manumekāgramāsīnamabhigamya maharṣayaḥ
pratipūjya yathānyāyamidaṃ vacanamabruvan
||1||bhagavansarvavarṇānāṃ yathāvadanupūrvaśaḥ
antaraprabhavānāṃ ca dharmānno vaktumarhasi
||2||tvameko hyasya sarvasya vidhānasya svayaṃbhuvaḥ
acintyasyāprameyasya kāryatattvārthavitprabho
||3||sa taiḥ pṛṣṭastathā samyagamitaujā mahātmabhiḥ
pratyuvācārcya tānsarvānmaharṣīñśrūyatāmiti
||4||āsīdidaṃ tamobhūtamaprajñātamalakṣaṇam
apratarkyamavijñeyaṃ prasuptamiva sarvataḥ
||5||tataḥ svayaṃbhūrbhagavānavyakto vyañjayannidam
mahābhūtādi vṛttaujāḥ prādurāsīttamonudaḥ
||6||yo'sāvatīndriyagrāhyaḥ sūkṣmo'vyaktaḥ sanātanaḥ
sarvabhūtamayo'cintyaḥ sa eva svayamudbabhau
||7||so'bhidhyāya śarīrātsvātsisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ
apa eva sasarjādau tāsu vīryamavāsṛjat
||8||tadaṇḍamabhavaddhaimaṃ sahasrāṃśusamaprabham
tasmiñjajñe svayaṃ brahmā sarvalokapitāmahaḥ
||9||āpo narā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ
tā yadasyāyanaṃ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ
||10||yattatkāraṇamavyaktaṃ nityaṃ sadasadātmakaṃ
tadvisṛṣṭaḥ sa puruṣo loke brahmeti kīrtyate
||11||tasminnaṇḍe sa bhagavānuṣitvā parivatsaram
svayamevātmano dhyānāttadaṇḍamakaroddvidhā
||12||tābhyāṃ sa śakalābhyāṃ ca divaṃ bhūmiṃ ca nirmame
madhye vyoma diśaścāṣṭāvapāṃ sthānaṃ ca śāśvataṃ
||13||udbabarhātmanaścaiva manaḥ sadasadātmakam
manasaścāpyahaṃkāramabhimantāramīśvaram
||14||mahāntameva cātmānaṃ sarvāṇi triguṇāni ca
viṣayāṇāṃ grahītṝṇi śanaiḥ pañcendriyāṇi ca
||15||teṣāṃ tvavayavānsūkṣmānṣaṇṇāmapyamitaujasām
saṃniveśyātmamātrāsu sarvabhūtāni nirmame
||16||yanmūrtyavayavāḥ sūkṣmāstānīmānyāśrayanti ṣaṭ
tasmāccharīramityāhustasya mūrtiṃ manīṣiṇaḥ
||17||tadāviśanti bhūtāni mahānti saha karmabhiḥ
manaścāvayavaiḥ sūkṣmaiḥ sarvabhūtakṛdavyayam
||18||teṣāmidaṃ tu saptānāṃ puruṣāṇāṃ mahaujasām
sūkṣmābhyo mūrtimātrābhyaḥ saṃbhavatyavyayādvyayam
||19||ādyādyasya guṇaṃ tveṣāmavāpnoti paraḥ paraḥ
yo yo yāvatithaścaiṣāṃ sa sa tāvadguṇaḥ smṛtaḥ
||20||sarveṣāṃ tu sa nāmāni karmāṇi ca pṛthakpṛthak
vedaśabdebhya evādau pṛthaksaṃsthāśca nirmame
||21||karmātmanāṃ ca devānāṃ so'sṛjatprāṇināṃ prabhuḥ
sādhyānāṃ ca gaṇaṃ sūkṣmaṃ yajñaṃ caiva sanātanam
||22||agnivāyuravibhyastu trayaṃ brahma sanātanam
dudoha yajñasiddhyarthamṛgyajuḥsāmalakṣaṇam
||23||kālaṃ kālavibhaktīśca nakṣatrāṇi grahāṃstathā
saritaḥ sāgarāñśailānsamāni viṣamāni ca
||24||tapo vācaṃ ratiṃ caiva kāmaṃ ca krodhameva ca
sṛṣṭiṃ sasarja caivemāṃ sraṣṭumicchannimāḥ prajāḥ
||25||karmaṇāṃ ca vivekārthaṃ dharmādharmau vyavecayat
dvandvairayojayaccemāḥ sukhaduḥkhādibhiḥ prajāḥ
||26||aṇvyo mātrā vināśinyo daśārdhānāṃ tu yāḥ smṛtāḥ
tābhiḥ sārdhamidaṃ sarvaṃ saṃbhavatyanupūrvaśaḥ
||27||yaṃ tu karmaṇi yasminsa nyayuṅkta prathamaṃ prabhuḥ
sa tadeva svayaṃ bheje sṛjyamānaḥ punaḥ punaḥ
||28||hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharmāvṛtānṛte
yadyasya so'dadhātsarge tattasya svayamāviśat
||29||yathā rtuliṅgānyṛtavaḥ svayameva rtuparyaye
svāni svānyabhipadyante tathā karmāṇi dehinaḥ
||30||lokānāṃ tu vivṛddhyarthaṃ mukhabāhūrupādataḥ
brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ vaiśyaṃ śūdraṃ ca niravartayat
||31||dvidhā kṛtvātmano dehamardhena puruṣo'bhavat
ardhena nārī tasyāṃ sa virājamasṛjatprabhuḥ
||32||tapastaptvāsṛjadyaṃ tu sa svayaṃ puruṣo virāṭ
taṃ māṃ vittāsya sarvasya sraṣṭāraṃ dvijasattamāḥ
||33||ahaṃ prajāḥ sisṛkṣustu tapastaptvā suduścaram
patīnprajānāmasṛjaṃ maharṣīnādito daśa
||34||marīcimatryaṅgirasau pulastyaṃ pulahaṃ kratum
pracetasaṃ vasiṣṭhaṃ ca bhṛguṃ nāradameva ca
||35||ete manūṃstu saptānyānasṛjanbhūritejasaḥ
devāndevanikāyāṃśca maharṣīṃścāmitaujasaḥ
||36||yakṣarakṣaḥpiśācāṃśca gandharvāpsaraso'surān
nāgānsarpānsuparṇāṃśca pitṝṇāṃśca pṛthaggaṇam
||37||vidyuto'śanimeghāṃśca rohitendradhanūṃṣi ca
ulkānirghātaketūṃśca jyotīṃṣyuccāvacāni ca
||38||kinnarānvānarānmatsyānvividhāṃśca vihaṅgamān
paśūnmṛgānmanuṣyāṃśca vyālāṃścobhayatodataḥ
||39||kṛmikīṭapataṅgāṃśca yūkāmakṣikamatkuṇam
sarvaṃ ca daṃśamaśakaṃ sthāvaraṃ ca pṛthagvidham
||40||evametairidaṃ sarvaṃ manniyogānmahātmabhiḥ
yathākarma tapoyogātsṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam
||41||yeṣāṃ tu yādṛṣaṃ karma bhūtānāmiha kīrtitam
tattathā vo'bhidhāsyāmi kramayogaṃ ca janmani
||42||paśavaśca mṛgāścaiva vyālāścobhayatodataḥ
rakṣāṃsi ca piśācāśca manuṣyāśca jarāyujāḥ
||43||aṇḍājāḥ pakṣiṇaḥ sarpā nakrā matsyāśca kacchapāḥ
yāni caivaṃprakārāṇi sthalajānyaudakāni ca
||44||svedajaṃ daṃśamaśakaṃ yūkāmakṣikamatkuṇam
ūṣmaṇaścopajāyante yaccānyatkiṃ cidīdṛṣam
||45||udbhijjāḥ sthāvarāḥ sarve bījakāṇḍaprarohiṇaḥ
oṣadhyaḥ phalapākāntā bahupuṣpaphalopagāḥ
||46||apuṣpāḥ phalavanto ye te vanaspatayaḥ smṛtāḥ
puṣpiṇaḥ phalinaścaiva vṛkṣāstūbhayataḥ smṛtāḥ
||47||gucchagulmaṃ tu vividhaṃ tathaiva tṛṇajātayaḥ
bījakāṇḍaruhāṇyeva pratānā vallya eva ca
||48||tamasā bahurūpeṇa veṣṭitāḥ karmahetunā
antaḥsaṃjñā bhavantyete sukhaduḥkhasamanvitāḥ
||49||etadantāstu gatayo brahmādyāḥ samudāhṛtāḥ
ghore'sminbhūtasaṃsāre nityaṃ satatayāyini
||50||evaṃ sarvaṃ sa sṛṣṭvedaṃ māṃ cācintyaparākramaḥ
ātmanyantardadhe bhūyaḥ kālaṃ kālena pīḍayan
||51||yadā sa devo jāgarti tadevaṃ ceṣṭate jagat
yadā svapiti śāntātmā tadā sarvaṃ nimīlati
||52||tasminsvapiti tu svasthe karmātmānaḥ śarīriṇaḥ
svakarmabhyo nivartante manaśca glānimṛcchati
||53||yugapattu pralīyante yadā tasminmahātmani
tadāyaṃ sarvabhūtātmā sukhaṃ svapiti nirvṛtaḥ
||54||tamo'yaṃ tu samāśritya ciraṃ tiṣṭhati sendriyaḥ
na ca svaṃ kurute karma tadotkrāmati mūrtitaḥ
||55||yadāṇumātriko bhūtvā bījaṃ sthāsnu cariṣṇu ca
samāviśati saṃsṛṣṭastadā mūrtiṃ vimuñcati
||56||evaṃ sa jāgratsvapnābhyāmidaṃ sarvaṃ carācaram
saṃjīvayati cājasraṃ pramāpayati cāvyayaḥ
||57||idaṃ śāstraṃ tu kṛtvāsau māmeva svayamāditaḥ
vidhivadgrāhayāmāsa marīcyādīṃstvahaṃ munīn
||58||etadvo'yaṃ bhṛguḥ śāstraṃ śrāvayiṣyatyaśesataḥ
etaddhi matto'dhijage sarvameṣo'khilaṃ muniḥ
||59||tatastathā sa tenokto maharṣimanunā bhṛguḥ
tānabravīdṛṣīnsarvānprītātmā śrūyatāmiti
||60||svāyaṃbhuvasyāsya manoḥ ṣaḍvaṃśyā manavo'pare
sṛṣṭavantaḥ prajāḥ svāḥ svā mahātmāno mahaujasaḥ
||61||svārociṣaścottamaśca tāmaso raivatastathā
cākṣuṣaśca mahātejā vivasvatsuta eva ca
||62||svāyaṃbhuvādyāḥ saptaite manavo bhūritejasaḥ
sve sve'ntare sarvamidamutpādyāpuścarācaram
||63||nimeṣā daśa cāṣṭau ca kāṣṭhā triṃśattu tāḥ kalā
triṃśatkalā muhūrtaḥ syādahorātraṃ tu tāvataḥ
||64||ahorātre vibhajate sūryo mānuṣadaivike
rātriḥ svapnāya bhūtānāṃ ceṣṭāyai karmaṇāmahaḥ
||65||pitrye rātryahanī māsaḥ pravibhāgastu pakṣayoḥ
karmaceṣṭāsvahaḥ kṛṣṇaḥ śuklaḥ svapnāya śarvarī
||66||daive rātryahanī varṣaṃ pravibhāgastayoḥ punaḥ
ahastatrodagayanaṃ rātriḥ syāddakṣiṇāyanam
||67||brāhmasya tu kṣapāhasya yatpramāṇaṃ samāsataḥ
ekaikaśo yugānāṃ tu kramaśastannibodhata
||68||catvāryāhuḥ sahasrāṇi varsāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam
tasya tāvacchatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaśca tathāvidhaḥ
||69||itareṣu sasaṃdhyeṣu sasaṃdhyāṃśeṣu ca triṣu
ekāpāyena vartante sahasrāṇi śatāni ca
||70||yadetatparisaṃkhyātamādāveva caturyugam
etaddvādaśasāhasraṃ devānāṃ yugamucyate
||71||daivikānāṃ yugānāṃ tu sahasraṃ parisaṃkhyayā
brāhmamekamaharjñeyaṃ tāvatīṃ rātrimeva ca
||72||tadvai yugasahasrāntaṃ brāhmaṃ puṇyamaharviduḥ
rātriṃ ca tāvatīmeva te'horātravido janāḥ
||73||tasya so'harniśasyānte prasuptaḥ pratibudhyate
pratibuddhaśca sṛjati manaḥ sadasadātmakam
||74||manaḥ sṛṣṭiṃ vikurute codyamānaṃ sisṛkṣayā
ākāśaṃ jāyate tasmāttasya śabdaṃ guṇaṃ viduḥ
||75||ākāśāttu vikurvāṇātsarvagandhavahaḥ śuciḥ
balavāñjāyate vāyuḥ sa vai sparśaguṇo mataḥ
||76||vāyorapi vikurvāṇādvirociṣṇu tamonudam
jyotirutpadyate bhāsvattadrūpaguṇamucyate
||77||jyotiṣaśca vikurvāṇādāpo rasaguṇāḥ smṛtāḥ
adbhyo gandhaguṇā bhūmirityeṣā sṛṣṭirāditaḥ
||78||yadprāgdvādaśasāhasramuditaṃ daivikaṃ yugam
tadekasaptatiguṇaṃ manvantaramihocyate
||79||manvantarāṇyasaṃkhyāni sargaḥ saṃhāra eva ca
krīḍannivaitatkurute parameṣṭhī punaḥ punaḥ
||80||catuṣpātsakalo dharmaḥ satyaṃ caiva kṛte yuge
nādharmeṇāgamaḥ kaścinmanuṣyānprati vartate
||81||itareṣvāgamāddharmaḥ pādaśastvavaropitaḥ
caurikānṛtamāyābhirdharmaścāpaiti pādaśaḥ
||82||arogāḥ sarvasiddhārthāścaturvarṣaśatāyuṣaḥ
kṛte tretādiṣu hyeṣāṃ āyurhrasati pādaśaḥ
||83||vedoktamāyurmartyānāmāśiṣaścaiva karmaṇām
phalantyanuyugaṃ loke prabhāvaśca śarīriṇām
||84||anye kṛtayuge dharmāstretāyāṃ dvāpare'pare
anye kaliyuge nṝṇāṃ yugahrāsānurūpataḥ
||85||tapaḥ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ jñānamucyate
dvāpare yajñamevāhurdānamekaṃ kalau yuge
||86||sarvasyāsya tu sargasya guptyarthaṃ sa mahādyutiḥ
mukhabāhūrupajjānāṃ pṛthakkarmāṇyakalpayat
||87||adhyāpanamadhyayanaṃ yajanaṃ yājanaṃ tathā
dānaṃ pratigrahaṃ caiva brāhmaṇānāmakalpayat
||88||prajānāṃ rakṣaṇaṃ dānamijyādhyayanameva ca
viṣayeṣvaprasaktiśca kṣatriyasya samāsataḥ
||89||paśūnāṃ rakṣaṇaṃ dānamijyādhyayanameva ca
vaṇikpathaṃ kusīdaṃ ca vaiśyasya kṛṣimeva ca
||90||ekameva tu śūdrasya prabhuḥ karma samādiśat
eteṣāmeva varṇānāṃ śuśrūṣāmanasūyayā
||91||ūrdhvaṃ nābhermedhyataraḥ puruṣaḥ parikīrtitaḥ
tasmānmedhyatamaṃ tvasya mukhamuktaṃ svayaṃbhuvā
||92||uttamāṅgodbhavājjyeṣṭhyādbrahmaṇaścaiva dhāraṇāt
sarvasyaivāsya sargasya dharmato brāhmaṇaḥ prabhuḥ
||93||taṃ hi svayaṃbhūḥ svādāsyāttapastaptvādito'sṛjat
havyakavyābhivāhyāya sarvasyāsya ca guptaye
||94||yasyāsyena sadāśnanti havyāni tridivaukasaḥ
kavyāni caiva pitaraḥ kiṃ bhūtamadhikaṃ tataḥ
||95||bhūtānāṃ prāṇinaḥ śreṣṭhāḥ prāṇināṃ buddhijīvinaḥ
buddhimatsu narāḥ śreṣṭhā nareṣu brāhmaṇāḥ smṛtāḥ
||96||brāhmaṇeṣu ca vidvāṃso vidvatsu kṛtabuddhayaḥ
kṛtabuddhiṣu kartāraḥ kartṛṣu brahmavedinaḥ
||97||utpattireva viprasya mūrtirdharmasya śāśvatī
sa hi dharmārthamutpanno brahmabhūyāya kalpate
||98||brāhmaṇo jāyamāno hi pṛthivyāmadhijāyate
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ dharmakośasya guptaye
||99||sarvaṃ svaṃ brāhmaṇasyedaṃ yatkiṃ cijjagatīgataṃ
śraiṣṭhyenābhijanenedaṃ sarvaṃ vai brāhmaṇo'rhati
||100||svameva brāhmaṇo bhuṅkte svaṃ vaste svaṃ dadāti ca
ānṛśaṃsyādbrāhmaṇasya bhuñjate hītare janāḥ
||101||tasya karmavivekārthaṃ śeṣāṇāmanupūrvaśaḥ
svāyaṃbhuvo manurdhīmānidaṃ śāstramakalpayat
||102||viduṣā brāhmaṇenedamadhyetavyaṃ prayatnataḥ
śiśyebhyaśca pravaktavyaṃ samyaṅnānyena kena cit
||103||idaṃ śāstramadhīyāno brāhmaṇaḥ śaṃsitavrataḥ
manovāggehajairnityaṃ karmadoṣairna lipyate
||104||punāti paṅktiṃ vaṃśyāṃśca saptasapta parāvarān
pṛthivīmapi caivemāṃ kṛtsnāmeko'pi so'rhati
||105||idaṃ svastyayanaṃ śreṣṭhamidaṃ buddhivivardhanam
idaṃ yaśasyamāyuṣyamidaṃ niḥśreyasaṃ param
||106||asmindharmo'khilenokto guṇadoṣau ca karmaṇām
caturṇāmapi varṇānāmācāraścaiva śāśvataḥ
||107||ācāraḥ paramo dharmaḥ śrutyuktaḥ smārta eva ca
tasmādasminsadā yukto nityaṃ syādātmavāndvijaḥ
||108||ācārādvicyuto vipro na vedaphalamaśnute
ācāreṇa tu saṃyuktaḥ sampūrṇaphalabhājbhavet
||109||evamācārato dṛṣṭvā dharmasya munayo gatiṃ
sarvasya tapaso mūlamācāraṃ jagṛhuḥ param
||110||jagataśca samutpattiṃ saṃskāravidhimeva ca
vratacaryopacāraṃ ca snānasya ca paraṃ vidhim
||111||dārādhigamanaṃ caiva vivāhānāṃ ca lakṣaṇam
mahāyajñavidhānaṃ ca śrāddhakalpaṃ ca śāśvatam
||112||vṛttīnāṃ lakṣaṇaṃ caiva snātakasya vratāni ca
bhakṣyābhakṣyaṃ ca śaucaṃ ca dravyāṇāṃ śuddhimeva ca
||113||strīdharmayogaṃ tāpasyaṃ mokṣaṃ saṃnyāsameva ca
rājñaśca dharmamakhilaṃ kāryāṇāṃ ca vinirṇayam
||114||sākṣipraśnavidhānaṃ ca dharmaṃ strīpuṃsayorapi
vibhāgadharmaṃ dyūtaṃ ca kaṇṭakānāṃ ca śodhanam
||115||vaiśyaśūdropacāraṃ ca saṃkīrṇānāṃ ca saṃbhavam
āpaddharmaṃ ca varṇānāṃ prāyaścittavidhiṃ tathā
||116||saṃsāragamanaṃ caiva trividhaṃ karmasaṃbhavam
niḥśreyasaṃ karmaṇāṃ ca guṇadoṣaparīkṣaṇam
||117||deśadharmāñjātidharmānkuladharmāṃśca śāśvatān
pāṣaṇḍagaṇadharmāṃśca śāstre'sminnuktavānmanuḥ
||118||yathedamuktavāñśāstraṃ purā pṛṣṭo manurmayā
tathedaṃ yūyamapyadya matsakāśānnibodhata
||119||