Śrīśaṅkarabhagavatpādakṛtā
mumukṣūṇāmupāttapuṇyāpuṇyakṣapaṇaparāṇāmapurvānupacayārtināṃ parisaṃkhyānamidamucyate | avidyāhetavo doṣā vāñmanaḥkāyapravṛttihetavyaḥ pravṛtteśceṣṭāniṣṭamiśraphalāni karmāṇyupacīyanta iti tanmokṣārtham ||
||112||tatra śabdasparśarūparasagandhānāṃ viṣayāṇāṃ śrotādigrāhyatvāt svāṭmani pareṣu vā vijñānābhāvaḥ teṣāmeva pariṇatānāṃ yathā loṣṭādīnām | śrotrādidvāraiśca jñāyante | yena ca jñāyante sa jñātṛtvādatajjātīyaḥ | te hi śabdādayo'nyonyasaṃsargitvāj janmavṛddhi(vi) pariṇāmāpakṣayanāśasaṃyogaviyogāvirbhāvatirobhāvavikāravikārikṣetrabījādyanek adharmāṇaḥ sāmānyena ca sukhaduḥkhādyanekadharmāṇaḥ | tadvijñātṛtvādeva tadvijñātā sarvaśabdādidharmavilakṣaṇaḥ ||
||113||tatra śabdādibhirupalabhyamānaiḥ pīdyamāno vidvānevaṃ parisaṃcakṣīta ||
||114||śabdastu dhvanisāmānyamātreṇa viśeṣadharmairvā ṣaḍjādibhiḥ priyaiḥ, stutyādibhiriṣṭaiḥ, aniṣṭaiścāsatyabībhatsaparibhavākrośādibhirvacanaiḥ māṃ dṛksvabhāvamasaṃsargiṇamavikriyamacalamanidhanamabhayamatyantasūkṣmamaviṣaya ṃ gocarīkṛtya spraṣṭuṃ naivārhatyasaṃsargitvādeva mama | ata eva na śabdanimittā hānirvṛddhirvā | ato māṃ kiṃ kariṣyati stutinindādipriyāpriyatvādilakṣaṇaḥ śabdaḥ | avivekinaṃ hi śabdamātmatvena gataṃ priyaḥ śabdo vardhayedapriyaśca kṣapayetavivekitvāt na tu mama vivekino vālāgramātramapi kartumutsahata iti | evameva sparśasāmānyena tadviśeṣaiśca śitoṣṇamṛdukarkaśādijvarodaraśūlādilakṣaṇaiścāpriyaiḥ priyaiśca kaiściccharīrasamavāyibhirbāhyāgantukanimittaiśca na mama kācid vikriyā vṛddhihānilakṣaṇā asparśatvāt kriyate vyomna iva muṣṭighātādibhiḥ | tathā rūpasāmānyena tadviśeṣaiśca priyāpriyaiḥ strīvyañjanādilakṣaṇaiḥ arūpatvān na mama kācid dhānirvṛddhirvā kriyate | tathā rasasāmānyena tadviśeṣaiśca (priyāpriyaiḥ) madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyairmūḍhabuddhibhiḥ parigṛhītaiḥ arasātmakasya na mama kācid dhānirvṛddhirvā kriyate | tathā gandhasāmānyena tadviśeṣaiḥ priyāpriyaiḥ puṣpādyanulepanādilakṣaṇaiḥ agandhātmakasya na mama kācid dhānirvṛddhirvā kriyate | ‘aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ tathārasaṃ nityamagandhavac ca yat’ iti śruteḥ ||
||115||kiṃ ca ya eva bāhyaḥ śabdādayaste śarīrākāreṇa saṃsthitāḥ tadgrāhakaiśca śrotrādyākārairantaḥkaraṇadvayatadviṣayākāreṇa ca, anyonyasaṃsargitvāt saṃhatatvāc ca sarvakriyāsu | tatraivaṃ sati viduṣo mama na kaścic chatrurmitramudāsīno vāsti | tatra yadi (kaścin) mithyājñānābhimānena priyamapriyaṃ vā prayuyuṅkṣeta kriyāphalalakṣaṇam, tan mṛṣaiva prayuyuṅkṣati saḥ | tasyāviṣayatvān mama -- ‘avyakto'yamacintyo'yaṃ’ iti smṛteḥ | tathā (sarveṣāṃ) pañcānāmapi bhūtānāmavikāryaḥ aviṣayatvāt | ‘acchedyo'yamadāhyo'yaṃ’ iti smṛteḥ | yāpi śarīrendriyasaṃsthānamātramupalakṣya madbhaktānāṃ viparītānāṃ ca priyāpriyādiprayuyuṅkṣā tajjā ca dharmādharmādiprāptiḥ sā teṣāmeva na tu mayyajare'mṛte'bhaye ‘nainaṃ kṛtākṛte tapataḥ’ ‘na karmaṇā vardhate no kanīyān’ ‘sabāhyābhyantaro hyajaḥ’ ‘na lipyate lokaduḥkhena bāhyaḥ’ ityādiśrutismṛtibhyaḥ | anātmavastunaścāsattvāditi paramo hetuḥ | ātmanaścādvayatvaviṣayāṇi dvayasyāsattvāt yāni sarvāṇyupaniṣadvākyāni vistaraśaḥ samīkṣitavyāni samīkṣitavyānīti ||
||116||iti parisaṃkhyānaprakaraṇam