athāto himaśailāgre devadāruvanālaye
vyāsamekāgramāsīnamapṛcchannṛṣayaḥ purā
||1||mānuṣāṇāṃ hitaṃ dharmaṃ vartamāne kalau yuge
śaucācāraṃ yathāvacca vada satyavatīsuta
||2||tacchrutvā ṛṣivākyaṃ tu saśiṣyo'gnyarkasaṃnibhaḥ
pratyuvāca mahātejāḥ śrutismṛtiviśāradaḥ
||3||na cāhaṃ sarvatattvajñaḥ kathaṃ dharmaṃ vadāmyahaṃ
asmatpitaiva praṣṭavya iti vyāsaḥ suto'bravīt
||4||tatasta ṛṣayaḥ sarve dharmatattvārthakāṅkṣiṇaḥ
ṛṣiṃ vyāsaṃ puraskṛtya gatā badarikāśramam
||5||nānāpuṣpalatākīrṇaṃ phalavṛṣkairalaṃkṛtam
nadīprasravaṇopetaṃ puṇyatīrthopaśobhitaṃ
||6||mṛgapakṣininādāḍhyaṃ devatāyatanāvṛtam
yakṣagandharvasiddhaiśca nṛtyagītairalaṃkṛtam
||7||tasminnṛṣisabhāmadhye śaktiputraṃ parāśaram
sukhāsīnaṃ mahātejā munimukhyagaṇāvṛtam
||8||kṛtāñjalipuṭo bhūtvā vyāsastu ṛṣibhiḥ saha
pradakṣiṇābhivādaiśca stutibhiḥ samapūjayat
||9||tataḥ saṃtuṣṭahṛdayaḥ parāśaramahāmuniḥ
āha susvāgataṃ brūhītyāsīno munipuṅgavaḥ
||10||kuśalaṃ samyagityuktvā vyāsaḥ pṛcchatyanantaram
yadi jānāsi bhaktiṃ me snehādvā bhaktavatsala
||11||dharmaṃ kathaya me tāta anugrāhyo hyahaṃ tava
śrutā me mānavā dharmā vāsiṣṭhā kāśyapāstathā
||12||gargeyā gautamīyāśca tathā cośanasā smṛtāḥ
atrerviṣṇośca saṃvartāddakṣādaṅgirasastathā
||13||śātātapācca hārītādyājñavalkyāttathaiva ca
āpastambakṛtā dharmā śaṅkhasya likhitasya ca
||14||kātyāyanakṛtāścaiva tathā prācetasānmuneḥ
śrutā hyete bhavatproktāḥ śrutyarthā me na vismṛtāḥ
||15||asminmanvantare dharmāḥ kṛtatretādike yuge
sarve dharmāḥ kṛte jātāḥ sarve naṣṭāḥ kalau yuge
||16||cāturvarṇyasamācāraṃ kiṃcitsādhāraṇaṃ vada
caturṇāmapi varṇānāṃ kartavyaṃ dharmakovidaiḥ
||17||brūhi dharmasvarūpajña sūkṣmaṃ sthūlaṃ ca vistarāt
vyāsavākyāvasāne tu munimukhyaḥ parāśaraḥ
||18||dharmasya nirṇayaṃ prāha sūkṣmaṃ sthūlaṃ ca vistarāt
śṛṇu putra pravakṣyāmi śṛṇvantu munayastathā
||19||kalpe kalpe kṣayotpattyā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ
śrutismṛtisadācāranirṇetāraśca sarvadā
||20||na kaścidvedakartā ca vedaṃ smṛtvā caturmukhaḥ
tathaiva dharmānsmarati manuḥ kalpāntare'ntare
||21||anye kṛtayuge dharmāstretāyāṃ dvāpare yuge
anye kaliyuge nṝṇāṃ yugarūpānusārataḥ
||22||tapaḥ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ jñānamucyate
dvāpare yajñamevāhuḥ dānameva kalau yuge
||23||kṛte tu mānavā dharmāstretāyāṃ gautamāḥ smṛtāḥ
dvāpare śāṅkhalikhitāḥ kalau pārāśarāḥ smṛtāḥ
||24||tyajeddeśaṃ kṛtayuge tretāyāṃ grāmamutsṛjet
dvāpare kulamekaṃ tu kartāraṃ tu kalau yuge
||25||kṛte saṃbhāṣaṇādeva tretāyāṃ sparśanena ca
dvāpare tvannamādāya kalau patati karmaṇā
||26||kṛte tātkālikaḥ śāpastretāyāṃ daśabhirdinaiḥ
dvāpare caikamāsena kalau saṃvatsareṇa tu
||27||abhigamya kṛte dānaṃ tretāsvāhūya dīyate
dvāpare yācamānāya sevayā dīyate kalau
||28||abhigamyottamaṃ dānamāhūyaiva tu madhyamam
adhamaṃ yācamānāya sevādānaṃ tu niṣphalam
||29||jito dharmo hyadharmeṇa satyaṃ caivānṛtena ca
jitāścoraiśca rājānaḥ strībhiśca puruṣāḥ kalau
||30||sīdanti cāgnihotrāṇi gurupūjā praṇaśyati
kumāryaśca prasūyante asminkaliyuge sadā
||31||kṛte tvasthigatāḥ prāṇāstretāyāṃ māṃsamāśritāḥ
dvāpare rudhiraṃ caiva kalau tvannādiṣu sthitāḥ
||32||yuge yuge ca ye dharmāstatra tatra ca ye dvijāḥ
teṣāṃ nindā na kartavyā yugarūpā hi te dvijāḥ
||33||yuge yuge tu sāmarthyaṃ śeṣaṃ munivibhāṣitam
parāśareṇa cāpyuktaṃ prāyaścittaṃ vidhīyate
||34||ahamadyaiva tatsarvamanusmṛtya bravīmi vaḥ
cāturvarṇyasamācāraṃ śṛṇvantu ṛṣipuṅgavāḥ
||35||parāśaramataṃ puṇyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam
cintitaṃ brāhmaṇārthāya dharmasaṃsthāpanāya ca
||36||caturṇāmapi varṇānāmācāro dharmapālakaḥ
ācārabhraṣṭadehānāṃ bhaveddharmaḥ parāṅmukhaḥ
||37||ṣaṭkarmābhirato nityaṃ devatātithipūjakaḥ
hutaśeṣaṃ tu bhuñjāno brāhmaṇo nāvasīdati
||38||saṃdhyāsnānaṃ japo homo devatātithipūjanam
ātithyaṃ vaiśvadevaṃ ca ṣaṭkarmāṇi dine dine
||39||iṣṭo vā yadi vā dveṣyo mūrkhaḥ paṇḍita eva vā
saṃprāpto vaiśvadevānte so'tithiḥ svargasaṃgramaḥ
||40||dūrādhvopagataṃ śrāntaṃ vaiśvadeva upasthitam
atithiṃ taṃ vijānīyānnātithiḥ pūrvamāgataḥ
||41||naikagrāmīṇamatithiṃ saṃgṛhṇīta kadācana
anityamāgato yasmāttasmādatithirucyate
||42||atithiṃ tatra saṃprāptaṃ pūjayetsvāgatādinā
arghyāsanapradānena pādaprakṣālanena ca
||43||śraddhayā cānnadānena priyapraśnottareṇa ca
gacchantaṃ cānuyānena prītimutpādayedgṛhī
||44||atithiryasya bhagnāśo gṛhātpratinivartate
pitarastasya nāśnanti daśa varṣāṇi pañca ca
||45||kāṣṭhabhārasahasreṇa ghṛtakumbhaśatena ca
atithiryasya bhagnāśastasya homo nirarthakaḥ
||46||sukṣetre vāpayedbījaṃ supātre nikṣipeddhanam
sukṣetre ca supātre ca hyuptaṃ dattaṃ na naśyati
||47||na pṛcchedgotracaraṇe na svādhyāyaṃ śrutaṃ tathā
hṛdaye kalpayeddevaṃ sarvadevamayo hi saḥ
||48||apūrvaḥ suvratī vipro hyapūrvaścātitihiryathā
vedābhyāsarato nityaṃ tāvapūrvau dine dine
||49||vaiśvadeve tu saṃprāpte bhikṣuke gṛhamāgate
uddhṛtya vaiśvadevārthaṃ bhikṣukaṃ tu visarjayet
||50||yatiśca brahmacārī ca pakvānnasvāmināvubhau
tayorannamadattvā tu bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret
||51||dadyācca bhikṣātritayaṃ parivrāḍbrahmacāriṇām
icchayā ca tato dadyādvibhave satyavāritam
||52||yatihaste jalaṃ dadyādbhaikṣaṃ dadyātpunarjalam
tadbhaikṣyaṃ meruṇā tulyaṃ tajjalaṃ sāgaropamam
||53||yasya chatraṃ hayaścaiva kuñjarārohamṛddhimat
aindraṃ sthānamupāsīta tasmāttaṃ na vicārayet
||54||vaiśvadevakṛtaṃ pāpaṃ śakto bhikṣurvyapohitum
na hi bhikṣukṛtāndoṣānvaiśvadevo vyapohati
||55||akṛtvā vaiśvadevaṃ tu bhuñjate ye dvijādhamāḥ
sarve te niṣphalā jñeyāḥ patanti narake'śucau
||56||vaiśvadevavihīnā ye ātithyena bahiṣkṛtāḥ
sarve te narakaṃ yānti kākayoniṃ vrajanti ca
||57||pāpo vā yadi caṇḍālo vipraghnaḥ pitṛghātakaḥ
vaiśvadeve tu saṃprāptaḥ so'tithiḥ svargasaṃkramaḥ
||58||yo veṣṭitaśirā bhuṅkte yo bhuṅkte dakṣiṇāmukhaḥ
vāmapāde karaṃ nyasya tadvai rakṣāṃsi bhuñjate
||59||avratā hyanadhīyānā yatra bhaikṣacarā dvijāḥ
taṃ grāmaṃ daṇḍayedrājā corabhaktaprado hi saḥ
||60||kṣatriyo hi prajā rakṣañśastrapāṇiḥ pradaṇḍavān
nirjitya parasainyāni kṣitiṃ dharmeṇa pālayet
||61||puṣpaṃ puṣpaṃ vicinuyānmūlacchedaṃ na kārayet
mālākāra ivārāme na yathāṅgārakārakaḥ
||62||lābhakarma tathā ratnaṃ gavāṃ ca paripālanam
kṛṣikarma ca vāṇijyaṃ vaiśyavṛttirudāhṛtā
||63||śūdrasya dvijaśuśrūṣā paramo dharma ucyate
anyathā kurute kiṃcittadbhavettasya niṣphalam
||64||lavaṇaṃ madhutailaṃ ca dadhitakraṃ ghṛtaṃ payaḥ
na duṣyecchūdrajātīnāṃ kuryātsarveṣu vikrayam
||65||vikrīṇanmadhyamāṃsāni hyabhakṣasya ca bhakṣaṇam
kurvannagamyā gamanaṃ śūdraḥ patati tatkṣaṇāt
||66||kapilākṣīrapānena brāhmaṇīgamanena ca
vedākṣaravicāreṇa śūdraścāṇḍālatāṃ vrajet
||67||