sāntānikaṃ yakṣyamāṇamadhvagaṃ sārvavedasam
gurvarthaṃ pitṛmātrarthaṃ svādhyāyārthyupatāpinaḥ
||1||na vai tānsnātakānvidyādbrāhmaṇāndharmabhikṣukān
niḥsvebhyo deyametebhyo dānaṃ vidyāviśeṣataḥ
||2||etebhyo hi dvijāgryebhyo deyamannaṃ sadakṣiṇam
itarebhyo bahirvedi kṛtānnaṃ deyamucyate
||3||sarvaratnāni rājā tu yathārhaṃ pratipādayet
brāhmaṇānvedaviduṣo yajñārthaṃ caiva dakṣiṇām
||4||kṛtadāro'parāndārānbhikṣitvā yo'dhigacchati
ratimātraṃ phalaṃ tasya dravyadātustu saṃtatiḥ
||5||dhanāni tu yathāśakti vipreṣu pratipādayet
vedavitsu vivikteṣu pretya svargaṃ samaśnute
||6||yasya traivārṣikaṃ bhaktaṃ paryāptaṃ bhṛtyavṛttaye
adhikaṃ vāpi vidyeta sa somaṃ pātumarhati
||7||ataḥ svalpīyasi dravye yaḥ somaṃ pibati dvijaḥ
sa pītasomapūrvo'pi na tasyāpnoti tatphalam
||8||śaktaḥ parajane dātā svajane duḥkhajīvini
madhvāpāto viṣāsvādaḥ sa dharmapratirūpakaḥ
||9||bhṛtyānāmuparodhena yatkarotyaurdhvadehikam
tadbhavatyasukhodarkaṃ jīvataśca mṛtasya ca
||10||yajñaścetpratiruddhaḥ syādekenāṅgena yajvanaḥ
brāhmaṇasya viśeṣena dhārmike sati rājani
||11||yo vaiśyaḥ syādbahupaśurhīnakraturasomapaḥ
kuṭumbāttasya taddravyamāharedyajñasiddhaye
||12||āharettrīṇi vā dve vā kāmaṃ śūdrasya veśmanaḥ
na hi śūdrasya yajñeṣu kaścidasti parigrahaḥ
||13||yo'nāhitāgniḥ śatagurayajvā ca sahasraguḥ
tayorapi kuṭumbābhyāmāharedavicārayan
||14||ādānanityāccādāturāharedaprayacchataḥ
tathā yaśo'sya prathate dharmaścaiva pravardhate
||15||tathāaiva saptame bhakte bhaktāni ṣaḍanaśnatā
aśvastanavidhānena hartavyaṃ hīnakarmaṇaḥ
||16||khalātkṣetrādagārādvā yato vāpyupalabhyate
ākhyātavyaṃ tu tattasmai pṛcchate yadi pṛcchati
||17||brāhmaṇasvaṃ na hartavyaṃ kṣatriyeṇa kadā cana
dasyuniṣkriyayostu svamajīvanhartumarhati
||18||yo'sādhubhyo'rthamādāya sādhubhyaḥ saṃprayacchati
sa kṛtvā plavamātmānaṃ saṃtārayati tāvubhau
||19||yaddhanaṃ yajñaśīlānāṃ devasvaṃ tadvidurbudhāḥ
ayajvanāṃ tu yadvittamāsurasvaṃ taducyate
||20||na tasmindhārayeddaṇḍaṃ dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ
kṣatriyasya hi bāliśyādbrāhmaṇaḥ sīdati kṣudhā
||21||tasya bhṛtyajanaṃ jñātvā svakuṭumbānmahīpatiḥ
śrutaśīle ca vijñāya vṛttiṃ dharmyāṃ prakalpayet
||22||kalpayitvāsya vṛttiṃ ca rakṣedenaṃ samantataḥ
rājā hi dharmaṣaḍbhāgaṃ tasmātprāpnoti rakṣitāt
||23||na yajñārthaṃ dhanaṃ śūdrādvipro bhikṣeta karhi cit
yajamāno hi bhikṣitvā caṇḍālaḥ pretya jāyate
||24||yājñārthamarthaṃ bhikṣitvā yo na sarvaṃ prayacchati
sa yāti bhāsatāṃ vipraḥ kākatāṃ vā śataṃ samāḥ
||25||devasvaṃ brāhmaṇasvaṃ vā lobhenopahinasti yaḥ
sa pāpātmā pare loke gṛdhrocchiṣṭena jīvati
||26||iṣṭiṃ vaiśvānarīṃ nityaṃ nirvapedabdaparyaye
kḷptānāṃ paśusomānāṃ niṣkṛtyarthamasaṃbhave
||27||āpatkalpena yo dharmaṃ kurute'nāpadi dvijaḥ
sa nāpnoti phalaṃ tasya paratreti vicāritam
||28||viśvaiśca devaiḥ sādhyaiśca brāhmaṇaiśca maharṣibhiḥ
āpatsu maraṇādbhītairvidheḥ pratinidhiḥ kṛtaḥ
||29||prabhuḥ prathamakalpasya yo'nukalpena vartate
na sāṃparāyikaṃ tasya durmatervidyate phalam
||30||na brāhmaṇo vedayeta kiṃ cidrājani dharmavit
svavīryeṇaiva tāñśiṣyānmānavānapakāriṇaḥ
||31||svavīryādrājavīryācca svavīryaṃ balavattaram
tasmātsvenaiva vīryeṇa nigṛhṇīyādarīndvijaḥ
||32||śrutīratharvāṅgirasīḥ kuryādityavicārayan
vākśastraṃ vai brāhmaṇasya tena hanyādarīndvijaḥ
||33||kṣatriyo bāhuvīryeṇa taredāpadamātmanaḥ
dhanena vaiśyaśūdrau tu japahomairdvijottamaḥ
||34||vidhātā śāsitā vaktā maitro brāhmaṇa ucyate
tasmai nākuśalaṃ brūyānna śuṣkāṃ giramīrayet
||35||na vai kanyā na yuvatirnālpavidyo na bāliśaḥ
hotā syādagnihotrasya nārto nāsaṃskṛtastathā
||36||narake hi patantyete juhvantaḥ sa ca yasya tat
tasmādvaitānakuśalo hotā syādvedapāragaḥ
||37||prājāpatyamadattvāśvamagnyādheyasya dakṣiṇām
anāhitāgnirbhavati brāhmaṇo vibhave sati
||38||puṇyānyanyāni kurvīta śraddadhāno jitendriyaḥ
na tvalpadakṣiṇairyajñairyajeteha kathaṃ cana
||39||indriyāṇi yaśaḥ svargamāyuḥ kīrtiṃ prajāḥ paśūn
hantyalpadakṣiṇo yajñastasmānnālpadhano yajet
||40||agnihotryapavidhyāgnīnbrāhmaṇaḥ kāmakārataḥ
cāndrāyaṇaṃ carenmāsaṃ vīrahatyāsamaṃ hi tat
||41||ye śūdrādadhigamyārthamagnihotramupāsate
ṛtvijaste hi śūdrāṇāṃ brahmavādiṣu garhitāḥ
||42||teṣāṃ satatamajñānāṃ vṛṣalāgnyupasevinām
padā mastakamākramya dātā durgāṇi saṃtaret
||43||akurvanvihitaṃ karma ninditaṃ ca samācaran
prasaktaścendriyārtheṣu prāyaścittīyate naraḥ
||44||akāmataḥ kṛte pāpe prāyaścittaṃ vidurbudhāḥ
kāmakārakṛte'pyāhureke śrutinidarśanāt
||45||akāmataḥ kṛtaṃ pāpaṃ vedābhyāsena śudhyati
kāmatastu kṛtaṃ mohātprāyaścittaiḥ pṛthagvidhaiḥ
||46||prāyaścittīyatāṃ prāpya daivātpūrvakṛtena vā
na saṃsargaṃ vrajetsadbhiḥ prāyaścitte'kṛte dvijaḥ
||47||iha duścaritaiḥ ke citke citpūrvakṛtaistathā
prāpnuvanti durātmāno narā rūpaviparyayam
||48||suvarṇacauraḥ kaunakhyaṃ surāpaḥ śyāvadantatām
brahmahā kṣayarogitvaṃ dauścarmyaṃ gurutalpagaḥ
||49||piśunaḥ pautināsikyaṃ sūcakaḥ pūtivaktratām
dhānyacauro'ṅgahīnatvamātiraikyaṃ tu miśrakaḥ
||50||annahartāmayāvitvaṃ maukyaṃ vāgapahārakaḥ
vastrāpahārakaḥ śvaitryaṃ paṅgutāmaśvahārakaḥ
||51||evaṃ karmaviśeṣeṇa jāyante sadvigarhitāḥ
jaḍamūkāndhabadhirā vikṛtākṛtayastathā
||52||caritavyamato nityaṃ prāyaścittaṃ viśuddhaye
nindyairhi lakṣaṇairyuktā jāyante'niṣkṛtainasaḥ
||53||brahmahatyā surāpānaṃ steyaṃ gurvaṅganāgamaḥ
mahānti pātakānyāhuḥ saṃsargaścāpi taiḥ saha
||54||anṛtaṃ ca samutkarṣe rājagāmi ca paiśunam
guroścālīkanirbandhaḥ samāni brahmahatyayā
||55||brahmojjhatā vedanindā kauṭasākṣyaṃ suhṛdvadhaḥ
garhitānādyayorjagdhiḥ surāpānasamāni ṣaṭ
||56||nikṣepasyāpaharaṇaṃ narāśvarajatasya ca
bhūmivajramaṇīnāṃ ca rukmasteyasamaṃ smṛtam
||57||retaḥsekaḥ svayonīṣu kumārīṣvantyajāsu ca
sakhyuḥ putrasya ca strīṣu gurutalpasamaṃ viduḥ
||58||govadho'yājyasaṃyājyaṃ pāradāryātmavikrayaḥ
gurumātṛpitṛtyāgaḥ svādhyāyāgnyoḥ sutasya ca
||59||parivittitānuje'nūḍhe parivedanameva ca
tayordānaṃ ca kanyāyāstayoreva ca yājanam
||60||kanyāyā dūṣaṇaṃ caiva vārdhuṣyaṃ vratalopanam
taḍāgārāmadārāṇāmapatyasya ca vikrayaḥ
||61||vrātyatā bāndhavatyāgo bhṛtyādhyāpanameva ca
bhṛtyā cādhyayanādānamapaṇyānāṃ ca vikrayaḥ
||62||sarvākāreṣvadhīkāro mahāyantrapravartanam
hiṃsauṣadhīnāṃ stryājīvo'bhicāro mūlakarma ca
||63||indhanārthamaśuṣkāṇāṃ drumāṇāmavapātanam
ātmārthaṃ ca kriyārambho ninditānnādanaṃ tathā
||64||anāhitāgnitā steyamṛṇānāmanapakriyā
asacchāṣṭrādhigamanaṃ kauśīlavyasya ca kriyā
||65||dhānyakupyapaśusteyaṃ madyapastrīniṣevaṇam
strīśūdraviṭkṣatravadho nāstikyaṃ copapātakam
||66||brāhmaṇasya rujaḥ kṛtvā ghrātiraghreyamadyayoḥ
jaihmyaṃ ca maithunaṃ puṃsi jātibhraṃśakaraṃ smṛtam
||67||kharāśvoṣṭramṛgebhānāmajāvikavadhastathā
saṃkarīkaraṇaṃ jñeyaṃ mīnāhimahiṣasya ca
||68||ninditebhyo dhanādānaṃ vāṇijyaṃ śūdrasevanam
apātrīkaraṇaṃ jñeyamasatyasya ca bhāṣaṇam
||69||kṛmikīṭavayohatyā madyānugatabhojanam
phalaidhaḥkusumasteyamadhairyaṃ ca malāvaham
||70||etānyenāṃsi sarvāṇi yathoktāni pṛthakpṛthak
yairyairvratairapohyante tāni samyaṅnibodhata
||71||brahmahā dvādaśa samāḥ kuṭīṃ kṛtvā vane vaset
bhaikṣāśyātmaviśuddhyarthaṃ kṛtvā śavaśiro dhvajam
||72||lakṣyaṃ śastrabhṛtāṃ vā syādviduṣāmicchayātmanaḥ
prāsyedātmānamagnau vā samiddhe triravākśirāḥ
||73||yajeta vāśvamedhena svarjitā gosavena vā
abhijidviśvajidbhyāṃ vā trivṛtāgniṣṭutāpi vā
||74||japanvānyatamaṃ vedaṃ yojanānāṃ śataṃ vrajet
brahmahatyāpanodāya mitabhuṅniyatendriyaḥ
||75||sarvasvaṃ vedaviduṣe brāhmaṇāyopapādayet
dhanaṃ hi jīvanāyālaṃ gṛhaṃ vā saparicchadam
||76||haviṣyabhugvānusaretpratisrotaḥ sarasvatīm
japedvā niyatāhārastrirvai vedasya saṃhitām
||77||kṛtavāpano nivasedgrāmānte govraje'pi vā
āśrame vṛkṣamūle vā gobrāhmaṇahite rataḥ
||78||brāhmaṇārthe gavārthe vā sadyaḥ prāṇānparityajet
mucyate brahmahatyāyā goptā gorbrāhmaṇasya ca
||79||trivāraṃ pratiroddhā vā sarvasvamavajitya vā
viprasya tannimitte vā prāṇālābhe vimucyate
||80||evaṃ dṛḍhavrato nityaṃ brahmacārī samāhitaḥ
samāpte dvādaśe varṣe brahmahatyāṃ vyapohati
||81||śiṣṭvā vā bhūmidevānāṃ naradevasamāgame
svameno'vabhṛthasnāto hayamedhe vimucyate
||82||dharmasya brāhmaṇo mūlamagraṃ rājanya ucyate
tasmātsamāgame teṣāmeno vikhyāpya śudhyati
||83||brahmaṇaḥ saṃbhavenaiva devānāmapi daivatam
pramāṇaṃ caiva lokasya brahmātraiva hi kāraṇam
||84||teṣāṃ vedavido brūyustrayo'pyenaḥ suniṣkṛtim
sā teṣāṃ pāvanāya syātpavitrā viduṣāṃ hi vāk
||85||ato'nyatamamāsthāya vidhiṃ vipraḥ samāhitaḥ
brahmahatyākṛtaṃ pāpaṃ vyapohatyātmavattayā
||86||hatvā garbhamavijñātametadeva vrataṃ caret
rājanyavaiśyau cejānāvātreyīmeva ca striyam
||87||uktvā caivānṛtaṃ sākṣye pratirudhya guruṃ tathā
apahṛtya ca niḥkṣepaṃ kṛtvā ca strīsuhṛdvadham
||88||iyaṃ viśuddhiruditā pramāpyākāmato dvijam
kāmato brāhmaṇavadhe niṣkṛtirna vidhīyate
||89||surāṃ pītvā dvijo mohādagnivarṇāṃ surāṃ pibet
tayā sa kāye nirdagdhe mucyate kilbiṣāttataḥ
||90||gomūtramagnivarṇaṃ vā pibedudakameva vā
payo ghṛtaṃ vā maraṇādgośakṛdrasameva vā
||91||kaṇānvā bhakṣayedabdaṃ piṇyākaṃ vā sakṛnniśi
surāpānāpanuttyarthaṃ vālavāsā jaṭī dhvajī
||92||surā vai malamannānāṃ pāpmā ca malamucyate
tasmādbrāhmaṇarājanyau vaiśyaśca na surāṃ pibet
||93||gauḍī paiṣṭī ca mādhvī ca vijñeyā trividhā surā
yathaivaikā tathā sarvā na pātavyā dvijottamaiḥ
||94||yakṣarakṣaḥpiśācānnaṃ madyaṃ māṃsaṃ surāsavam
tadbrāhmaṇena nāttavyaṃ devānāmaśnatā haviḥ
||95||amedhye vā patenmatto vaidikaṃ vāpyudāharet
akāryamanyatkuryādvā brāhmaṇo madamohitaḥ
||96||yasya kāyagataṃ brahma madyenāplāvyate sakṛt
tasya vyapaiti brāhmaṇyaṃ śūdratvaṃ ca sa gacchati
||97||eṣā vicitrābhihitā surāpānasya niṣkṛtiḥ
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi suvarṇasteyaniṣkṛtim
||98||suvarṇasteyakṛdvipro rājānamabhigamya tu
svakarma khyāpayanbrūyānmāṃ bhavānanuśāstviti
||99||gṛhītvā musalaṃ rājā sakṛddhanyāttu taṃ svayam
vadhena śudhyati steno brāhmaṇastapasaiva tu
||100||tapasāpanunutsustu suvarṇasteyajaṃ malam
cīravāsā dvijo'raṇye caredbrahmahaṇo vratam
||101||etairvratairapoheta pāpaṃ steyakṛtaṃ dvijaḥ
gurustrīgamanīyaṃ tu vratairebhirapānudet
||102||gurutalpyabhibhāṣyainastapte svapyādayomaye
sūrmīṃ jvalantīṃ svāśliṣyenmṛtyunā sa viśudhyati
||103||svayaṃ vā śiṣṇavṛṣaṇāvutkṛtyādhāya cāñjalau
nairṛtīṃ diśamātiṣṭhedā nipātādajihmagaḥ
||104||khaṭvāṅgī cīravāsā vā śmaśrulo vijane vane
prājāpatyaṃ caretkṛcchramabdamekaṃ samāhitaḥ
||105||cāndrāyaṇaṃ vā trīnmāsānabhyasyenniyatendriyaḥ
haviṣyeṇa yavāgvā vā gurutalpāpanuttaye
||106||etairvratairapoheyurmahāpātakino malam
upapātakinastvevamebhirnānāvidhairvrataiḥ
||107||upapātakasaṃyukto goghno māsaṃ yavānpibet
kṛtavāpo vasedgoṣṭhe carmaṇā tena saṃvṛtaḥ
||108||caturthakālamaśnīyādakṣāralavaṇaṃ mitam
gomūtreṇācaretsnānaṃ dvau māsau niyatendriyaḥ
||109||divānugacchedgāstāstu tiṣṭhannūrdhvaṃ rajaḥ pibet
śuśrūṣitvā namaskṛtya rātrau vīrāsanaṃ vaset
||110||tiṣṭhantīṣvanutiṣṭhettu vrajantīṣvapyanuvrajet
āsīnāsu tathāsīno niyato vītamatsaraḥ
||111||āturāmabhiśastāṃ vā cauravyāghrādibhirbhayaiḥ
patitāṃ paṅkalagnaṃ vā sarvopāyairvimocayet
||112||uṣṇe varṣati śīte vā mārute vāti vā bhṛśam
na kurvītātmanastrāṇaṃ gorakṛtvā tu śaktitaḥ
||113||ātmano yadi vānyeṣāṃ gṛhe kṣetre'tha vā khale
bhakṣayantīṃ na kathayetpibantaṃ caiva vatsakam
||114||anena vidhinā yastu goghno gāmanugacchati
sa gohatyākṛtaṃ pāpaṃ tribhirmāsairvyapohati
||115||vṛṣabhaikādaśā gāśca dadyātsucaritavrataḥ
avidyamāne sarvasvaṃ vedavidbhyo nivedayet
||116||etadeva vrataṃ kuryurupapātakino dvijāḥ
avakīrṇivarjyaṃ śuddhyarthaṃ cāndrāyaṇamathāpi vā
||117||avakīrṇī tu kāṇena gardabhena catuṣpathe
pākayajñavidhānena yajeta nirṛtiṃ niśi
||118||hutvāgnau vidhivaddhomānantataśca sametyṛcā
vātendraguruvahnīnāṃ juhuyātsarpiṣāhutīḥ
||119||kāmato retasaḥ sekaṃ vratasthasya dvijanmanaḥ
atikramaṃ vratasyāhurdharmajñā brahmavādinaḥ
||120||mārutaṃ puruhūtaṃ ca guruṃ pāvakameva ca
caturo vratino'bhyeti brāhmaṃ tejo'vakīrṇinaḥ
||121||etasminnenasi prāpte vasitvā gardabhājinam
saptāgārāṃścaredbhaikṣaṃ svakarma parikīrtayan
||122||tebhyo labdhena bhaikṣeṇa vartayannekakālikam
upaspṛśaṃstriṣavaṇaṃ tvabdena sa viśudhyati
||123||jātibhraṃśakaraṃ karma kṛtvānyatamamicchayā
caretsāṃtapanaṃ kṛcchraṃ prājāpatyamanicchayā
||124||saṃkarāpātrakṛtyāsu māsaṃ śodhanamaindavam
malinīkaraṇīyeṣu taptaḥ syādyāvakaistryaham
||125||turīyo brahmahatyāyāḥ kṣatriyasya vadhe smṛtaḥ
vaiśye'ṣṭamāṃśo vṛttasthe śūdre jñeyastu ṣoḍaśaḥ
||126||akāmatastu rājanyaṃ vinipātya dvijottamaḥ
vṛṣabhaikasahasrā gā dadyātsucaritavrataḥ
||127||tryabdaṃ caredvā niyato jaṭī brahmahaṇo vratam
vasandūratare grāmādvṛkṣamūlaniketanaḥ
||128||etadeva caredabdaṃ prāyaścittaṃ dvijottamaḥ
pramāpya vaiśyaṃ vṛttasthaṃ dadyāccaikaśataṃ gavām
||129||etadeva vrataṃ kṛtsnaṃ ṣaṇmāsāñśūdrahā caret
vṛṣabhaikādaśā vāpi dadyādviprāya gāḥ sitāḥ
||130||mārjāranakulau hatvā cāṣaṃ maṇḍūkameva ca
śvagodholūkakākāṃśca śūdrahatyāvrataṃ caret
||131||payaḥ pibettrirātraṃ vā yojanaṃ vādhvano vrajet
upaspṛśetsravantyāṃ vā sūktaṃ vābdaivataṃ japet
||132||abhriṃ kārṣṇāyasīṃ dadyātsarpaṃ hatvā dvijottamaḥ
palālabhārakaṃ ṣaṇḍhe saisakaṃ caikamāṣakam
||133||ghṛtakumbhaṃ varāhe tu tiladroṇaṃ tu tittirau
śuke dvihāyanaṃ vatsaṃ krauñcaṃ hatvā trihāyanam
||134||hatvā haṃsaṃ balākāṃ ca bakaṃ barhiṇameva ca
vānaraṃ śyenabhāsau ca sparśayedbrāhmaṇāya gām
||135||vāso dadyāddhayaṃ hatvā pañca nīlānvṛṣāngajam
ajameṣāvanaḍvāhaṃ kharaṃ hatvaikahāyanam
||136||kravyādāṃstu mṛgānhatvā dhenuṃ dadyātpayasvinīm
akravyādānvatsatarīmuṣṭraṃ hatvā tu kṛṣṇalam
||137||jīnakārmukabastāvīnpṛthagdadyādviśuddhaye
caturṇāmapi varṇānāṃ nārīrhatvānavasthitāḥ
||138||dānena vadhanirṇekaṃ sarpādīnāmaśaknuvan
ekaikaśaścaretkṛcchraṃ dvijaḥ pāpāpanuttaye
||139||asthimatāṃ tu sattvānāṃ sahasrasya pramāpaṇe
pūrṇe cānasyanasthnāṃ tu śūdrahatyāvrataṃ caret
||140||kiṃ cideva tu viprāya dadyādasthimatāṃ vadhe
anasthnāṃ caiva hiṃsāyāṃ prāṇāyāmena śudhyati
||141||phaladānāṃ tu vṛkṣāṇāṃ chedane japyamṛkśatam
gulmavallīlatānāṃ ca puṣpitānāṃ ca vīrudhām
||142||annādyajānāṃ sattvānāṃ rasajānāṃ ca sarvaśaḥ
phalapuṣpodbhavānāṃ ca ghṛtaprāśo viśodhanam
||143||kṛṣṭajānāmoṣadhīnāṃ jātānāṃ ca svayaṃ vane
vṛthālambhe'nugacchedgāṃ dinamekaṃ payovrataḥ
||144||etairvratairapohyaṃ syādeno hiṃsāsamudbhavam
jñānājñānakṛtaṃ kṛtsnaṃ śṛṇutānādyabhakṣaṇe
||145||ajñānādvāruṇīṃ pītvā saṃskāreṇaiva śudhyati
matipūrvamanirdeśyaṃ prāṇāntikamiti sthitiḥ
||146||apaḥ surābhājanasthā madyabhāṇḍasthitāstathā
pañcarātraṃ pibetpītvā śaṅkhapuṣpīśṛtaṃ payaḥ
||147||spṛṣṭva dattvā ca madirāṃ vidhivatpratigṛhya ca
śūdrocchiṣṭāśca pītvāpaḥ kuśavāri pibettryaham
||148||brāhmaṇastu surāpasya gandhamāghrāya somapaḥ
prāṇānapsu trirāyamya ghṛtaṃ prāśya viśudhyati
||149||ajñānātprāśya viṇmūtraṃ surāsaṃspṛṣṭameva ca
punaḥ saṃskāramarhanti trayo varṇā dvijātayaḥ
||150||vapanaṃ mekhalā daṇḍo bhaikṣacaryā vratāni ca
nivartante dvijātīnāṃ punaḥsaṃskārakarmaṇi
||151||abhojyānāṃ tu bhuktvānnaṃ strīśūdrocchiṣṭameva ca
jagdhvā māṃsamabhakṣyaṃ ca saptarātraṃ yavānpibet
||152||śuktāni ca kaṣāyāṃśca pītvā medhyānyapi dvijaḥ
tāvadbhavatyaprayato yāvattanna vrajatyadhaḥ
||153||viḍvarāhakharoṣṭrāṇāṃ gomāyoḥ kapikākayoḥ
prāśya mūtrapurīṣāṇi dvijaścāndrāyaṇaṃ caret
||154||śuṣkāṇi bhuktvā māṃsāni bhaumāni kavakāni ca
ajñātaṃ caiva sūnāsthametadeva vrataṃ caret
||155||kravyādasūkaroṣṭrāṇāṃ kukkuṭānāṃ ca bhakṣaṇe
narakākakharāṇāṃ ca taptakṛcchraṃ viśodhanam
||156||māsikānnaṃ tu yo'śnīyādasamāvartako dvijaḥ
sa trīṇyahānyupavasedekāhaṃ codake vaset
||157||brahmacārī tu yo'śnīyānmadhu māṃsaṃ kathaṃ cana
sa kṛtvā prākṛtaṃ kṛcchraṃ vrataśeṣaṃ samāpayet
||158||biḍālakākākhūcchiṣṭaṃ jagdhvā śvanakulasya ca
keśakīṭāvapannaṃ ca pibedbrahmasuvarcalām
||159||abhojyamannaṃ nāttavyamātmanaḥ śuddhimicchatā
ajñānabhuktaṃ tūttāryaṃ śodhyaṃ vāpyāśu śodhanaiḥ
||160||eṣo'nādyādanasyokto vratānāṃ vividho vidhiḥ
steyadoṣāpahartṝṇāṃ vratānāṃ śrūyatāṃ vidhiḥ
||161||dhānyānnadhanacauryāṇi kṛtvā kāmāddvijottamaḥ
svajātīyagṛhādeva kṛcchrābdena viśudhyati
||162||manuṣyāṇāṃ tu haraṇe strīṇāṃ kṣetragṛhasya ca
kūpavāpījalānāṃ ca śuddhiścāndrāyaṇaṃ smṛtam
||163||dravyāṇāmalpasārāṇāṃ steyaṃ kṛtvānyaveśmataḥ
caretsāṃtapanaṃ kṛcchraṃ tanniryātyātmaśuddhaye
||164||bhakṣyabhojyāpaharaṇe yānaśayyāsanasya ca
puṣpamūlaphalānāṃ ca pañcagavyaṃ viśodhanam
||165||tṛṇakāṣṭhadrumāṇāṃ ca śuṣkānnasya guḍasya ca
celacarmāmiṣāṇāṃ ca trirātraṃ syādabhojanam
||166||maṇimuktāpravālānāṃ tāmrasya rajatasya ca
ayaḥkāṃsyopalānāṃ ca dvādaśāhaṃ kaṇānnatā
||167||kārpāsakīṭajorṇānāṃ dviśaphaikaśaphasya ca
pakṣigandhauṣadhīnāṃ ca rajjvāścaiva tryahaṃ payaḥ
||168||etairvratairapoheta pāpaṃ steyakṛtaṃ dvijaḥ
agamyāgamanīyaṃ tu vratairebhirapānudet
||169||gurutalpavrataṃ kuryādretaḥ siktvā svayoniṣu
sakhyuḥ putrasya ca strīṣu kumārīṣvantyajāsu ca
||170||paitṛsvaseyīṃ bhaginīṃ svasrīyāṃ mātureva ca
mātuśca bhrātustanayāṃ gatvā cāndrāyaṇaṃ caret
||171||etāstisrastu bhāryārthe nopayacchettu buddhimān
jñātitvenānupeyāstāḥ patati hyupayannadhaḥ
||172||amānuṣīṣū puruṣa udakyāyāmayoniṣu
retaḥ siktvā jale caiva kṛcchraṃ sāṃtapanaṃ caret
||173||maithunaṃ tu samāsevya puṃsi yoṣiti vā dvijaḥ
goyāne'psu divā caiva savāsāḥ snānamācaret
||174||caṇḍālāntyastriyo gatvā bhuktvā ca pratigṛhya ca
patatyajñānato vipro jñānātsāmyaṃ tu gacchati
||175||vipraduṣṭāṃ striyaṃ bhartā nirundhyādekaveśmani
yatpuṃsaḥ paradāreṣu taccaināṃ cārayedvratam
||176||sā cetpunaḥ praduṣyettu sadṛśenopamantritā
kṛcchraṃ cāndrāyaṇaṃ caiva tadasyāḥ pāvanaṃ smṛtam
||177||yatkarotyekarātreṇa vṛṣalīsevanāddvijaḥ
tadbhaikṣabhugjapannityaṃ tribhirvarṣairvyapohati
||178||eṣā pāpakṛtāmuktā caturṇāmapi niṣkṛtiḥ
patitaiḥ saṃprayuktānāmimāḥ śṛṇuta niṣkṛtīḥ
||179||saṃvatsareṇa patati patitena sahācaran
yājanādhyāpanādyaunānna tu yānāsanāśanāt
||180||yo yena patitenaiṣāṃ saṃsargaṃ yāti mānavaḥ
sa tasyaiva vrataṃ kuryāttatsaṃsargaviśuddhaye
||181||patitasyodakaṃ kāryaṃ sapiṇḍairbāndhavairbahiḥ
nindite'hani sāyāhne jñātirtviggurusaṃnidhau
||182||dāsī ghaṭamapāṃ pūrṇaṃ paryasyetpretavatpadā
ahorātramupāsīrannaśaucaṃ bāndhavaiḥ saha
||183||nivarteraṃśca tasmāttu saṃbhāṣaṇasahāsane
dāyādyasya pradānaṃ ca yātrā caiva hi laukikī
||184||jyeṣṭhatā ca nivarteta jyeṣṭhāvāpyaṃ ca yaddhanam
jyeṣṭhāṃśaṃ prāpnuyāccāsya yavīyānguṇato'dhikaḥ
||185||prāyaścitte tu carite pūrṇakumbhamapāṃ navam
tenaiva sārdhaṃ prāsyeyuḥ snātvā puṇye jalāśaye
||186||sa tvapsu taṃ ghaṭaṃ prāsya praviśya bhavanaṃ svakam
sarvāṇi jñātikāryāṇi yathāpūrvaṃ samācaret
||187||etadeva vidhiṃ kuryādyoṣitsu patitāsvapi
vastrānnapānaṃ deyaṃ tu vaseyuśca gṛhāntike
||188||enasvibhiranirṇiktairnārthaṃ kiṃ citsahācaret
kṛtanirṇejanāṃścaiva na jugupseta karhi cit
||189||bālaghnāṃśca kṛtaghnāṃśca viśuddhānapi dharmataḥ
śaraṇāgatahantṝṃśca strīhantṝṃśca na saṃvaset
||190||yeṣāṃ dvijānāṃ sāvitrī nānūcyeta yathāvidhi
tāṃścārayitvā trīnkṛcchrānyathāvidhyupanāyayet
||191||prāyaścittaṃ cikīrṣanti vikarmasthāstu ye dvijāḥ
brahmaṇā ca parityaktāsteṣāmapyetadādiśet
||192||yadgarhitenārjayanti karmaṇā brāhmaṇā dhanam
tasyotsargeṇa śudhyanti japyena tapasaiva ca
||193||japitvā trīṇi sāvitryāḥ sahasrāṇi samāhitaḥ
māsaṃ goṣṭhe payaḥ pītvā mucyate'satpratigrahāt
||194||upavāsakṛśaṃ taṃ tu govrajātpunarāgatam
praṇataṃ prati pṛccheyuḥ sāmyaṃ saumyecchasīti kim
||195||satyamuktvā tu vipreṣu vikiredyavasaṃ gavām
gobhiḥ pravartite tīrthe kuryustasya parigraham
||196||vrātyānāṃ yājanaṃ kṛtvā pareṣāmantyakarma ca
abhicāramahīnaṃ ca tribhiḥ kṛcchrairvyapohati
||197||śaraṇāgataṃ parityajya vedaṃ viplāvya ca dvijaḥ
saṃvatsaraṃ yavāhārastatpāpamapasedhati
||198||śvaśṛgālakharairdaṣṭo grāmyaiḥ kravyādbhireva ca
narāśvoṣṭravarāhaiśca prāṇāyāmena śudhyati
||199||ṣaṣṭhānnakālatā māsaṃ saṃhitājapa eva vā
homāśca sakalā nityamapāṅktyānāṃ viśodhanam
||200||uṣṭrayānaṃ samāruhya kharayānaṃ tu kāmataḥ
snātvā tu vipro digvāsāḥ prāṇāyāmena śudhyati
||201||vinādbhirapsu vāpyārtaḥ śārīraṃ saṃniṣevya ca
sacailo bahirāplutya gāmālabhya viśudhyati
||202||vedoditānāṃ nityānāṃ karmaṇāṃ samatikrame
snātakavratalope ca prāyaścittamabhojanam
||203||huṅkāraṃ brāhmaṇasyoktvā tvamkāraṃ ca garīyasaḥ
snātvānaśnannahaḥ śeṣamabhivādya prasādayet
||204||tāḍayitvā tṛṇenāpi kaṇṭhe vābadhya vāsasā
vivāde vā vinirjitya praṇipatya prasādayet
||205||avagūrya tvabdaśataṃ sahasramabhihatya ca
jighāṃsayā brāhmaṇasya narakaṃ pratipadyate
||206||śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūnsaṃgṛhṇāti mahītale
tāvantyabdasahasrāṇi tatkartā narake vaset
||207||avagūrya caretkṛcchramatikṛcchraṃ nipātane
kṛcchrātikṛcchrau kurvīta viprasyotpādya śoṇitam
||208||anuktaniṣkṛtīnāṃ tu pāpānāmapanuttaye
śaktiṃ cāvekṣya pāpaṃ ca prāyaścittaṃ prakalpayet
||209||yairabhyupāyairenāṃsi mānavo vyapakarṣati
tānvo'bhyupāyānvakṣyāmi devarṣipitṛsevitān
||210||tryahaṃ prātastryahaṃ sāyaṃ tryahamadyādayācitam
tryahaṃ paraṃ ca nāśnīyātprājāpatyaṃ carandvijaḥ
||211||gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakam
ekarātropavāsaśca kṛcchraṃ sāṃtapanaṃ smṛtam
||212||ekaikaṃ grāsamaśnīyāttryahāṇi trīṇi pūrvavat
tryahaṃ copavasedantyamatikṛcchraṃ carandvijaḥ
||213||taptakṛcchraṃ caranvipro jalakṣīraghṛtānilān
pratitryahaṃ pibeduṣṇānsakṛtsnāyī samāhitaḥ
||214||yatātmano'pramattasya dvādaśāhamabhojanam
parāko nāma kṛcchro'yaṃ sarvapāpāpanodanaḥ
||215||ekaikaṃ hrāsayetpiṇḍaṃ kṛṣṇe śukle ca vardhayet
upaspṛśaṃstriṣavaṇametaccāṇdrāyaṇaṃ smṛtam
||216||etameva vidhiṃ kṛtsnamācaredyavamadhyame
śuklapakṣādiniyataścaraṃścāndrāyaṇaṃ vratam
||217||aṣṭāvaṣṭau samaśnīyātpiṇḍānmadhyaṃdine sthite
niyatātmā haviṣyāśī yaticāndrāyaṇaṃ caran
||218||caturaḥ prātaraśnīyātpiṇḍānvipraḥ samāhitaḥ
caturo'stamite sūrye śiśucāndrāyaṇaṃ smṛtam
||219||yathā kathaṃ citpiṇḍānāṃ tisro'śītīḥ samāhitaḥ
māsenāśnanhaviṣyasya candrasyaiti salokatām
||220||etadrudrāstathādityā vasavaścācaranvratam
sarvākuśalamokṣāya marutaśca maharṣibhiḥ
||221||mahāvyāhṛtibhirhomaḥ kartavyaḥ svayamanvaham
ahiṃsā satyamakrodhamārjavaṃ ca samācaret
||222||trirahnastrirniśāyāṃ ca savāsā jalamāviśet
strīśūdrapatitāṃścaiva nābhibhāṣeta karhi cit
||223||sthānāsanābhyāṃ viharedaśakto'dhaḥ śayīta vā
brahmacārī vratī ca syādgurudevadvijārcakaḥ
||224||sāvitrīṃ ca japennityaṃ pavitrāṇi ca śaktitaḥ
sarveṣveva vrateṣvevaṃ prāyaścittārthamādṛtaḥ
||225||etairdvijātayaḥ śodhyā vratairāviṣkṛtainasaḥ
anāviṣkṛtapāpāṃstu mantrairhomaiśca śodhayet
||226||khyāpanenānutāpena tapasādhyayanena ca
pāpakṛnmucyate pāpāttathā dānena cāpadi
||227||yathā yathā naro'dharmaṃ svayaṃ kṛtvānubhāṣate
tathā tathā tvacevāhistenādharmeṇa mucyate
||228||yathā yathā manastasya duṣkṛtaṃ karma garhati
tathā tathā śarīraṃ tattenādharmeṇa mucyate
||229||kṛtvā pāpaṃ hi saṃtapya tasmātpāpātpramucyate
naivaṃ kuryāṃ punariti nivṛttyā pūyate tu saḥ
||230||evaṃ saṃcintya manasā pretya karmaphalodayam
manovāṅgūrtibhirnityaṃ śubhaṃ karma samācaret
||231||ajñānādyadi vā jñānātkṛtvā karma vigarhitam
tasmādvimuktimanvicchandvitīyaṃ na samācaret
||232||yasminkarmaṇyasya kṛte manasaḥ syādalāghavam
tasmiṃstāvattapaḥ kuryādyāvattuṣṭikaraṃ bhavet
||233||tapomūlamidaṃ sarvaṃ daivamānuṣakaṃ sukham
tapomadhyaṃ budhaiḥ proktaṃ tapo'ntaṃ vedadarśibhiḥ
||234||brāhmaṇasya tapo jñānaṃ tapaḥ kṣatrasya rakṣaṇam
vaiśyasya tu tapo vārtā tapaḥ śūdrasya sevanam
||235||ṛṣayaḥ saṃyatātmānaḥ phalamūlānilāśanāḥ
tapasaiva prapaśyanti trailokyaṃ sacarācaram
||236||auṣadhānyagado vidyā daivī ca vividhā sthitiḥ
tapasaiva prasidhyanti tapasteṣāṃ hi sādhanam
||237||yaddustaraṃ yaddurāpaṃ yaddurgaṃ yacca duṣkaram
sarvaṃ tu tapasā sādhyaṃ tapo hi duratikramam
||238||mahāpātakinaścaiva śeṣāścākāryakāriṇaḥ
tapasaiva sutaptena mucyante kilbiṣāttataḥ
||239||kītāścāhipataṃgāśca paśavaśca vayāṃsi ca
sthāvarāṇi ca bhūtāni divaṃ yānti tapobalāt
||240||yatkiṃ cidenaḥ kurvanti manovāṅgūrtibhirjanāḥ
tatsarvaṃ nirdahantyāśu tapasaiva tapodhanāḥ
||241||tapasaiva viśuddhasya brāhmaṇasya divaukasaḥ
ijyāśca pratigṛhṇanti kāmānsaṃvardhayanti ca
||242||prajāpatiridaṃ śāstraṃ tapasaivāsṛjatprabhuḥ
tathaiva vedānṛṣayastapasā pratipedire
||243||ityetattapaso devā mahābhāgyaṃ pracakṣate
sarvasyāsya prapaśyantastapasaḥ puṇyamuttamam
||244||vedābhyāso'nvahaṃ śaktyā mahāyajñakriyā kṣamā
nāśayantyāśu pāpāni mahāpātakajānyapi
||245||yathaidhastejasā vahniḥ prāptaṃ nirdahati kṣaṇāt
tathā jñānāgninā pāpaṃ sarvaṃ dahati vedavit
||246||ityetadenasāmuktaṃ prāyaścittaṃ yathāvidhi
ata ūrdhvaṃ rahasyānāṃ prāyaścittaṃ nibodhata
||247||savyāhṛtipraṇavakāḥ prāṇāyāmāstu ṣoḍaśa
api bhrūṇahanaṃ māsātpunantyaharahaḥ kṛtāḥ
||248||kautsaṃ japtvāpa ityetadvasiṣṭhaṃ ca pratītyṛcam
māhitraṃ śuddhavatyaśca surāpo'pi viśudhyati
||249||sakṛjjaptvāsyavāmīyaṃ śivasaṃkalpameva ca
apahṛtya suvarṇaṃ tu kṣaṇādbhavati nirmalaḥ
||250||haviṣpāntīyamabhyasya na tamaṃ ha itīti ca
japitvā pauruṣaṃ sūktaṃ mucyate gurutalpagaḥ
||251||enasāṃ sthūlasūkṣmāṇāṃ cikīrṣannapanodanam
avetyṛcaṃ japedabdaṃ yatkiṃ cedamitīti vā
||252||pratigṛhyāpratigrāhyaṃ bhuktvā cānnaṃ vigarhitam
japaṃstaratsamandīyaṃ pūyate mānavastryahāt
||253||somāraudraṃ tu bahvenāḥ māsamabhyasya śudhyati
sravantyāmācaransnānamaryamṇāmiti ca tṛcam
||254||abdārdhamindramityetadenasvī saptakaṃ japet
apraśastaṃ tu kṛtvāpsu māsamāsīta bhaikṣabhuk
||255||mantraiḥ śākalahomīyairabdaṃ hutvā ghṛtaṃ dvijaḥ
sugurvapyapahantyeno japtvā vā nama ityṛcam
||256||mahāpātakasaṃyukto'nugacchedgāḥ samāhitaḥ
abhyasyābdaṃ pāvamānīrbhaikṣāhāro viśudhyati
||257||araṇye vā trirabhyasya prayato vedasaṃhitām
mucyate pātakaiḥ sarvaiḥ parākaiḥ śodhitastribhiḥ
||258||tryahaṃ tūpavasedyuktastrirahno'bhyupayannapaḥ
mucyate pātakaiḥ sarvaistrirjapitvāghamarṣaṇam
||259||yathāśvamedhaḥ kraturāṭsarvapāpāpanodanaḥ
tathāghamarṣaṇaṃ sūktaṃ sarvapāpāpanodanam
||260||hatvā lokānapīmāṃstrīnaśnannapi yatastataḥ
ṛgvedaṃ dhārayanvipro nainaḥ prāpnoti kiṃ cana
||261||ṛksaṃhitāṃ trirabhyasya yajuṣāṃ vā samāhitaḥ
sāmnāṃ vā sarahasyānāṃ sarvapāpaiḥ pramucyate
||262||yathā mahāhradaṃ prāpya kṣiptaṃ loṣṭaṃ vinaśyati
tathā duścaritaṃ sarvaṃ vede trivṛti majjati
||263||ṛco yajūṃṣi cānyāni sāmāni vividhāni ca
eṣa jñeyastrivṛdvedo yo vedainaṃ sa vedavit
||264||ādyaṃ yattryakṣaraṃ brahma trayī yasminpratiṣṭhitā
sa guhyo'nyastrivṛdvedo yastaṃ veda sa vedavit
||265||