evaṃ gṛhāśrame sthitvā vidhivatsnātako dvijaḥ
vane vasettu niyato yathāvadvijitendriyaḥ
||1||gṛhasthastu yathā paśyedvalīpalitamātmanaḥ
apatyasyaiva cāpatyaṃ tadāraṇyaṃ samāśrayet
||2||saṃtyajya grāmyamāhāraṃ sarvaṃ caiva paricchadam
putreṣu bhāryāṃ nikṣipya vanaṃ gacchetsahaiva vā
||3||agnihotraṃ samādāya gṛhyaṃ cāgniparicchadam
grāmādaraṇyaṃ niḥsṛtya nivasenniyatendriyaḥ
||4||munyannairvividhairmedhyaiḥ śākamūlaphalena vā
etāneva mahāyajñānnirvapedvidhipūrvakam
||5||vasīta carma cīraṃ vā sāyaṃ snāyātprage tathā
jaṭāśca bibhṛyānnityaṃ śmaśrulomanakhāni ca
||6||yadbhakṣyaṃ syādtato dadyādbaliṃ bhikṣāṃ ca śaktitaḥ
ammūlaphalabhikṣābhirarcayedāśramāgatān
||7||svādhyāye nityayuktaḥ syāddānto maitraḥ samāhitaḥ
dātā nityamanādātā sarvabhūtānukampakaḥ
||8||vaitānikaṃ ca juhuyādagnihotraṃ yathāvidhi
darśamaskandayanparva paurṇamāsaṃ ca yogataḥ
||9||ṛkṣeṣṭyāgrayaṇaṃ caiva cāturmāsyāni cāharet
turāyaṇaṃ ca kramaśo dakṣasyāyanameva ca
||10||vāsantaśāradairmedhyairmunyannaiḥ svayamāhṛtaiḥ
puroḍāśāṃścarūṃścaiva vidhivannirvapetpṛthak
||11||devatābhyastu taddhutvā vanyaṃ medhyataraṃ haviḥ
śeṣamātmani yuñjīta lavaṇaṃ ca svayaṃ kṛtam
||12||sthalajāudakaśākāni puṣpamūlaphalāni ca
medhyavṛkṣodbhavānyadyātsnehāṃśca phalasaṃbhavān
||13||varjayenmadhu māṃsaṃ ca bhaumāni kavakāni ca
bhūstṛṇaṃ śigrukaṃ caiva śleśmātakaphalāni ca
||14||tyajedāśvayuje māsi munyannaṃ pūrvasaṃcitam
jīrṇāni caiva vāsāṃsi śākamūlaphalāni ca
||15||na phālakṛṣṭamaśnīyādutsṛṣṭamapi kena cit
na grāmajātānyārto'pi mūlāṇi ca phalāni ca
||16||agnipakvāśano vā syātkālapakvabhugeva vā
aśmakuṭṭo bhavedvāpi dantolūkhaliko'pi vā
||17||sadyaḥ prakṣālako vā syānmāsasaṃcayiko'pi vā
ṣaṇmāsanicayo vā syātsamānicaya eva vā
||18||naktaṃ cānnaṃ samaśnīyāddivā vāhṛtya śaktitaḥ
caturthakāliko vā syātsyādvāpyaṣṭamakālikaḥ
||19||cāndrāyaṇavidhānairvā śuklakṛṣṇe ca vartayet
pakṣāntayorvāpyaśnīyādyavāgūṃ kvathitāṃ sakṛt
||20||puṣpamūlaphalairvāpi kevalairvartayetsadā
kālapakvaiḥ svayaṃ śīrṇairvaikhānasamate sthitaḥ
||21||bhūmau viparivarteta tiṣṭhedvā prapadairdinam
sthānāsanābhyāṃ viharetsavaneṣūpayannapaḥ
||22||grīṣme pañcatapāstu syādvarṣāsvabhrāvakāśikaḥ
ārdravāsāstu hemante kramaśo vardhayaṃstapaḥ
||23||upaspṛśaṃstriṣavaṇaṃ pitṝndevāṃśca tarpayet
tapaścaraṃścogrataraṃ śoṣayeddehamātmanaḥ
||24||agnīnātmani vaitānānsamāropya yathāvidhi
anagniraniketaḥ syānmunirmūlaphalāśanaḥ
||25||aprayatnaḥ sukhārtheṣu brahmacārī dharāśayaḥ
śaraṇeṣvamamaścaiva vṛkṣamūlaniketanaḥ
||26||tāpaseṣveva vipreṣu yātrikaṃ bhaikṣamāharet
gṛhamedhiṣu cānyeṣu dvijeṣu vanavāsiṣu
||27||grāmādāhṛtya vāśnīyādaṣṭau grāsānvane vasan
pratigṛhya puṭenaiva pāṇinā śakalena vā
||28||etāścānyāśca seveta dīkṣā vipro vane vasan
vividhāścāupaniṣadīrātmasaṃsiddhaye śrutīḥ
||29||ṛṣibhirbrāhmaṇaiścaiva gṛhasthaireva sevitāḥ
vidyātapovivṛddhyarthaṃ śarīrasya ca śuddhaye
||30||aparājitāṃ vāsthāya vrajeddiśamajihmagaḥ
ā nipātāccharīrasya yukto vāryanilāśanaḥ
||31||āsāṃ maharṣicaryāṇāṃ tyaktvānyatamayā tanum
vītaśokabhayo vipro brahmaloke mahīyate
||32||vaneṣu ca vihṛtyaivaṃ tṛtīyaṃ bhāgamāyuṣaḥ
caturthamāyuṣo bhāgaṃ tyakvā saṅgānparivrajet
||33||āśramādāśramaṃ gatvā hutahomo jitendriyaḥ
bhikṣābalipariśrāntaḥ pravrajanpretya vardhate
||34||ṛṇāni trīṇyapākṛtya mano mokṣe niveśayet
anapākṛtya mokṣaṃ tu sevamāno vrajatyadhaḥ
||35||adhītya vidhivadvedānputrāṃścotpādya dharmataḥ
iṣṭvā ca śaktito yajñairmano mokṣe niveśayet
||36||anadhītya dvijo vedānanutpādya tathā sutān
aniṣṭvā caiva yajñaiśca mokṣamicchanvrajatyadhaḥ
||37||prājāpatyaṃ nirupyeṣṭiṃ sarvavedasadakṣiṇām
ātmanyagnīnsamāropya brāhmaṇaḥ pravrajedgṛhāt
||38||yo dattvā sarvabhūtebhyaḥ pravrajatyabhayaṃ gṛhāt
tasya tejomayā lokā bhavanti brahmavādinaḥ
||39||yasmādaṇvapi bhūtānāṃ dvijānnotpadyate bhayam
tasya dehādvimuktasya bhayaṃ nāsti kutaścana
||40||agārādabhiniṣkrāntaḥ pavitropacito muniḥ
samupoḍheṣu kāmeṣu nirapekṣaḥ parivrajet
||41||eka eva carennityaṃ siddhyarthamasahāyavān
siddhimekasya saṃpaśyanna jahāti na hīyate
||42||anagniraniketaḥ syādgrāmamannārthamāśrayet
upekṣako'saṃkusuko munirbhāvasamāhitaḥ
||43||kapālaṃ vṛkṣamūlāni kucelamasahāyatā
samatā caiva sarvasminnetanmuktasya lakṣaṇam
||44||nābhinandeta maraṇaṃ nābhinandeta jīvitam
kālameva pratīkṣeta nirveśaṃ bhṛtako yathā
||45||dṛṣṭipūtaṃ nyasetpādaṃ vastrapūtaṃ jalaṃ pibet
satyapūtāṃ vadedvācaṃ manaḥpūtaṃ samācaret
||46||ativādāṃstitikṣeta nāvamanyeta kaṃ cana
na cemaṃ dehamāśritya vairaṃ kurvīta kena cit
||47||kruddhyantaṃ na pratikrudhyedākruṣṭaḥ kuśalaṃ vadet
saptadvārāvakīrṇāṃ ca na vācamanṛtāṃ vadet
||48||adhyātmaratirāsīno nirapekṣo nirāmiṣaḥ
ātmanaiva sahāyena sukhārthī vicarediha
||49||na cotpātanimittābhyāṃ na nakṣatrāṅgavidyayā
nānuśāsanavādābhyāṃ bhikṣāṃ lipseta karhi cit
||50||na tāpasairbrāhmaṇairvā vayobhirapi vā śvabhiḥ
ākīrṇaṃ bhikṣukairvānyairagāramupasaṃvrajet
||51||kḷptakeśanakhaśmaśruḥ pātrī daṇḍī kusumbhavān
vicarenniyato nityaṃ sarvabhūtānyapīḍayan
||52||ataijasāni pātrāṇi tasya syurnirvraṇāni ca
teṣāmadbhiḥ smṛtaṃ śaucaṃ camasānāmivādhvare
||53||alābuṃ dārupātraṃ ca mṛṇmayaṃ vaidalaṃ tathā
etāṇi yatipātrāṇi manuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt
||54||ekakālaṃ caredbhaikṣaṃ na prasajjeta vistare
bhaikṣe prasakto hi yatirviṣayeṣvapi sajjati
||55||vidhūme sannamusale vyaṅgāre bhuktavajjane
vṛtte śarāvasaṃpāte bhikṣāṃ nityaṃ yatiścaret
||56||alābhe na viṣadī syāllābhe caiva na harṣayet
prāṇayātrikamātraḥ syānmātrāsaṅgādvinirgataḥ
||57||abhipūjitalābhāṃstu jugupsetaiva sarvaśaḥ
abhipūjitalābhaiśca yatirmukto'pi badhyate
||58||alpānnābhyavahāreṇa rahaḥsthānāsanena ca
hriyamāṇāni viṣayairindriyāṇi nivartayet
||59||indriyāṇāṃ nirodhena rāgadveśakṣayeṇa ca
ahiṃsayā ca bhūtānāmamṛtatvāya kalpate
||60||avekṣeta gatīrnṝṇāṃ karmadoṣasamudbhavāḥ
niraye caiva patanaṃ yātanāśca yamakṣaye
||61||viprayogaṃ priyaiścaiva saṃyogaṃ ca tathāpriyaiḥ
jarayā cābhibhavanaṃ vyādhibhiścopapīḍanaṃ
||62||dehādutkramaṇaṃ cāṣmātpunargarbhe ca saṃbhavam
yonikoṭisahasreṣu sṛtīścāsyāntarātmanaḥ
||63||adharmaprabhavaṃ caiva duḥkhayogaṃ śarīriṇām
dharmārthaprabhavaṃ caiva sukhasaṃyogamakṣayam
||64||sūkṣmatāṃ cānvavekṣeta yogena paramātmanaḥ
deheṣu ca samutpattimuttameṣvadhameṣu ca
||65||dūṣito'pi careddharmaṃ yatra tatrāśrame rataḥ
samaḥ sarveṣu bhūteṣu na liṅgaṃ dharmakāraṇam
||66||phalaṃ katakavṛkṣasya yadyapyambuprasādakam
na nāmagrahaṇādeva tasya vāri prasīdati
||67||saṃrakṣaṇārthaṃ jantūnāṃ rātrāvahani vā sadā
śarīrasyātyaye caiva samīkṣya vasudhāṃ caret
||68||ahnā rātryā ca yāñjantūnhinastyajñānato yatiḥ
teṣāṃ snātvā viśuddhyarthaṃ prāṇāyāmānṣaḍācaret
||69||prāṇāyāmā brāhmaṇasya trayo'pi vidhivatkṛtāḥ
vyāhṛtipraṇavairyuktā vijñeyaṃ paramaṃ tapaḥ
||70||dahyante dhmāyamānānāṃ dhātūnāṃ hi yathā malāḥ
tathendriyāṇāṃ dahyante doṣāḥ prāṇasya nigrahāt
||71||prāṇāyamairdaheddoṣāndhāraṇābhiśca kilbiṣam
pratyāhāreṇa saṃsargāndhyānenānīśvarānguṇān
||72||uccāvaceṣu bhūteṣu durjñeyāmakṛtātmabhiḥ
dhyānayogena saṃpaśyedgatimasyāntarātmanaḥ
||73||samyagdarśanasaṃpannaḥ karmabhirna nibadhyate
darśanena vihīnastu saṃsāraṃ pratipadyate
||74||ahiṃsayendriyāsaṅgairvaidikaiścaiva karmabhiḥ
tapasaścaraṇaiścograiḥ sādhayantīha tatpadam
||75||asthisthūṇaṃ snāyuyutaṃ māṃsaśoṇitalepanam
carmāvanaddhaṃ durgandhi pūrṇaṃ mūtrapurīṣayoḥ
||76||jarāśokasamāviṣṭaṃ rogāyatanamāturam
rajasvalamanityaṃ ca bhūtāvāsamimaṃ tyajet
||77||nadīkūlaṃ yathā vṛkṣo vṛkṣaṃ vā śakuniryathā
tathā tyajannimaṃ dehaṃ kṛcchrādgrāhādvimucyate
||78||priyeṣu sveṣu sukṛtamapriyeṣu ca duṣkṛtam
visṛjya dhyānayogena brahmābhyeti sanātanam
||79||yadā bhāvena bhavati sarvabhāveṣu niḥspṛhaḥ
tadā sukhamavāpnoti pretya ceha ca śāśvatam
||80||anena vidhinā sarvāṃstyaktvā saṅgāñśanaiḥ śanaiḥ
sarvadvandvavinirmukto brahmaṇyevāvatiṣṭhate
||81||dhyānikaṃ sarvamevaitadyadetadabhiśabditam
na hyanadhyātmavitkaścitkriyāphalamupāśnute
||82||adhiyajñaṃ brahma japedādhidaivikameva ca
ādhyātmikaṃ ca satataṃ vedāntābhihitaṃ ca yat
||83||idaṃ śaraṇamajñānāmidameva vijānatām
idamanvicchatāṃ svargamidamānantyamicchatām
||84||anena kramayogena parivrajati yo dvijaḥ
sa vidhūyeha pāpmānaṃ paraṃ brahmādhigacchati
||85||eṣa dharmo'nuśiṣṭo vo yatīnāṃ niyatātmanām
vedasaṃnyāsikānāṃ tu karmayogaṃ nibodhata
||86||brahmacārī gṛhasthaśca vānaprastho yatistathā
ete gṛhasthaprabhavāścatvāraḥ pṛthagāśramāḥ
||87||sarve'pi kramaśastvete yathāśāstraṃ niṣevitāḥ
yathoktakāriṇaṃ vipraṃ nayanti paramāṃ gatim
||88||sarveṣāmapi caiteṣāṃ vedasmṛtividhānataḥ
gṛhastha ucyate śreṣṭhaḥ sa trīnetānbibharti hi
||89||yathā nadīnadāḥ sarve sāgare yānti saṃsthitim
tathaivāśramiṇaḥ sarve gṛhasthe yānti saṃsthitim
||90||caturbhirapi caivaitairnityamāśramibhirdvijaiḥ
daśalakṣaṇako dharmaḥ sevitavyaḥ prayatnataḥ
||91||dhṛtiḥ kṣamā damo'steyaṃ śaucamindriyanigrahaḥ
dhīrvidyā satyamakrodho daśakaṃ dharmalakṣaṇam
||92||daśa lakṣaṇāni dharmasya ye viprāḥ samadhīyate
adhītya cānuvartante te yānti paramāṃ gatim
||93||daśalakṣaṇakaṃ dharmamanutiṣṭhansamāhitaḥ
vedāntaṃ vidhivacchrutvā saṃnyasedanṛṇo dvijaḥ
||94||saṃnyasya sarvakarmāṇi karmadoṣānapānudan
niyato vedamabhyasya putraiśvarye sukhaṃ vaset
||95||evaṃ saṃnyasya karmāṇi svakāryaparamo'spṛhaḥ
saṃnyāsenāpahatyainaḥ prāpnoti paramaṃ gatim
||96||eṣa vo'bhihito dharmo brāhmaṇasya caturvidhaḥ
puṇyo'kṣayaphalaḥ pretya rājñāṃ dharmaṃ nibodhata
||97||