṃ jagadbhogāya kalpate
||22||devadānavagandharvā rakṣāṃsi patagoragāḥ
te'pi bhogāya kalpante daṇḍenaiva nipīḍitāḥ
||23||duṣyeyuḥ sarvavarṇāśca bhidyeransarvasetavaḥ
sarvalokaprakopaśca bhaveddaṇḍasya vibhramāt
||24||yatra śyāmo lohitākṣo daṇḍaścarati pāpahā
prajāstatra na muhyanti netā cetsādhu paśyati
||25||tasyāhuḥ saṃpraṇetāraṃ rājānaṃ satyavādinam
samīkṣyakāriṇaṃ prājñaṃ dharmakāmārthakovidam
||26||taṃ rājā praṇayansamyaktrivargeṇābhivardhate
kāmātmā viṣamaḥ kṣudro daṇḍenaiva nihanyate
||27||daṇḍo hi sumahattejo durdharaścākṛtātmabhiḥ
dharmādvicalitaṃ hanti nṛpameva sabāndhavam
||28||tato durgaṃ ca rāṣṭraṃ ca lokaṃ ca sacarācaram
antarikṣagatāṃścaiva munīndevāṃśca pīḍayet
||29||so'sahāyena mūḍhena lubdhenākṛtabuddhinā
na śakyo nyāyato netuṃ saktena viṣayeṣu ca
||30||śucinā satyasaṃdhena yathāśāstrānusāriṇā
praṇetuṃ śakyate daṇḍaḥ susahāyena dhīmatā
||31||svarāṣṭre nyāyavṛttaḥ syādbhṛśadaṇḍaśca śatruṣu
suhṛtsvajihmaḥ snigdheṣu brāhmaṇeṣu kṣamānvitaḥ
||32||evaṃvṛttasya nṛpateḥ śiloñchenāpi jīvataḥ
vistīryate yaśo loke tailabindurivāmbhasi
||33||atastu viparītasya nṛpaterajitātmanaḥ
saṃkṣipyate yaśo loke ghṛtabindurivāmbhasi
||34||sve sve dharme niviṣṭānāṃ sarveṣāmanupūrvaśaḥ
varṇānāmāśramāṇāṃ ca rājā sṛṣṭo'bhirakṣitā
||35||tena yadyatsabhṛtyena kartavyaṃ rakṣatā prajāḥ
tattadvo'haṃ pravakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ
||36||brāhmaṇānparyupāsīta prātarutthāya pārthivaḥ
traividyavṛddhānviduṣastiṣṭhetteṣāṃ ca śāsane
||37||vṛddhāṃśca nityaṃ seveta viprānvedavidaḥ śucīn
vṛddhasevī hi satataṃ rakṣobhirapi pūjyate
||38||tebhyo'dhigacchedvinayaṃ vinītātmāpi nityaśaḥ
vinītātmā hi nṛpatirna vinaśyati karhi cit
||39||bahavo'vinayānnaṣṭā rājānaḥ saparicchadāḥ
vanasthā api rājyāni vinayātpratipedire
||40||veno vinaṣṭo'vinayānnahuṣaścaiva pārthivaḥ
sudāḥ paijavanaścaiva sumukho nimireva ca
||41||pṛthustu vinayādrājyaṃ prāptavānmanureva ca
kuberaśca dhanaiśvaryaṃ brāhmaṇyaṃ caiva gādhijaḥ
||42||traividyebhyastrayīṃ vidyāṃ daṇḍanītiṃ ca śāśvatīm
ānvīkṣikīṃ cātmavidyāṃ vārtārambhāṃśca lokataḥ
||43||indriyāṇāṃ jaye yogaṃ samātiṣṭheddivāniśam
jitendriyo hi śaknoti vaśe sthāpayituṃ prajāḥ
||44||daśa kāmasamutthāni tathāṣṭau krodhajāni ca
vyasanāni durantāni prayatnena vivarjayet
||45||kāmajeṣu prasakto hi vyasaneṣu mahīpatiḥ
viyujyate'rthadharmābhyāṃ krodhajeṣvātmanaiva tu
||46||mṛgayākṣo divāsvapnaḥ parivādaḥ striyo madaḥ
tauryatrikaṃ vṛthāṭyā ca kāmajo daśako gaṇaḥ
||47||paiśunyaṃ sāhasaṃ droha īrṣyāsūyārthadūṣaṇam
vāgdaṇḍajaṃ ca pāruṣyaṃ krodhajo'pi gaṇo'ṣṭakaḥ
||48||dvayorapyetayormūlaṃ yaṃ sarve kavayo viduḥ
taṃ yatnena jayellobhaṃ tajjāvetāvubhau gaṇau
||49||pānamakṣāḥ striyaścaiva mṛgayā ca yathākramam
etatkaṣṭatamaṃ vidyāccatuṣkaṃ kāmaje gaṇe
||50||daṇḍasya pātanaṃ caiva vākpāruṣyārthadūṣaṇe
krodhaje'pi gaṇe vidyātkaṣṭametattrikaṃ sadā
||51||saptakasyāsya vargasya sarvatraivānuṣaṅgiṇaḥ
pūrvaṃ pūrvaṃ gurutaraṃ vidyādvyasanamātmavān
||52||vyasanasya ca mṛtyośca vyasanaṃ kaṣṭamucyate
vyasanyadho'dho vrajati svaryātyavyasanī mṛtaḥ
||53||maulāñśāstravidaḥ śūrāṃllabdhalakṣānkulodbhavān
sacivānsapta cāṣṭau vā prakurvīta parīkṣitān
||54||api yatsukaraṃ karma tadapyekena duṣkaram
viśeṣato'sahāyena kiṃ tu rājyaṃ mahodayam
||55||taiḥ sārdhaṃ cintayennityaṃ sāmānyaṃ saṃdhivigraham
sthānaṃ samudayaṃ guptiṃ labdhapraśamanāni ca
||56||teṣāṃ svaṃ svamabhiprāyamupalabhya pṛthakpṛthak
samastānāṃ ca kāryeṣu vidadhyāddhitamātmanaḥ
||57||sarveṣāṃ tu viśiṣṭena brāhmaṇena vipaścitā
mantrayetparamaṃ mantraṃ rājā ṣāḍguṇyasaṃyutam
||58||nityaṃ tasminsamāśvastaḥ sarvakāryāṇi niḥkṣipet
tena sārdhaṃ viniścitya tataḥ karma samārabhet
||59||anyānapi prakurvīta śucīnprājñānavasthitān
samyagarthasamāhartṝnamātyānsuparīkṣitān
||60||nirvartetāsya yāvadbhiritikartavyatā nṛbhiḥ
tāvato'tandritāndakṣānprakurvīta vicakṣaṇān
||61||teṣāmarthe niyuñjīta śūrāndakṣānkulodgatān
śucīnākarakarmānte bhīrūnantarniveśane
||62||dūtaṃ caiva prakurvīta sarvaśāstraviśāradam
iṅgitākāraceṣṭajñaṃ śuciṃ dakṣaṃ kulodgatam
||63||anuraktaḥ śucirdakṣaḥ smṛtimāndeśakālavit
vapuṣmānvītabhīrvāgmī dūto rājñaḥ praśasyate
||64||amātye daṇḍa āyatto daṇḍe vainayikī kriyā
nṛpatau kośarāṣṭre ca dūte saṃdhiviparyayau
||65||dūta eva hi saṃdhatte bhinattyeva ca saṃhatān
dūtastatkurute karma bhidyante yena mānavaḥ
||66||sa vidyādasya kṛtyeṣu nirgūḍheṅgitaceṣṭitaiḥ
ākāramiṅgitaṃ ceṣṭāṃ bhṛtyeṣu ca cikīrṣitam
||67||buddhvā ca sarvaṃ tattvena pararājacikīrṣitam
tathā prayatnamātiṣṭhedyathātmānaṃ na pīḍayet
||68||jāṅgalaṃ sasyasaṃpannamāryaprāyamanāvilam
ramyamānatasāmantaṃ svājīvyaṃ deśamāvaset
||69||dhanvadurgaṃ mahīdurgamabdurgaṃ vārkṣameva vā
nṛdurgaṃ giridurgaṃ vā samāśritya vasetpuram
||70||sarveṇa tu prayatnena giridurgaṃ samāśrayet
eṣāṃ hi bāhuguṇyena giridurgaṃ viśiṣyate
||71||triṇyādyānyāśritāstveṣāṃ mṛgagartāśrayāpcarāḥ
trīṇyuttarāṇi kramaśaḥ plavaṃgamanarāmarāḥ
||72||yathā durgāśritānetānnopahiṃsanti śatravaḥ
tathārayo na hiṃsanti nṛpaṃ durgasamāśritam
||73||ekaḥ śataṃ yodhayati prākārastho dhanurdharaḥ
śataṃ daśasahasrāṇi tasmāddurgaṃ vidhīyate
||74||tatsyādāyudhasaṃpannaṃ dhanadhānyena vāhanaiḥ
brāhmaṇaiḥ śilpibhiryantrairyavasenodakena ca
||75||tasya madhye suparyāptaṃ kārayedgṛhamātmanaḥ
guptaṃ sarvartukaṃ śubhraṃ jalavṛkṣasamanvitam
||76||tadadhyāsyodvahedbhāryāṃ savarṇāṃ lakṣaṇānvitām
kule mahati saṃbhūtāṃ hṛdyāṃ rūpaguṇānvītām
||77||purohitaṃ ca kurvīta vṛṇuyādeva ca rtvijaḥ
te'sya gṛhyāṇi karmāṇi kuryurvaitānikāni ca
||78||yajeta rājā kratubhirvividhairāptadakṣiṇaiḥ
dharmārthaṃ caiva viprebhyo dadyādbhogāndhanāni ca
||79||sāṃvatsarikamāptaiśca rāṣṭrādāhārayedbalim
syāccāmnāyaparo loke varteta pitṛvannṛṣu
||80||adhyakṣānvividhānkuryāttatra tatra vipaścitaḥ
te'sya sarvāṇyavekṣerannṛṇāṃ kāryāṇi kurvatām
||81||āvṛttānāṃ gurukulādviprāṇāṃ pūjako bhavet
nṛpāṇāmakṣayo hyeṣa nidhirbrāhmo'bhidhīyate
||82||na taṃ stenā na cāmitrā haranti na ca naśyati
tasmādrājñā nidhātavyo brāhmaṇeṣvakṣayo nidhiḥ
||83||na skandate na vyathate na vinaśyati karhi cit
variṣṭhamagnihotrebhyo brāhmaṇasya mukhe hutam
||84||samamabrāhmaṇe dānaṃ dviguṇaṃ brāhmaṇabruve
prādhīte śatasāhasramanantaṃ vedapārage
||85||pātrasya hi viśeṣeṇa śraddadhānatayaiva ca
alpaṃ vā bahu vā pretya dānasya phalamaśnute
||86||samottamādhamai rājā tvāhūtaḥ pālayanprajāḥ
na nivarteta saṃgrāmātkṣātraṃ dharmamanusmaran
||87||saṃgrāmeṣvanivartitvaṃ prajānāṃ caiva pālanam
śuśrūṣā brāhmaṇānāṃ ca rājñāṃ śreyaskaraṃ param
||88||āhaveṣu mitho'nyonyaṃ jighāṃsanto mahīkṣitaḥ
yudhyamānāḥ paraṃ śaktyā svargaṃ yāntyaparāṅmukhāḥ
||89||na kūṭairāyudhairhanyādyudhyamāno raṇe ripūn
na karṇibhirnāpi digdhairnāgnijvalitatejanaiḥ
||90||na ca hanyātsthalārūḍhaṃ na klībaṃ na kṛtāñjalim
na muktakeśaṃ nāsīnaṃ na tavāsmīti vādinam
||91||na suptaṃ na visaṃnāhaṃ na nagnaṃ na nirāyudham
nāyudhyamānaṃ paśyantaṃ na pareṇa samāgatam
||92||nāyudhavyasanaprāptaṃ nārtaṃ nātiparikṣataṃ
na bhītaṃ na parāvṛttaṃ satāṃ dharmamanusmaran
||93||yastu bhītaḥ parāvṛttaḥ saṃgrāme hanyate paraiḥ
bharturyadduṣkṛtaṃ kiṃ cittatsarvaṃ pratipadyate
||94||yaccāsya sukṛtaṃ kiṃ cidamutrārthamupārjitam
bhartā tatsarvamādatte parāvṛttahatasya tu
||95||rathāśvaṃ hastinaṃ chatraṃ dhanaṃ dhānyaṃ paśūnstriyaḥ
sarvadravyāṇi kupyaṃ ca yo yajjayati tasya tat
||96||rājñaśca dadyuruddhāramityeṣā vaidikī śrutiḥ
rājñā ca sarvayodhebhyo dātavyamapṛthagjitam
||97||eṣo'nupaskṛtaḥ prokto yodhadharmaḥ sanātanaḥ
asmāddharmānna cyaveta kṣatriyo ghnanraṇe ripūn
||98||alabdhaṃ caiva lipseta labdhaṃ rakṣetprayatnataḥ
rakṣitaṃ vardhayeccaiva vṛddhaṃ pātreṣu nikṣipet
||99||etaccaturvidhaṃ vidyātpuruṣārthaprayojanam
asya nityamanuṣṭhānaṃ samyakkuryādatandritaḥ
||100||alabdhamiccheddaṇḍena labdhaṃ rakṣedavekṣayā
rakṣitaṃ vardhayedvṛddhyā vṛddhaṃ pātreṣu nikṣipet
||101||nityamudyatadaṇḍaḥ syānnityaṃ vivṛtapauruṣaḥ
nityaṃ saṃvṛtasaṃvāryo nityaṃ chidrānusāryareḥ
||102||nityamudyatadaṇḍasya kṛtsnamudvijate jagat
tasmātsarvāṇi bhūtāni daṇḍenaiva prasādhayet
||103||amāyayaiva varteta na kathaṃ cana māyayā
budhyetāriprayuktāṃ ca māyāṃ nityaṃ susaṃvṛtaḥ
||104||nāsya chidraṃ paro vidyādvidyācchidraṃ parasya ca
gūhetkūrma ivāṅgāni rakṣedvivaramātmanaḥ
||105||bakavaccintayedarthānsiṃhavacca parākrame
vṛkavaccāvalumpeta śaśavacca viniṣpatet
||106||evaṃ vijayamānasya ye'sya syuḥ paripanthinaḥ
tānānayedvaśaṃ sarvānsāmādibhirupakramaiḥ
||107||yadi te tu na tiṣṭheyurupāyaiḥ prathamaistribhiḥ
daṇḍenaiva prasahyaitāñśanakairvaśamānayet
||108||sāmādīnāmupāyānāṃ caturṇāmapi paṇḍitāḥ
sāmadaṇḍau praśaṃsanti nityaṃ rāṣṭrābhivṛddhaye
||109||yathoddharati nirdātā kakṣaṃ dhānyaṃ ca rakṣati
tathā rakṣennṛpo rāṣṭraṃ hanyācca paripanthinaḥ
||110||mohādrājā svarāṣṭraṃ yaḥ karṣayatyanavekṣayā
so'cirādbhraśyate rājyājjīvitācca sabāndhavaḥ
||111||śarīrakarṣaṇātprāṇāḥ kṣīyante prāṇināṃ yathā
tathā rājñāmapi prāṇāḥ kṣīyante rāṣṭrakarṣaṇāt
||112||rāṣṭrasya saṃgrahe nityaṃ vidhānamidamācaret
susaṃgṛhītarāṣṭre hi pārthivaḥ sukhamedhate
||113||dvayostrayāṇāṃ pañcānāṃ madhye gulmamadhiṣṭhitam
tathā grāmaśatānāṃ ca kuryādrāṣṭrasya saṃgraham
||114||grāmasyādhipatiṃ kuryāddaśagrāmapatiṃ tathā
viṃśatīśaṃ śateśaṃ ca sahasrapatimeva ca
||115||grāmadoṣānsamutpannāngrāmikaḥ śanakaiḥ svayam
śaṃsedgrāmadaśeśāya daśeśo viṃśatīśine
||116||viṃśatīśastu tatsarvaṃ śateśāya nivedayet
śaṃsedgrāmaśateśastu sahasrapataye svayam
||117||yāni rājapradeyāni pratyahaṃ grāmavāsibhiḥ
annapānendhanādīni grāmikastānyavāpnuyāt
||118||daśī kulaṃ tu bhuñjīta viṃśī pañca kulāni ca
grāmaṃ grāmaśatādhyakṣaḥ sahasrādhipatiḥ puram
||119||teṣāṃ grāmyāṇi kāryāni pṛthakkāryāṇi caiva hi
rājño'nyaḥ sacivaḥ snigdhastāni paśyedatandritaḥ
||120||nagare nagare caikaṃ kuryātsarvārthacintakam
uccaiḥsthānaṃ ghorarūpaṃ nakṣatrāṇāmiva graham
||121||sa tānanuparikrāmetsarvāneva sadā svayam
teṣāṃ vṛttaṃ pariṇayetsamyagrāṣṭreṣu taccaraiḥ
||122||rājño hi rakṣādhikṛtāḥ parasvādāyinaḥ śaṭhāḥ
bhṛtyā bhavanti prāyeṇa tebhyo rakṣedimāḥ prajāḥ
||123||ye kāryikebhyo'rthameva gṛhṇīyuḥ pāpacetasaḥ
teṣāṃ sarvasvamādāya rājā kuryātpravāsanam
||124||rājā karmasu yuktānāṃ strīṇāṃ preṣyajanasya ca
pratyahaṃ kalpayedvṛttiṃ sthānaṃ karmānurūpataḥ
||125||paṇo deyo'vakṛṣṭasya ṣaḍutkṛṣṭasya vetanam
ṣāṇmāsikastathācchādo dhānyadroṇastu māsikaḥ
||126||krayavikrayamadhvānaṃ bhaktaṃ ca saparivyayam
yogakṣemaṃ ca saṃprekṣya vaṇijo dāpayetkarān
||127||yathā phalena yujyeta rājā kartā ca karmaṇām
tathāvekṣya nṛpo rāṣṭre kalpayetsatataṃ karān
||128||yathālpālpamadantyādyaṃ vāryokovatsaṣaṭpadāḥ
tathālpālpo grahītavyo rāṣṭrādrājñābdikaḥ karaḥ
||129||pañcāśadbhāga ādeyo rājñā paśuhiraṇyayoḥ
dhānyānāmaṣṭamo bhāgaḥ ṣaṣṭho dvādaśa eva vā
||130||ādadītātha ṣaḍbhāgaṃ drumāṃsamadhusarpiṣām
gandhauṣadhirasānāṃ ca puṣpamūlaphalasya ca
||131||patraśākatṛṇānāṃ ca carmaṇāṃ vaidalasya ca
mṛnmayānāṃ ca bhāṇḍānāṃ sarvasyāśmamayasya ca
||132||mriyamāṇo'pyādadīta na rājā śrotriyātkaram
na ca kṣudhāsya saṃsīdecchrotriyo viṣaye vasan
||133||yasya rājñastu viṣaye śrotriyaḥ sīdati kṣudhā
tasyāpi tatkṣudhā rāṣṭramacirenaiva sīdati
||134||śrutavṛtte viditvāsya vṛttiṃ dharmyāṃ prakalpayet
saṃrakṣetsarvataścainaṃ pitā putramivāurasam
||135||saṃrakṣyamāṇo rājñā yaṃ kurute dharmamanvaham
tenāyurvardhate rājño draviṇaṃ rāṣṭrameva ca
||136||yatkiṃ cidapi varṣasya dāpayetkarasaṃjñitam
vyavahāreṇa jīvantaṃ rājā rāṣṭre pṛthagjanam
||137||kārukāñśilpinaścaiva śūdrāṃscātmopajīvinaḥ
ekaikaṃ kārayetkarma māsi māsi mahīpatiḥ
||138||nocchindyādātmano mūlaṃ pareṣāṃ cātitṛṣṇayā
ucchindanhyātmano mūlamāṭmānaṃ tāṃśca pīdayet
||139||tīkṣṇaścaiva mṛduśca syātkāryaṃ vīkṣya mahīpatiḥ
tīkṣṇaścaiva mṛduścaiva rāja bhavati sammataḥ
||140||amātyamukhyaṃ dharmajñaṃ prājñaṃ dāntaṃ kulodgatam
sthāpayedāsane tasminkhinnaḥ kāryekṣaṇe nṛṇām
||141||evaṃ sarvaṃ vidhāyedamitikartavyamātmanaḥ
yuktaścaivāpramattaśca parirakṣedimāḥ prajāḥ
||142||vikrośantyo yasya rāṣṭrādhriyante dasyubhiḥ prajāḥ
saṃpaśyataḥ sabhṛtyasya mṛtaḥ sa na tu jīvati
||143||kṣatriyasya paro dharmaḥ prājānāmeva pālanam
nirdiṣṭaphalabhoktā hi rājā dharmeṇa yujyate
||144||utthāya paścime yāme kṛtaśaucaḥ samāhitaḥ
hutāgnirbrāhmaṇāṃścārcya praviśetsa śubhāṃ sabhām
||145||tatra sthitaḥ prajāḥ sarvāḥ pratinandya visarjayet
visṛjya ca prajāḥ sarvā mantrayetsaha mantribhiḥ
||146||giripṛṣṭhaṃ samāruhya prasādaṃ vā rahogataḥ
araṇye niḥśalāke vā mantrayedavibhāvitaḥ
||147||yasya mantraṃ na jānanti samāgamya pṛthagjanāḥ
sa kṛtsnāṃ pṛthivīṃ bhuṅkte kośahīno'pi pārthivaḥ
||148||jaḍamūkāndhabadhirāṃstairyagyonānvayo'tigān
strīmlecchavyādhitavyaṅgānmantrakāle'pasārayet
||149||bhindantyavamatā mantraṃ tairyagyonāstathaiva ca
striyaścaiva viśeṣeṇa tasmāttatrādṛto bhavet
||150||madhyaṃdine'rdharātre vā viśrānto vigataklamaḥ
cintayeddharmakāmārthānsārdhaṃ taireka eva vā
||151||parasparaviruddhānāṃ teṣāṃ ca samupārjanam
kanyānāṃ saṃpradānaṃ ca kumārāṇāṃ ca rakṣaṇaṃ
||152||dūtasaṃpreṣaṇaṃ caiva kāryaśeṣaṃ tathaiva ca
antaḥpurapracāraṃ ca praṇidhīnāṃ ca ceṣṭitam
||153||kṛtsnaṃ cāṣṭavidhaṃ karma pañcavargaṃ ca tattvataḥ
anurāgāparāgau ca pracāraṃ maṇḍalasya ca
||154||madhyamasya pracāraṃ ca vijīgiṣośca ceṣṭitam
udāsīnapracāraṃ ca śatroścaiva prayatnataḥ
||155||etāḥ prakṛtayo mūlaṃ maṇḍalasya samāsataḥ
aṣṭau cānyāḥ samākhyātā dvādaśaiva tu tāḥ smṛtāḥ
||156||amātyarāṣṭradurgārthadaṇḍākhyāḥ pañca cāparāḥ
pratyekaṃ kathitā hyetāḥ saṃkṣepeṇa dvisaptatiḥ
||157||anantaramariṃ vidyādarisevinameva ca
areranantaraṃ mitramudāsīnaṃ tayoḥ param
||158||tānsarvānabhisaṃdadhyātsāmādibhirupakramaiḥ
vyastaiścaiva samastaiśca pauruṣeṇa nayena ca
||159||saṃdhiṃ ca vigrahaṃ caiva yānamāsanameva ca
dvaidhībhāvaṃ saṃśrayaṃ ca ṣaḍguṇāṃścintayetsadā
||160||āsanaṃ caiva yānaṃ ca saṃdhiṃ vigrahameva ca
kāryaṃ vīkṣya prayuñjīta dvaidhaṃ saṃśrayameva ca
||161||saṃdhiṃ tu dvividhaṃ vidyādrājā vigrahameva ca
ubhe yānāsane caiva dvividhaḥ saṃśrayaḥ smṛtaḥ
||162||samānayānakarmā ca viparītastathaiva ca
tadā tvāyatisaṃyuktaḥ saṃdhirjñeyo dvilakṣaṇaḥ
||163||svayaṃkṛtaśca kāryārthamakāle kāla eva vā
mitrasya caivāpakṛte dvividho vigrahaḥ smṛtaḥ
||164||ekākinaścātyayike kārye prāpte yadṛcchayā
saṃhatasya ca mitreṇa dvividhaṃ yānamucyate
||165||kṣīṇasya caiva kramaśo daivātpūrvakṛtena vā
mitrasya cānurodhena dvividhaṃ smṛtamāsanam
||166||balasya svāminaścaiva sthitiḥ kāryārthasiddhaye
dvividhaṃ kīrtyate dvaidhaṃ ṣāḍguṇyaguṇavedibhiḥ
||167||arthasaṃpādanārthaṃ ca pīḍyamānasya śatrubhiḥ
sādhuṣu vyapadeśaśca dvividhaḥ saṃśrayaḥ smṛtaḥ
||168||yadāvagacchedāyatyāmādhikyaṃ dhruvamātmanaḥ
tadātve cālpikāṃ pīḍāṃ tadā saṃdhiṃ samāśrayet
||169||yadā prahṛṣṭā manyeta sarvāstu prakṛtīrbhṛśam
atyucchritaṃ tathātmānaṃ tadā kurvīta vigraham
||170||yadā manyeta bhāvena hṛṣṭaṃ puṣṭaṃ balaṃ svakam
parasya viparītaṃ ca tadā yāyādripuṃ prati
||171||yadā tu syātparikṣīṇo vāhanena balena ca
tadāsīta prayatnena śanakaiḥ sāntvayannarīn
||172||manyetāriṃ yadā rājā sarvathā balavattaram
tadā dvidhā balaṃ kṛtvā sādhayetkāryamātmanaḥ
||173||yadā parabalānāṃ tu gamanīyatamo bhavet
tadā tu saṃśrayetkṣipraṃ dhārmikaṃ balinaṃ nṛpam
||174||nigrahaṃ prakṛtīnāṃ ca kuryādyo'ribalasya ca
upaseveta taṃ nityaṃ sarvayatnairguruṃ yathā
||175||yadi tatrāpi saṃpaśyeddoṣaṃ saṃśrayakāritam
suyuddhameva tatrāpi nirviśaṅkaḥ samācaret
||176||sarvopāyaistathā kuryānnītijñaḥ pṛthivīpatiḥ
yathāsyābhyadhikā na syurmitrodāsīnaśatravaḥ
||177||āyatiṃ sarvakāryāṇāṃ tadātvaṃ ca vicārayet
atītānāṃ ca sarveṣāṃ guṇadoṣau ca tattvataḥ
||178||āyatyāṃ guṇadoṣajñastadātve kṣipraniścayaḥ
atīte kāryaśeṣajñaḥ śatrubhirnābhibhūyate
||179||yathainaṃ nābhisaṃdadhyurmitrodāsīnaśatravaḥ
tathā sarvaṃ saṃvidadhyādeṣa sāmāsiko nayaḥ
||180||tadā tu yānamātiṣṭhedarirāṣṭraṃ prati prabhuḥ
tadānena vidhānena yāyādaripuraṃ śanaiḥ
||181||mārgaśīrṣe śubhe māsi yāyādyātrāṃ mahīpatiḥ
phālgunaṃ vātha caitraṃ vā māsau prati yathābalam
||182||anyeṣvapi tu kāleṣu yadā paśyeddhruvaṃ jayam
tadā yāyādvigṛhyaiva vyasane cotthite ripoḥ
||183||kṛtvā vidhānaṃ mūle tu yātrikaṃ ca yathāvidhi
upagṛhyāspadaṃ caiva cārānsamyagvidhāya ca
||184||saṃśodhya trividhaṃ mārgaṃ ṣaḍvidhaṃ ca balaṃ svakam
sāṃparāyikakalpena yāyādaripuraṃ prati
||185||śatrusevini mitre ca gūḍhe yuktataro bhavet
gatapratyāgate caiva sa hi kaṣṭataro ripuḥ
||186||daṇḍavyūhena tanmārgaṃ yāyāttu śakaṭena vā
varāhamakarābhyāṃ vā sūcyā vā garuḍena vā
||187||yataśca bhayamāśaṅkettato vistārayedbalam
padmena caiva vyūhena niviśeta sadā svayam
||188||senāpatibalādhyakṣau sarvadikṣu niveśayet
yataśca bhayamāśaṅketprācīṃ tāṃ kalpayeddiśam
||189||gulmāṃśca sthāpayedāptānkṛtasaṃjñānsamantataḥ
sthāne yuddhe ca kuśalānabhīrūnavikāriṇaḥ
||190||saṃhatānyodhayedalpānkāmaṃ vistārayedbahūn
sūcyā vajreṇa caivaitānvyūhena vyūhya yodhayet
||191||syandanāśvaiḥ same yudhyedanūpe nau dvipaistathā
vṛkṣagulmāvṛte cāpairasicarmāyudhaiḥ sthale
||192||kurukṣetrāṃśca matsyāṃśca pañcālāñśūrasenajān
dīrghāṃllaghūṃścaiva narānagrānīkeṣu yojayet
||193||praharṣayedbalaṃ vyūhya tāṃśca samyakparīkṣayet
ceṣṭāścaiva vijānīyādarīnyodhayatāmapi
||194||uparudhyārimāsīta rāṣṭraṃ cāsyopapīḍayet
dūṣayeccāsya satataṃ yavasānnodakendhanam
||195||bhindyāccaiva taḍāgāni prākāraparikhāstathā
samavaskandayeccainaṃ rātrau vitrāsayettathā
||196||upajapyānupajapedbudhyetaiva ca tatkṛtam
yukte ca daive yudhyeta jayaprepsurapetabhīḥ
||197||sāmnā dānena bhedena samastairatha vā pṛthak
vijetuṃ prayatetārīnna yuddhena kadā cana
||198||anityo vijayo yasmāddṛśyate yudhyamānayoḥ
parājayaśca saṃgrāme tasmādyuddhaṃ vivarjayet
||199||trayāṇāmapyupāyānāṃ pūrvoktānāmasaṃbhave
tathā yudhyeta saṃpanno vijayeta ripūnyathā
||200||jitvā saṃpūjayeddevānbrāhmaṇāṃścaiva dhārmikān
pradadyātparihārārthaṃ khyāpayedabhayāni ca
||201||sarveṣāṃ tu viditvaiṣāṃ samāsena cikīrṣitam
sthāpayettatra tadvaṃśyaṃ kuryācca samayakriyām
||202||pramāṇāni ca kurvīta teṣāṃ dharmānyathoditān
ratnaiśca pūjayedenaṃ pradhānapuruṣaiḥ saha
||203||ādānamapriyakaraṃ dānaṃ ca priyakārakam
abhīpsitānāmarthānāṃ kāle yuktaṃ praśasyate
||204||sarvaṃ karmedamāyattaṃ vidhāne daivamānuṣe
tayordaivamacintyaṃ tu mānuṣe vidyate kriyā
||205||saha vāpi vrajedyuktaḥ saṃdhiṃ kṛtvā prayatnataḥ
mitraṃ hiraṇyaṃ bhūmiṃ vā saṃpaśyaṃstrividhaṃ phalam
||206||pārṣṇigrāhaṃ ca saṃprekṣya tathākrandaṃ ca maṇḍale
mitrādathāpyamitrādvā yātrāphalamavāpnuyāt
||207||hiraṇyabhūmisaṃprāptyā pārthivo na tathaidhate
yathā mitraṃ dhruvaṃ labdhvā kṛśamapyāyatikṣamam
||208||dharmajñaṃ ca kṛtajñaṃ ca tuṣṭaprakṛtimeva ca
anuraktaṃ sthirārambhaṃ laghumitraṃ praśasyate
||209||prājñaṃ kulīnaṃ śūraṃ ca dakṣaṃ dātārameva ca
kṛtajñaṃ dhṛtimantaṃ ca kaṣṭamāhurariṃ budhāḥ
||210||āryatā puruṣajñānaṃ śauryaṃ karuṇaveditā
sthaulalakṣyaṃ ca satatamudāsīnaguṇodayaḥ
||211||ksemyāṃ sasyapradāṃ nityaṃ paśuvṛddhikarīmapi
parityajennṛpo bhūmimātmārthamavicārayan
||212||āpadarthaṃ dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanairapi
ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi
||213||saha sarvāḥ samutpannāḥ prasamīkṣyāpado bhṛśam
saṃyuktāṃśca viyuktāṃśca sarvopāyānsṛjedbudhaḥ
||214||upetāramupeyaṃ ca sarvopāyāṃśca kṛtsnaśaḥ
etattrayaṃ samāśritya prayatetārthasiddhaye
||215||evaṃ sarvamidaṃ rājā saha sammantrya mantribhiḥ
vyāyamyāplutya madhyāhne bhoktumantaḥpuraṃ viśet
||216||tatrātmabhūtaiḥ kālajñairahāryaiḥ paricārakaiḥ
suparīkṣitamannādyamadyānmantrairviṣāpahaiḥ
||217||viṣaghnairagadaiścāsya sarvadravyāṇi yojayet
viṣaghnāni ca ratnāni niyato dhārayetsadā
||218||parīkṣitāḥ striyaścainaṃ vyajanodakadhūpanaiḥ
veṣābharaṇasaṃśuddhāḥ spṛśeyuḥ susamāhitāḥ
||219||evaṃ prayatnaṃ kurvīta yānaśayyāsanāśane
snāne prasādhane caiva sarvālaṅkārakeṣu ca
||220||bhuktavānvihareccaiva strībhirantaḥpure saha
vihṛtya tu yathākālaṃ punaḥ kāryāṇi cintayet
||221||alaṃkṛtaśca saṃpaśyedāyudhīyaṃ punarjanam
vāhanāni ca sarvāṇi śastrāṇyābharaṇāni ca
||222||saṃdhyāṃ copāsya śṛṇuyādantarveśmani śastrabhṛt
rahasyākhyāyināṃ caiva praṇidhīnāṃ ca ceṣṭitam
||223||gatvā kakṣāntaraṃ tvanyatsamanujñāpya taṃ janam
praviśedbhojanārthaṃ ca strīvṛto'ntaḥpuraṃ punaḥ
||224||tatra bhuktvā punaḥ kiṃ cittūryaghoṣaiḥ praharṣitaḥ
saṃviśettaṃ yathākālamuttiṣṭhecca gataklamaḥ
||225||etadvidhānamātiṣṭhedarogaḥ pṛthivīpatiḥ
asvasthaḥ sarvametattu bhṛtyeṣu viniyojayet
||226||