agnicayanam
Prathamā kaṇḍikā
śvo bhūte paurvāhṇikībhyāṃ pracarya dvitīyāṃ citiṃ cinoti
||1||dhruvakṣitiriti pañcāśvinīrupadadhāti
||2||sajūrṛtubhiriti pañcartavyā āśvinīranūpadhāya
||3||prāṇaṃ me pāhīti pañca prāṇabhṛta ṛtavyā anūpadhāya
||4||apaspinveti pañcāpasyā anuparihāram
||5||vāyoryānyasīti dve saṃyānyau
||6||śukraśca śuciśceti dve ṛtavye samānatayādevate
||7||tryavirvaya iti pañca dakṣiṇasyāṃ śroṇyām | paṣṭhavāḍvaya iti pañcottarasyām | basto vaya iti dakṣiṇe'ṃse | vṛṣṇirvaya ityuttare | vyāghro vaya iti dakṣiṇe pakṣe | siṃho vaya ityuttare | etadvā viparītam | puruṣo vaya iti madhye | viṣṭambho vaya iti catasro vayasyāḥ purastātpratīcīḥ
||8||yaṃ kāmayetāpaśuḥ syāditi vayasyāstasyetyuktam
||9||ṛṣabhādiścityantaḥ
||10||śvo bhūte paurvāhṇikībhyāṃ pracarya tṛtīyāṃ citiṃ cinoti
||11||indrāgnī avyathamānāmiti svayamātṛṇāmabhimṛśyāśvenopaghrāpya viśvakarmā tvā sādayatvantarikṣasya pṛṣṭha ityaviduṣā brāhmaṇena saha madhye'gnerupadadhāti | bhuva iti caitayā vyāhṛtyā
||12||cittiṃ juhomīti svayamātṛṇāyāṃ hutvā vyaniti
||13||jyotirasi jyotirme yaccheti hiraṇyeṣṭakām
||14||adhidyauriti maṇḍaleṣṭakām
||15||atra retaḥsico vivayasaḥ
||16||viśvakarmā tvā sādayatvantarikṣasya pṛṣṭhe jyotiṣmatīmiti viśvajyotiṣam
||17||antarikṣasya yānyasīti dve saṃyānyau
||18||Dvitīyā kaṇḍikā
nabhaśca nabhasyaśceti catasra ṛtavyāḥ | dvedve samānatayādevate
||1||rājñyasi prācī digiti pañca diśyāḥ pratidiśamekāṃ madhye
||2||āyurme pāhīti daśa prāṇabhṛtaḥ purastādupadhāya
||3||ṣaṭtriṃśataṃ bṛhatīḥ | mā chanda iti dvādaśa dakṣiṇataḥ | pṛthivī chanda iti dvādaśa paścāt | agnirdevateti dvādaśottarataḥ
||4||mūrdhāsi rāḍiti sapta vālakhilyāḥ purastātpratīcīḥ | yantrī rāḍiti sapta paścātprācīḥ
||5||akṣṇayā dveṣyasya prasavāya tvopayāmāya tvā kāṭāya tvārṇavāya tvā dharṇasāya tvā draviṇāya tvā sindhave tvā samudrāya tvā sarasvate tvā viśvavyacase tvā subhūtāya tvāntarikṣāya tveti dvādaśa bhūteṣṭakāḥ
||6||ṛṣabhādiścityantaḥ
||7||śvo bhūte paurvāhṇikībhyāṃ pracarya caturthīṃ citiṃ cinoti
||8||āśustrivṛdagnerbhāgo'sītyetābhyāmanuvākābhyāṃ yathābrāhmaṇamupadhāyāntarikṣamasyantarikṣāya tveti dve saṃyānyau
||9||sahaśca sahasyaśceti dve ṛtavye samānatayādevate
||10||ekayāstuvateti saptadaśa sṛṣṭīḥ
||11||iyameva sā yā prathamā vyaucchaditi ṣoḍaśa vyuṣṭīḥ
||12||ṛṣabhādiścityantaḥ
||13||Tṛtīyā kaṇḍikā
śvo bhūte paurvāhṇikībhyāṃ pracarya pañcamīṃ citiṃ cinoti
||1||agne jātānpra ṇudā naḥ sapatnāniti purastādupadadhāti | sahasā jātāniti paścāt | catuścatvāriṃśa stoma iti dakṣiṇataḥ | ṣoḍaśa stoma ityuttarataḥ
||2||iṣṭakāyāṃ purīṣamadhyūhya pṛthivyāḥ purīṣamasīti madhye'gneḥ purīṣavatīm
||3||evaśchando varivaśchanda iti catvāriṃśataṃ virājo daśadaśa pratidiśa makṣṇayā
||4||raśmirasi kṣayāya tvā kṣayaṃ jinveti stomabhāgāḥ | saptasapta pratidiśam | avaśiṣṭā madhye
||5||rājñyasi prācī digiti pañca nākasadaḥ pratidiśamekāṃ madhye
||6||tāsu purīṣamadhyūhyāyaṃ puro harikeśa iti pañcacoḍā abhyupadadhāti | dveṣyaṃ manasā dhyāyanpaścātprācīmuttamām
||7||āyostvā sadane sādayāmīti svayamātṛṇāmabhimṛśyāśvenopaghrāpya parameṣṭhī tvā sādayatu divaḥ pṛṣṭha ityaviduṣā brāhmaṇena saha madhye'gnerupadadhāti | suvariti caitayā vyāhṛtyā
||8||cittiṃ juhomīti svayamātṛṇāyāṃ hutvāpānya prothadaśva ityuttare'ṃse vikarṇīm
||9||tenānyābhiriṣṭakābhirabhyupadadhāti
||10||Caturthī kaṇḍikā
suvarasi suvarme yaccheti hiraṇyeṣṭakām
||1||dyauraparājiteti maṇḍaleṣṭakām
||2||atraikāṃ retaḥsicaṃ sthavirasya
||3||prajāpatistvā sādayatu divaḥ pṛṣṭhe jyotiṣmatīmiti viśvajyotiṣam
||4||tapaśca tapasyaśceti dve ṛtavye samānatayādevate
||5||devānāṃ yānyasi devānāṃ devayānyasīti dve saṃyānyau
||6||saṃyānyāvṛtavye viśvajyotiṣaṃ retaḥsicaṃ hiraṇyeṣṭakāṃ maṇḍaleṣṭakāṃ vikarṇīṃ svayamātṛṇāmityevamanupūrvā eke samāmananti
||7||āparāhṇikībhyāṃ pracaryaudumbarīḥ samidho ghṛte vāsayati
||8||śvo bhūte paurvāhṇikībhyāṃ pracarya pañcamyāściteḥ śeṣaṃ yājñasenīṃ citiṃ cinoti
||9||agnirmūrdheti tisro gāyatrīḥ purastādupadadhāti | evamuttarāṇi trīṇitrīṇi | triṣṭubho dakṣiṇataḥ | jagatīḥ paścāt | anuṣṭubha uttarataḥ | bṛhatīruṣṇihāḥ paṅktīrakṣarapaṅktīriti viṣurūpāṇi chandāṃsi yathāvakāśam | aticchandasaṃ madhye | dvipadā antataḥ
||10||anyatra sāhasrātpaśukāmasya gocitiṃ cinoti
||11||sahasraṃ pādamātrīriṣṭakāḥ
||12||tāḥ prathamāyāṃ cityāṃ madhyamāyāmuttamāyāṃ vopadadhyāt
||13||Pañcamī kaṇḍikā
agne gobhirna ā gahītyanuvākena pratimantraṃ punaḥpunarabhyāsam
||1||indrāgnibhyāṃ tvā sayujā yujā yunajmītyaṣṭau sayujaḥ
||2||rohiteṣu tvā jīmūteṣu sādayāmyaruṇeṣu tvā kṛṣṇeṣu tvā nīleṣu tvā siteṣu tvā jīmūteṣu sādayāmīti pañca jīmūtāḥ
||3||ambā nāmāsīti sapta kṛttikāḥ
||4||purovātasanirasīti pañca vṛṣṭisanīranuparihāram
||5||salilāya tvetyaṣṭāvādityeṣṭakāḥ
||6||ṛce tvā ruce tveti pañca ghṛteṣṭakā anuparihāram
||7||ādityeṣṭakābhighṛtapiṇḍānvyatiṣaktāniti vājasaneyakam
||8||yaśodāṃ tveti pañca yaśodāḥ
||9||bhūyaskṛdasīti pañca bhūyaskṛtaḥ
||10||apsuṣadasīti pañcāgnirūpāṇi
||11||pṛthivyāstvā draviṇe sādayāmīti pañca draviṇodāḥ
||12||prāṇaṃ me pāhīti ṣaḍāyuṣyāḥ
||13||agne yatte paraṃ hṛnnāmetyagnerhṛdayam
||14||yāvā ayāvā iti saptartavyāḥ
||15||yā devyasīṣṭaka āyurdā upaśīvarī | sā māmupaśeṣva jāyeva patimitsadā | yā devyasīṣṭake prāṇadā apānadā vyānadāścakṣurdā śrotradā vāgdā ātmadāḥ pṛthividā antarikṣadā dyaurdā svardāḥ kumārīdāḥ prapharvidāḥ prathamaupaśadā yuvatidā upaśīvarī | sā māmupaśeṣva jāyeva patimitsadeti ṣoḍaśopaśīvarīḥ
||16||Ṣaṣṭhī kaṇḍikā
abhīṣāccābhiṣavī cābhivayāścordhvavayāśca bṛhadvayāśca savayāśca sahvāṃśca sahamānaśca sahasvāṃśca sahīyāṃśceti daśendranāmāni
||1||agninā viśvāṣāḍiti dvāviṃśatimindratanūḥ
||2||prajāpatirmanasāndho'ccheta iti trayastriṃśataṃ yajñatanūḥ
||3||jyotiṣmatīṃ tvā sādayāmīti dvādaśa jyotiṣmatīḥ
||4||pūrṇā paścāditi paurṇamāsīṃ purastādupadhāya kṛttikā nakṣatramiti nakṣatreṣṭakāḥ purastātpratīcīrasaṃspṛṣṭāḥ
||5||pūrvāmupadhāyāparāmaparāmā viśākhābhyām
||6||dakṣiṇena svayamātṛṇāṃ rītiṃ pratipādayati
||7||yatte devā adadhurityamāvāsyāṃ paścādupadhāyāvaśiṣṭānāṃ pūrvāṃpūrvāmāpabharaṇībhyaḥ
||8||uttareṇa svayamātṛṇāṃ rītiṃ pratipādayati
||9||paurṇamāsīmantataḥ
||10||ṛce tvā ruce tveti sarvāsu nakṣatreṣṭakāksvanuṣajati
||11||Saptamī kaṇḍikā
hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgra ityaṣṭau saritaḥ
||1||viśvakarmā diśāṃ patiriti pañca hiraṇyeṣṭakāḥ pratidiśamekāṃ madhye
||2||prāṇāya tvā cakṣuṣe tveti catasraḥ svayamātṛṇāḥ pratidiśam
||3||agna ā yāhi vītaye | agniṃ dūtaṃ vṛṇīmahe | agnināgniḥ samidhyate | agnirvṛtrāṇi jaṅghanat | agne stomaṃ manāmahe sidhramadya divispṛśam | devasya draviṇasyava iti pañcāhnāṃ rūpāṇi
||4||atha vratamupadadhāti
||5||prācyā tvā diśā sādayāmīti pañcātmeṣṭakāḥ pratidiśamekāṃ madhye
||6||saṃyacca pracetāśceti pañca vaiśvadevīrātmani dveṣyaṃ manasā dhyāyan
||7||kayā naścitra ā bhuvadūtī sadāvṛdhaḥ sakhā | kayā śaciṣṭhayā vṛtā | kastvā satyo madānāṃ maṃhiṣṭho matsadandhasaḥ | dṛḍhā cidāruje vasu | abhī ṣu ṇaḥ sakhīnāmavitā jaritṝṇām | śataṃ bhavāsyūtibhiriti vāmadevyam
||8||Aṣṭamī kaṇḍikā
dakṣiṇata ātmani
||1||indro dadhīco asthabhirvṛtrāṇyapratiṣkutaḥ | vavakṣurugro astṛta ityatharvaśiro daśātiṣaktāḥ
||2||pūrvārdhe vidyate śiraso nirūhaṇam | na vidyata ityaparam
||3||abhi tvā śūra nonumo'dugdhā iva dhenavaḥ | īśānamasya jagataḥ suvardṛśamīśānamindra tasthuṣaḥ | īśānamindra tasthuṣaḥ | na tvāvām̐ anyo divyo na pārthivaḥ | na jāto na janiṣyate aśvāyanto maghavannindra vājinaḥ | gavyantastvā havāmaha iti rathaṃtaraṃ dakṣiṇe pakṣe'dhyātmannapavargaḥ
||4||prathamāmupadhāya dvitīyāmatha viśayām
||5||ardhamātmanyardhaṃ pakṣe
||6||tvāmiddhi havāmahe sātā vājasya kāravaḥ | tvāṃ vṛtreṣvindra satpatiṃ narastvāṃ kāṣṭhāsvarvataḥ | tvāṃ kāṣṭhāsvarvataḥ | sa tvaṃ naścitra vajrahasta dhṛṣṇuyā | mahastavāno adrivaḥ | maha stavāno adrivaḥ | gāmaśvaṃ rathyamindra saṃ kira | satrā vājaṃ na jigyuṣa iti bṛhaduttare pakṣe
||7||tasya rathaṃtaravatkalpaḥ
||8||Navamī kaṇḍikā
yajñāyajñā vo agnaye girāgirā ca dakṣase | prapra vayamamṛtaṃ jātavedasaṃ priyam mitraṃ na śaṃsiṣam | priyaṃ mitraṃ na śaṃsiṣam | ūrjo napātaṃ sa hināyamasmayuḥ | dāśema havyadātaye | dāśema havyadātaye | bhuvadvājeṣvavitā bhuvadvṛdhaḥ | uta trātā tanūnāmiti yajñāyajñiyaṃ pucche
||1||tasya rathaṃtaravatkalpaḥ
||2||tvāmagne vṛṣabhamityṛṣabhamupadhāya saṃvatsarasya pratimāmiti prājāpatyām
||3||śatāyudhāya śatavīryāyeti pañcājyānīḥ pratidiśamekāṃ madhye
||4||indrasya vajro'sīti catasro vajriṇīḥ pratidiśamaśmana iṣuhasta upadadhāti
||5||indrasya vajro'si vārtraghnastanūpā naḥ pratispaśaḥ | yo na upariṣṭādaghāyurabhidāsatyetaṃ so'śmānamṛcchatviti madhye pañcamīmeke samāmananti
||6||pṛthivyai tvāntarikṣāya tvā dive tveti tisro lokeṣṭakāḥ
||7||agnaye tvā pavamānāyāgnaye tvā pāvakāyāgnaye tvā śucaya iti tisraḥ pāvamānīḥ
||8||Daśamī kaṇḍikā
ṛcā tvā chandasā sādayāmi vaṣaṭkāreṇa tvā chandasā sādayāmi hiṅkāreṇa tvā chandasā sādayāmi prastāvena tvā chandasā sādayāmi pratihāreṇa tvā chandasā sādayāmyudgīthena tvā chandasā sādayāmi nidhanena tvā chandasā sādayāmīti sapta cchandasyāḥ
||1||agne yaśasvinniti catasro rāṣṭrabhṛtaḥ purastādupadhāya hiraṇyeṣṭakābhiḥ sarvato mukhamupadadhāti
||2||gāyatrīṃ purastādupadadhātītyuktam
||3||athaikeṣām | gāyatrīṃ purastādupadadhāti triṣṭubhaṃ dakṣiṇato jagatīṃ paścādanuṣṭubhamuttarataḥ paṅktiṃ madhye | ityetābhiḥ sarvābhiḥ sarvato mukhamupadadhāti
||4||gāyatryādayo bhavanti paṅktyudayanāḥ
||5||agnirmūrdhā | bhuvaḥ | janasya gopāḥ | tvāṃ citraśravastama | agne tamadyāśvamityetā āmnātā bhavanti
||6||agna ā yāhi vītaya iti caitābhiḥ sarvato mukhamupadadhāti
||7||lokaṃpṛṇābhirityeke
||8||atra vā vikarṇīṃ svayamātṛṇāṃ copadadhyāt
||9||lokaṃpṛṇādiścityantaḥ
||10||agne yukṣvā hi ye tava | yukṣvā hi devahūtamāniti dvābhyāṃ saṃcitamagnimabhimṛśya vasavastvā rudraiḥ purastātpāntvityetairyathāliṅgaṃ saṃcitamagnimājyena prokṣati | madhya uttamena prāṅmukhaḥ
||11||Ekādaśī kaṇḍikā
sahasrasya pramā asīti sahasreṇa hiraṇyaśalkairūrdhvastiṣṭhanpratidiśamagniṃ prokṣati dvābhyāṃdvābhyāṃ śatābhyām | madhya uttamābhyāṃ prāṅmukhaḥ
||1||imā me agna iṣṭakā dhenavaḥ santvitīṣṭakā dhenūryajamānaḥ kurute
||2||aiḍikyā cityādhvaryuragnimabhimṛśya śatarudrīyaṃ juhoti jartilayavāgvā gavīdhukayavāgvā vā jartilairgavīdhukasaktubhiḥ kusayasarpiṣājākṣīreṇa mṛgīkṣīreṇa vārkaparṇenodaṅtiṣṭhan | uttarasya pakṣasyottarāparasyāṃ sraktyāṃ vikarṇyāṃ svayamātṛṇāyāmanuparicāraṃ vā
||3||namaste rudra manyava ityetānanuvākāṃstraidhaṃ vibhajyāpi vā prathamādupakramya namastakṣabhya iti jānudaghne dhārayamāṇo rathakārebhyaśca va ityupakramya namaḥ svāyudhāyeti nabhidaghne śeṣeṇa prāgavatānebhya āsyadaghne hutvā sahasrāṇi sahasraśa iti daśāvatānānhutvānvārohāñjuhoti
||4||namo rudrebhyo ye pṛthivyāmiti jānudaghne dhārayamāṇo namo rudrebhyo ye'ntarikṣa iti nābhidaghne namo rudrebhyo ye divītyāsyadaghne hutvaitāneva yajamānaṃ vācayitvaitāneva viparītānpratyavarīhānhutvā saṃcare paśūnāmarkaparṇamudasyati
||5||yaṃ dviṣyāttasya saṃcare yasya rudraḥ prajāṃ paśūnvābhimanyetodaṅ paretya rudrāñjapaṃścaredityayajñasaṃyuktaḥ kalpaḥ
||6||Dvādaśī kaṇḍikā
yo rudro agnāviti raudraṃ gāvīdhukaṃ carum
||1||etena yajuṣā yasyāmiṣṭakāyāṃ śatarudrīyaṃ juhoti tasyāṃ pratiṣṭhāpayati
||2||tisṛdhanvamayācitaṃ yajamāno brāhmaṇāya dattvā yatte rudra puro dhanurityetairyathāliṅgamupatiṣṭhate
||3||udakumbhamādāyādhvaryuraśmannūrjamiti triḥ pradakṣiṇamagniṃ pariṣiñcanparyeti
||4||nidhāya kumbhamaśmaṃste kṣudamuṃ te śugṛcchatu yaṃ dviṣma iti trirapariṣiñcanpratiparyeti
||5||yadyabhicaredidamahamamuṣyāmuṣyāyaṇasyāyuḥ prakṣiṇomīti dakṣiṇasyāmuttarasyāṃ vā sraktyāṃ kumbhaṃ prakṣiṇuyāt
||6||avakā vetasaśākhāṃ maṇḍūkaṃ ca dīrghavaṃśe prabadhya samudrasya tvāvākayeti saptabhiraṣṭābhirvāgniṃ vikarṣati
||7||vikarṣannevānugamayitvā maṇḍūkasya prāṇānsarvānsaṃlobhyotkara udasyeti
||8||yaṃ dviṣyāttametairupaspṛśet
||9||pṛṣṭhairupatiṣṭhate | gāyatreṇa purastāt | bṛhadrathaṃtarābhyāṃ pakṣau | ṛtusthāyajñāyajñiyena puccham | dakṣiṇasyāṃ śroṇyāṃ vāravantīyena | uttarasyāṃ vāmadevyena
||10||apipakṣe prajāpateḥ sāmānṛcaṃ gāyati
||11||pitā mātariśveti saṃcitokthyena hotānuśaṃsati
||12||hotaryakāmayamāne'dhvaryuḥ stutaśastrayordohe yajamānaṃ vācayati
||13||stutasya stutamasītyatra pravargyamudvāsayati
||14||Trayodaśī kaṇḍikā
juhvāṃ pañcagṛhītaṃ gṛhītvā svayaṃ kṛṇvāna iti dve
||1||atisargaṃ dadato mānavāyarjuṃ panthāmanupaśyamānāḥ | ajuṣanta maruto yajñametaṃ vṛṣṭiṃ devānāmamṛtaṃ svarvidam | āvartamāno bhuvanasya madhye prajā vikurvañjanayanvirūpāḥ | saṃvatsaraḥ parameṣṭhī dhṛtavrato yajñaṃ naḥ pātu rajasaḥ purastāt | prajāṃ dadātu parivatsaro no dhātā dadātu sumanasyamānaḥ | bahvīḥ sākaṃ bahudhā viśvarūpā ekavratā māmabhisaṃviśantviti pañcānvārohānhutvāparaṃ pañcagṛhītaṃ gṛhītvā kārṣṇī upānahāvupamuñcate | ekāṃ vā
||2||cite tveti dakṣiṇām | anucite tvetyuttarām
||3||evaṃ yajamānaḥ
||4||apāmidaṃ nyayanam | namaste harase śociṣa iti dvābhyāmagnimadhirohati | pṛthivīmākramiṣamityetairyajamānaḥ
||5||nṛṣade vaḍiti pañcabhiruttaravedivadagniṃ svayamātṛṇāṃ vā vyāghārya ye devā devānāmiti dvābhyāmanuparicāraṃ dadhnā madhumiśreṇa darbhagrumuṣṭināgniṃ vyavokṣya kūrmapṛṣantaṃ kṛtvā prāṇadā apānadā iti pratyavaruhyāgnistigmeneti dvābhyāmagnaye 'nīkavata ekāmāhutiṃ hutvā
||6||Caturdaśī kaṇḍikā
ṣoḍaśagṛhītena srucaṃ pūrayitvā vaiśvakarmaṇāni juhoti
||1||ya imā viśvā bhuvanāni juhvat | cakṣuṣaḥ pitā manasā hi dhīra iti nānāsūktābhyāṃ dve āhutī
||2||yaṃ kāmayeta ciraṃ pāpmano nirmucyetetyekaikaṃ tasyetyuktam
||3||yadyenamudake bhīrvindedudakāñjalimādāya samudrāya vayunāyetyapsu juhuyādityayajñasaṃyuktaḥ kalpaḥ
||4||udenamuttarāṃ nayetyaudumbarīḥ samidho ghṛtoṣitāstisṛbhistisra ādhāya paśubandhavadagniṃ praṇayati
||5||udu tvā viśve devā ityagnimudyamya pañca diśo daivīriti pañcabhirharatyāgnīdhrāt
||6||āśuḥ śiśāna iti dakṣiṇato brahmā daśarcenānveti | maitrāvaruṇaḥ pratiprasthātā vā
||7||yaṃ kāmayeta rāṣṭraṃ syāditi tametena saṃnahyānviyāt | saṃgrāme saṃyatte hotavyam | taijano māndhuko vedhmo bhavatītyayajñasaṃyuktaḥ kalpaḥ
||8||vimāna eṣa divo madhya āsta iti dvābhyāmāgnīdhre'śmānaṃ nidhāyendraṃ viśvā avīvṛdhanniti catasṛbhirā pucchādgatvā
||9||Pañcadaśī kaṇḍikā
prācīmanu pradiśamiti pañcabhiragnimadhiruhya naktoṣāsāgne sahasrākṣeti dvābhyāṃ saṃhitābhyāṃ dadhnaḥ pūrṇāmaudumbarīṃ svayamātṛṇāyāṃ juhoti
||1||naktoṣāseti kṛṣṇāyai śvetavatsāyai payasā juhoti
||2||payasā vyāghārayatītyeke
||3||ūrṇāvantaṃ prathamaḥ sīda yonimiti hoturabhijñāya pāśukānsaṃbhārānnyupya suparṇo'si garutmāniti tisṛbhiḥ svayamātṛṇāyāmagniṃ pratiṣṭhāpya preddho agne dīdihi puro na ityaudumbarīṃ samidhamādadhāti
||4||didhema te parame janmannagna iti vaikaṅkatīm
||5||tāṃ saviturvareṇyasya citrāmiti śamīmayīm
||6||cittiṃ juhomi | agne tamadyāśvamiti dve āhutī hutvā dvādaśagṛhītena srucaṃ pūrayitvā sapta te agne samidhaḥ sapta jihvā iti saptavatyā pūrṇāhutiṃ juhoti
||7||tāṃ juhvadiha so'stviti digbhyo'gniṃ manasā dhyāyati
||8||Ṣoḍaśī kaṇḍikā
ā vediprokṣātkṛtvā vaiśvānarasya tantraṃ prakramayati
||1||vedaṃ kṛtvāgniṃ paristīrya pāṇiprakṣālanādi karma pratipadyate
||2||yathārthaṃ pātrayogaḥ
||3||nirvapaṇakāle vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirupya sapta mārutānsaptakapālānnirvapati
||4||tūṣṇīmupacaritā bhavanti
||5||saṃpraiṣakāle patnīvarjaṃ saṃpreṣyati
||6||ājyagrahanakāle dhruvāyāmeva gṛhṇāti
||7||prokṣaṇīnāmabhimantraṇādi karma pratipadyate
||8||staraṇakāle'pareṇāgniṃ barhiḥ stīrtvā dhruvāṃ sruvaṃ ca sādayati
||9||etāvasadatāmiti mantraṃ saṃnamati
||10||vedaṃ nidhāya sāmidhenībhyaḥ pratipadyate
||11||na saṃpreṣyati na saṃmārṣṭi na prayājānyajati
||12||ājyabhāgābhyāṃ pracarya juhvāmupastīrya kṛtsnaṃ vaiśvānaramavadāya dvirabhighāryoccairvaiśvānarasyāśrāvayati
||13||upāṃśu mārutānsarvahutāñjuhoti
||14||īdṛṅ cānyādṛṅ ceti saptabhirguṇairāsīno hastena gaṇena gaṇamanudrutya mārutāñjuhoti
||15||madhye'raṇye'nuvākyena gaṇenagaṇena juhotītyeke
||16||mārutaiḥ sarvato vaiśvānaraṃ paricinotītyeke
||17||svatavāṃśca praghāsī ca sāṃtapanaśca gṛhamedhī ca krīḍī ca sākī corjiṣī cetyeṣa ṣaṣṭha āmnātaḥ
||18||mitāsaśca saṃmitāsaśca na iti sarvatrānuṣajati
||19||Saptadaśī kaṇḍikā
yadi kāmayeta kṣatraṃ viśa ojīyaḥ syāditi grāme'nuvākyasya trīṇi catvāri vā padānyanudrutyāraṇye'nuvākyamanudrutya grāme'nuvākyasya śeṣeṇa juhuyāt
||1||evamāditastribhirgaṇairhutvāraṇye'nuvākyena juhuyāt
||2||yathā pūrvairevaṃ tribhiruttarairgaṇaiḥ
||3||yadi kāmayeta viṭ kṣatrādojīyasī syāditi yathāsamāmnātamāditastribhirgaṇairhutvāraṇye'nuvākyasya ṣaṭsu padāntarāleṣu ṣadgaṇānopyāraṇye 'nuvākyena juhuyāt
||4||yathā pūrvairevaṃ tribhiruttarairgaṇaiḥ
||5||na saṃpreṣyati na saṃmārṣṭi nānūyājānyajati
||6||yaṃ kāmayeta kṣatreṇāsya kṣatraṃ hanyātpra svādāyatanāccyaveteti tasyāraṇye'nuvākyenāgniṣṭhaṃ rathavāhanaṃ vā vyaṅgayedityayajñasaṃyuktaḥ kalpaḥ
||7||agnāviṣṇū sajoṣaseti caturgṛhītaṃ hutvaudumbarīṃ srucaṃ vyāyāmamātrīṃ mṛdā pradigdhāṃ paścādāsecanavatīṃ ghṛtasya pūrayitvā vājaśca me prasavaśca ma iti saṃtatāṃ vasordhārāṃ juhotyā mantrasamāpanāt
||8||yaṃ kāmayeta prāṇānasyānnādyaṃ vi chindyāmiti vigrāhaṃ tasyetyuktam
||9||yadājyamucchiṣyeta tasminbrahmaudanaṃ paktvā caturo brāhmaṇānbhojayet | catuḥśarāvaṃ vaudanaṃ paktvā tadvyañjanaṃ bhojayet
||10||prāśitavadbhyaścatasro dhenūrdadyāt
||11||samudrādūrmiriti tisraḥ
||12||Aṣṭādaśī kaṇḍikā
tridhā hitaṃ paṇibhirguhyamānaṃ gavi devāso ghṛtamanvavindan | indra ekaṃ sūrya ekaṃ jajāna venādekaṃ svadhayā niṣṭatakṣuḥ | etā arṣanti hṛdyātsamudrācchatavrajā ripuṇā nāvacakṣe | ghṛtasya dhārā abhi cākaśīmi hiraṇyayo vetaso madhya āsām | samyak srravanti sarito na dhenā antarhṛdā manasā pūyamānāḥ | ete arṣantyūrmayo ghṛtasya mṛgā iva kṣipaṇorīṣamāṇāḥ | sindhoriva prādhvane śūghanāso vātapramiyaḥ patayanti yahvāḥ | ghṛtasya dhārā aruṣo na vājī kāṣṭhā bhindannūrmibhiḥ pinvamānaḥ | abhi pravanta samaneva yoṣāḥ kalyāṇyaḥ smayamānāso agnim | ghṛtasya dhārāḥ samidho nasanta tā juṣāṇo haryati jātavedāḥ | kanyā iva vahatumetavā u añjyañjānā abhi cākaśīmi | yatra somaḥ sūyate yatra yajño ghṛtasya dhārā abhi tatpavante | abhyarṣata suṣṭutiṃ gavyamājimasmāsu bhadrā draviṇāni dhatta | imaṃ yajñaṃ nayata devatā no ghṛtasya dhārā madhumatpavante | dhāmante viśvaṃ bhuvanamadhi śritamantaḥ samudre hṛdyantarāyuṣi | apāmanīke samithe ya āghṛtastamaśyāma madhumantaṃ ta ūrmimiti hutāṃ hūyamānāṃ vā yajamāno'numantrayate
||1||Ekonaviṃśī kaṇḍikā
vājaprasavīyaṃ juhoti
||1||sapta grāmyā oṣadhayaḥ saptāraṇyāḥ
||2||pṛthagannāni dravīkṛtyaudumbareṇa sruveṇa vājasyemaṃ prasavaḥ suṣuva iti grāmyā hutvāraṇyā juhoti
||3||hutvāhutvā pātryāṃ saṃpātamavanayati
||4||dakṣiṇaṃ pratyapipakṣamaudumbarīmāsandīṃ pratiṣṭhāpya tasyāṃ kṛṣṇājinaṃ prācīnagrīvamuttaralomāstīrya tasminnāsīnaṃ yajamānamagnimanvārabdhaṃ saṃpātairabhiṣiñcati
||5||vyāghracarmaṇi rājanyam | bastājine vaiśyam | kṛṣṇājine brahmavarcasakāmam
||6||bastājine puṣṭikāmamityeke
||7||devasya tvetyanudrutyāgnestvā sāmrājyenābhiṣiñcāmīti brāhmaṇam | indrasyeti rājanyam | bṛhaspateriti vaiśyam
||8||rājanyavaiśyayormantraviparyāsameke samāmananti
||9||prāṅmukhamāsīnaṃ pratyaṅmukhastiṣṭhañśīrṣato'bhiṣicyā mukhādanvavasrāvayati
||10||tadāhurhotavyameva nahi suṣuvāṇaḥ kamcana pratyavarohatīti
||11||naktoṣāseti kṛṣṇāyai śvetavatsāyai payasā hutvā ṣaḍbhiḥ paryāyairdvādaśa rāṣṭrabhṛto juhoti
||12||Viṃśī kaṇḍikā
ṛtāṣāḍṛtadhāmeti paryāyamanudrutya tasmai svāheti prathamāmāhutiṃ juhoti | tābhyaḥ svāhetyuttarām
||1||evamitarānparyāyānvibhajati
||2||bhuvanasya pata iti paryāyāṇāṃ saptamyāhutīnāṃ trayodaśī
||3||etena vyākhyātam
||4||bhuvanasya pata iti rathamukhe pañcāhutīrjuhoti | daśa vā
||5||uparyāhavanīye rathaśiro dhāryamāṇamabhijuhotītyeke
||6||abhihutamudyamyādhvaryorāvasathaṃ haranti
||7||anunayanti trīnaśvān | caturo vā
||8||tānsarathānadhvaryave dadāti
||9||vaḍabā ityekeṣām | vaḍabe ityekeṣām
||10||samudro'si nabhasvānityañjalinā trīṇi vātanāmāni juhoti
||11||nahyetasyāvadānamastīti vijñāyate
||12||kṛṣṇājinapuṭena vātaṃ juhotītyeke
||13||agna udadhe yā ta iṣuryuvā nāmeti pañcājyāhutīrhutvā samīcī nāmāsi prācī digiti dadhnā madhumiśreṇa ṣaṭ sarpāhutīranuparicāram
||14||hetayo nāma stheti ṣaṇmahāhutīryathā sarpāhutīḥ
||15||suvarna gharma svāheti pañcārkāhutīḥ
||16||yāste agne sūrye ruca iti tisro rucaḥ
||17||vedyāstaraṇādi saumikaṃ karma pratipadyate
||18||yatprāgdhiṣṇiyanivapanāttatkṛtvā
||19||Ekaviṃśī kaṇḍikā
mamāgne varco vihaveṣvastvityanuvākena pratimantramiṣṭakābhirdhiṣṇiyāṃścinoti
||1||aśmanavamā āgnīdhrīya upadadhāti
||2||dvādaśa ṣoḍaśaikaviṃśatiṃ caturviṃśatiṃ vā hotrīye | ekādaśa brāhmaṇācchaṃsīye | ṣaṇmārjālīye
||3||aṣṭāvaṣṭāvanyeṣu dhiṣṇiyeṣūpadadhātīti vijñāyate
||4||caturaśrāḥ parimaṇḍalā vā dhiṣṇiyāḥ
||5||teṣāṃ yāvatya iṣṭakāstāvatīḥ śarkarāḥ pariśritāḥ
||6||tava śriye vyajihīti parvato gavāṃ gotramudasṛjo yadaṅgiraḥ | indreṇa yujā tamasā parīvṛtaṃ bṛhaspate nirapāmaubjo arṇavam | bṛhaspate ati yadaryo arhāt | bṛhaspatiḥ samajayadvasūni maho vrajāngomato deva eṣaḥ | apaḥ siṣāsantsuvarapratīto bṛhaspatirhantyamitramarkairiti tisro brahmasadane
||7||yamo dādhāra pṛthivīṃ yamo viśvamidaṃ jagat | yamāya sarvamittasthe yatprāṇadvāyurakṣitam | yathā pañca yathā ṣaḍyathā pañcadaśarṣayaḥ | yamaṃ yo vidyātsa brūyādyathaika ṛṣirvijānate | trikadrukebhiḥ patati ṣaḍurvīrekamidbṛhat | gāyatrī triṣṭup chandāṃsi sarvā tā yama āhiteti tisro mārjālīye
||8||Dvāviṃśī kaṇḍikā
mṛḍā no rudreti no mayaskṛdhi | aśyāma te sumatiṃ devayajyayā kṣayadvīrasya tava rudra mīḍhvaḥ | sumnāyannidviśo asmākamā carāriṣṭavīrā juhuvāma te haviḥ | tveṣaṃ vayaṃ rudraṃ yajñasādhanaṃ vaṅkuṃ kavimavase ni hvayāmahe | āre asmadamatiṃ heḍo asyatu sumatimidvayamasyā vṛṇīmaha iti tisraścātvāle
||1||havyaṃ prīṇīhi havyaṃ śrīṇīhi havyaṃ paca havyaṃ śrapaya havyamasi havyāya tvā havyebhyastvā havye sīdetyaṣṭau śāmitre
||2||ava te heṅaḥ | uduttamam | tattvā yāmīti tisro'vabhṛthe
||3||tāsu ghracaranti
||4||khaṇḍāḥ kṛṣṇā lakṣmaṇāścotkara udasyati
||5||avaśiṣṭāśca bhittvā yatprāgyūpasaṃmānāttatkṛtvaikayūpamekādaśa vā yūpānsaṃminoti
||6||teṣāṃ pūrvedyuragniṣṭham | atraivetarān | śvo vā
||7||ekayūpe vaikādaśinānupākaroti
||8||agnīṣomīyasya paśupuroḍāśamaṣṭau devasuvāṃ havīṃṣyanunirvapati
||9||samānaṃ tu sviṣṭakṛdiḍam
||10||Trayoviṃśī kaṇḍikā
purastātprātaranuvākādagniṃ yunajmīti tisṛbhirabhimṛśannagniṃ yunakti
||1||yadyenaṃ pūrvo bhrātṛvyo'bhīva syādaṣṭau gāyatrīḥ purastādvahiṣpavamānādupadadhyāt | ekādaśa triṣṭubhaḥ purastānmādhyaṃdināt | dvādaśa jagatīḥ purastādārbhavāt
||2||yadi vāpara etadviparītam | upariṣṭātpavamānebhya upadhīyante
||3||paśukāla āgneyaṃ savanīyaṃ paśumupākaroti | ekādaśinānvā
||4||dakṣiṇākāle hiraṇyapātraṃ madhoḥ pūrṇaṃ śatamānasya kṛtaṃ citraṃ devānāmityavekṣyāśvenāvaghrāpya brahmaṇe dadāti
||5||adhvaryave kalyāṇīrdakṣiṇā dadāti
||6||yadyasyāgniṃ cinoti yajñāyajñīyasya stotra ekayāprastutaṃ bhavati
||7||atha namaste astu mā mā hiṃsīriti dvābhyāmagnimabhimṛśyaikādaśa samiṣṭayajūṃṣi juhoti
||8||navādhvarikāṇi hutveṣṭo yajño bhṛgubhiriti daśamaikādaśe juhoti
||9||anūbandhyāvapāyāṃ hutāyāmaudumbarīṃ srucaṃ ghṛtasya pūrayitvemaṃ stanamūrjasvantaṃ dhayāpāmityagnervimokaṃ juhoti
||10||hute saktuhome yadākūtāditi daśākūtīrhutvā pratyavaruhya punarmanaḥ punarāyurāgātpunaḥ prāṇaḥ punarākūtamāgāt | vaiśvānaro raśmibhirvāvṛdhāno'ntastiṣṭhatvamṛtasya gopā ityupatiṣṭhate
||11||ye'gnayaḥ purīṣyā iti prayāsyannāptibhiragniṃ yajamāna upatiṣṭhate
||12||Caturviṃśī kaṇḍikā
upa tvāgne divediva iti tisṛbhiranyeṣāmagnīn dṛṣṭvāgniṃ citvā sautrāmaṇyā yajeta | maitrāvaruṇyā cāmikṣayā
||1||saṃvatsaraṃ na kaṃcana pratyavarohenna ca rāmāmupeyāt | na pakṣiṇo'śnīyāt
||2||yāvajjīvaṃ ca mastiṣkasya nāśnīyānna ca varṣati dhāvet
||3||yadi dhāvedupāvarteta
||4||na dvitīyaṃ citvānyasya striyamupeyāt | na tṛtīyaṃ citvā kāṃcana | bhāryāṃ vopeyāt
||5||agniṃ citvaitasminsaṃvatsare yo nardhnuyātsa kratumāharamāṇa ekacitīkaṃ cinvīta
||6||salilāya tvetyaṣṭau nānāmantrā uttaravedyāmupadadhyāt | yathārthaṃ lokaṃpṛṇā atha purīṣam
||7||atha yo na pratitiṣṭhetsa kratumāharamāṇa ekacitīkameva cinvīta
||8||saṃyacca pravetāśceti pañca nānāmantrā uttaravedyāmupadadhyāt | yathārthaṃ lokaṃpṛṇā atha purīṣam
||9||viparītau kāmāveke samāmananti
||10||punaścitistriṣvartheṣu śrūyate | śravaṇārthe samṛddhyarthe saṃtānārthe vā
||11||śravaṇārthāṃ vyākhyāsyāmaḥ
||12||yadīṣṭyā yadi paśunā yadi somena yajeti yo 'sya purāgnistamanvavasāya yajeta
||13||api vā yenarṣaya ityaṣṭau nānāmantrā uttaravedyāmupadadhyāt | yathārthaṃ lokaṃpṛṇā atha purīṣam
||14||Pañcaviṃśī kaṇḍikā
api vottaravedyāmuparyagrau dhāryamāṇe prajāpatistvā sādayatu tayā devatayāṅgirasvaddhruvā sīdetyuttaravedimabhimṛśet
||1||api vā tisraḥ svayamātṛṇāḥ
||2||tāsāmupadhānakalpaḥ
||3||svayamātṛṇā sāmapurīṣam | evaṃ vihitā dvitīyā | apurīṣā tṛtīyā
||4||api vā tisraḥ svayamātṛṇāstisraśca viśvajyotiṣaḥ
||5||tāsāmupadhānakalpaḥ
||6||svayamātṛṇā sāmapurīṣamatha viśvajyotiḥ | evaṃ vihitā dvitīyā | tṛtīyasyāṃ tu viśvajyotiḥ prathamātha svayamātṛṇātha sāmapurīṣam
||7||api vāṣṭau lokaṃpṛṇāḥ purīṣam | ekādaśa lokaṃpṛṇāḥ purīṣam | dvādaśa lokaṃpṛṇāḥ purīṣam
||8||agniṃ citvā yaḥ somena yajeta sa etā ekatriṃśataṃ lokaṃpṛṇā uttaravedyāmupadhāya yajeta
||9||samṛddhyarthāyāṃ tu dvitīyaṃ cinvāno dvitīyasyāṃ citau yenarṣaya ityaṣṭau nānāmantrā uttaravedyāmupadadhyāt aṣṭau ca lokaṃpṛṇā atha purīṣam
||10||śvo bhūta etāścaiva nānāmantrā ekādaśa ca lokaṃpṛṇā atha purīṣam
||11||śvo bhūta etāścaiva nānāmantrā dvādaśa ca lokaṃpṛṇā atha purīṣam
||12||saṃtānārthāyāṃ tu tṛtīyaṃ cinvānastṛtīyasyāṃ citau yenarṣaya ityaṣṭau nānāmantrā uttaravedyāmupadadhyāt yathārthaṃ lokaṃpṛṇā atha purīṣam
||13||Ṣaḍviṃśī kaṇḍikā
atho khalvāhurna cetavyeti | rudro vā eṣa yadagnirityuktam
||1||chandaścitamiti kāmyāḥ | te śulbeṣvanukrāntāḥ
||2||tāpaścite'gnau saṃvatsaraṃ dīkṣāḥ | saṃvatsaramupasadaḥ
||3||purastādupasadāmāgneyamaṣṭākapālamiti pañca caturaścaturo māsānekaikenopasanmantreṇa juhoti
||4||anūpasadamagniṃ cinoti
||5||dvaudvau māsāvekaikā citiḥ | catura uttamā
||6||catustanaṃ tristanaṃ dvistanamekastanamiti trīṃstrīnmāsānvratāni
||7||ṛṣīṇāmāgneyena saṃvatsaramupadhāna āste
||8||vijñāyata etadvā ṛṣīṇāmāgneyaṃ yadyājñasenī citiriti
||9||yāni vā daśatayīṣvāgneyāni sūktāni syustairupadadhyāt
||10||sūktaparimāṇā nānāmantrā iṣṭakāḥ | yathārthaṃ lokaṃpṛṇā atha purīṣam
||11||tṛtīye saṃvatsare'bhijitā viśvajitā vā yajeta
||12||sarvavedasaṃ dadāti
||13||udavasāya rohiṇīṃ vatsacchavīṃ sakarṇapucchāvacchātāṃ sakhurāṃ sakhurikāṃ vā bahirlomaḥ paridhāyoṣṇīṣeṇa pradakṣiṇaṃ śiro veṣṭayitvaudumbaraṃ camasamādatte | audumbarīṃ cābhrīṃ vaiṇavīṃ vā kalmāṣīṃ pūrvavatpramāṇām
||14||araṇyaudumbare tisro rātrīrvasato mūlaphalabhakṣau | khanitreṇa vā jivataḥ | mūlaṃ mparikhāyaitasminpātre'vadhāyānyo'nyamapyādadataḥ hpatnī yajamānaśca
||15||na mṛnmayena pibataḥ
||16||samūhakena khanātakena vā yajamāno bhakṣamiccheta | upavīkṣāyeṇopavikṛntena vā patnītyeke
||17||niṣāde tisro rātrīrvasataḥ | vaiśye tisraḥ | rājanye tisraḥ | brāhmaṇe vā tisrastisraḥ
||18||saṃvatsaraṃ na yācet | na ca dīyamānaṃ pratyācakṣīta
||19||na cetsaṃvatsaraṃ dvādaśāhaṃ dvādaśāham
||20||