caturthamāyuṣo bhāgamuṣitvādyaṃ gurau dvijāḥ
dvitīyamāyuṣo bhāgaṃ kṛtadāro gṛhe vaset
||1||adroheṇaiva bhūtānāmalpadroheṇa vā punaḥ
yā vṛttistāṃ samāsthāya vipro jīvedanāpadi
||2||yātrāmātraprasiddhyarthaṃ svaiḥ karmabhiragarhitaiḥ
akleśena śarīrasya kurvīta dhanasaṃcayam
||3||ṛtāmṛtābhyāṃ jīvettu mṛtena pramṛtena vā
satyānṛtābhyāmapi vā na śvavṛttyā kadā cana
||4||ṛtamuñchaśilaṃ jñeyamamṛtaṃ syādayācitam
mṛtaṃ tu yācitaṃ bhaikṣaṃ pramṛtaṃ karṣaṇaṃ smṛtam
||5||satyānṛtaṃ tu vāṇijyaṃ tena caivāpi jīvyate
sevā śvavṛttirākhyātā tasmāttāṃ parivarjayet
||6||kusūladhānyako vā syātkumbhīdhānyaka eva vā
tryahaihiko vāpi bhavedaśvastanika eva vā
||7||caturṇāmapi caiteṣāṃ dvijānāṃ gṛhamedhinām
jyāyānparaḥ paro jñeyo dharmato lokajittamaḥ
||8||ṣaṭkarmaiko bhavatyeṣāṃ tribhiranyaḥ pravartate
dvābhyāmekaścaturthastu brahmasattreṇa jīvati
||9||vartayaṃśca śiloñchābhyāmagnihotraparāyaṇaḥ
iṣṭīḥ pārvāyaṇāntīyāḥ kevalā nirvapetsadā
||10||na lokavṛttaṃ varteta vṛttihetoḥ kathaṃ cana
ajihmāmaśathāṃ śuddhāṃ jīvedbrāhmaṇajīvikām
||11||saṃtoṣaṃ paramāsthāya sukhārthī saṃyato bhavet
saṃtoṣamūlaṃ hi sukhaṃ duḥkhamūlaṃ viparyayaḥ
||12||ato'nyatamayā vṛttyā jīvaṃstu snātako dvijaḥ
svargāyuṣyayaśasyāni vratāṇīmāni dhārayet
||13||vedoditaṃ svakaṃ karma nityaṃ kuryādatandritaḥ
taddhi kurvanyathāśakti prāpnoti paramāṃ gatim
||14||nehetārthānprasaṅgena na viruddhena karmaṇā
na vidyamāneṣvartheṣu nārtyāmapi yatastataḥ
||15||indriyārtheṣu sarveṣu na prasajyeta kāmataḥ
atiprasaktiṃ caiteṣāṃ manasā saṃnivartayet
||16||sarvānparityajedarthānsvādhyāyasya virodhinaḥ
yathā tathādhyāpayaṃstu sā hyasya kṛtakṛtyatā
||17||vayasaḥ karmaṇo'rthasya śrutasyābhijanasya ca
veṣavāgbuddhisārūpyamācaranvicarediha
||18||buddhivṛddhikarāṇyāśu dhanyāni ca hitāni ca
nityaṃ śāstrāṇyavekṣeta nigamāṃścaiva vaidikān
||19||yathā yathā hi puruṣaḥ śāstraṃ samadhigacchati
tathā tathā vijānāti vijñānaṃ cāsya rocate
||20||ṛṣiyajñaṃ devayajñaṃ bhūtayajñaṃ ca sarvadā
nṛyajñaṃ pitṛyajñaṃ ca yathāśakti na hāpayet
||21||etāneke mahāyajñānyajñaśāstravido janāḥ
anīhamānāḥ satatamindriyeṣveva juhvati
||22||vācyeke juhvati prāṇaṃ prāṇe vācaṃ ca sarvadā
vāci prāṇe ca paśyanto yajñanirvṛttimakṣayām
||23||jñānenaivāpare viprā yajantyetairmakhaiḥ sadā
jñānamūlāṃ kriyāmeṣāṃ paśyanto jñānacakṣuṣā
||24||agnihotraṃ ca juhuyādādyante dyuniśoḥ sadā
darśena cārdhamāsānte paurṇāmāsena caiva hi
||25||sasyānte navasasyeṣṭyā tathā rtvante dvijo'dhvaraiḥ
paśunā tvayanasyādau samānte saumikairmakhaiḥ
||26||nāniṣṭvā navasasyeṣṭyā paśunā cāgnimāndvijaḥ
navānnamadyānmāṃsaṃ vā dīrghamāyurjijīviṣuḥ
||27||navenānarcitā hyasya paśuhavyena cāgnayaḥ
prāṇānevāttumicchanti navānnāmiṣagardhinaḥ
||28||āsanāśanaśayyābhiradbhirmūlaphalena vā
nāsya kaścidvasedgehe śaktito'narcito'tithiḥ
||29||pāṣāṇḍino vikarmasthānbaiḍālavratikāñśaṭhān
haitukānbakavṛttīṃśca vāṅgātreṇāpi nārcayet
||30||vedavidyāvratasnātāñśrotriyāngṛhamedhinaḥ
pūjayeddhavyakavyena viparītāṃśca varjayet
||31||śaktito'pacamānebhyo dātavyaṃ gṛhamedhinā
saṃvibhāgaśca bhūtebhyaḥ kartavyo'nuparodhataḥ
||32||rājato dhanamanvicchetsaṃsīdansnātakaḥ kṣudhā
yājyāntevāsinorvāpi na tvanyata iti sthitiḥ
||33||na sīdetsnātako vipraḥ kṣudhā śaktaḥ kathaṃ cana
na jīrṇamalavadvāsā bhavecca vibhave sati
||34||kḷptakeśanakhaśmaśrurdāntaḥ śuklāmbaraḥ śuciḥ
svādhyāye caiva yuktaḥ syānnityamātmahiteṣu ca
||35||vaiṇavīṃ dhārayedyaṣṭiṃ sodakaṃ ca kamaṇḍalum
yajñopavītaṃ vedaṃ ca śubhaṃ raukme ca kuṇḍale
||36||nekṣetodyantamādityaṃ nāstaṃ yāntaṃ kadā cana
nopasṛṣṭaṃ na vāristhaṃ na madhyaṃ nabhaso gatam
||37||na laṅghayedvatsatantrīṃ na pradhāvecca varṣati
na codake nirīkṣeta svarūpamiti dhāraṇā
||38||mṛdaṃ gāṃ daivataṃ vipraṃ ghṛtaṃ madhu catuṣpatham
pradakṣiṇāni kurvīta prajñātāṃśca vanaspatīn
||39||nopagacchetpramatto'pi striyamārtavadarśane
samānaśayane caiva na śayīta tayā saha
||40||rajasābhiplutāṃ nārīṃ narasya hyupagacchataḥ
prajñā tejo balaṃ cakṣurāyuścaiva prahīyate
||41||tāṃ vivarjayatastasya rajasā samabhiplutām
prajñā tejo balaṃ cakṣurāyuścaiva pravardhate
||42||nāśnīyādbhāryayā sārdhaṃ naināmīkṣeta cāśnatīm
kṣuvatīṃ jṛmbhamāṇāṃ vā na cāsīnāṃ yathāsukham
||43||nāñjayantīṃ svake netre na cābhyaktāmanāvṛtām
na paśyetprasavantīṃ ca tejaskāmo dvijottamaḥ
||44||nānnamadyādekavāsā na nagnaḥ snānamācaret
na mūtraṃ pathi kurvīta na bhasmani na govraje
||45||na phālakṛṣṭe na jale na cityāṃ na ca parvate
na jīrṇadevāyatane na valmīke kadā cana
||46||na sasattveṣu garteṣu na gacchannapi na sthitaḥ
na nadītīramāsādya na ca parvatamastake
||47||vāyvagnivipramādityamapaḥ paśyaṃstathaiva gāḥ
na kadā cana kurvīta viṇmūtrasya visarjanam
||48||tiraskṛtyoccaretkāṣṭhaloṣṭhapatratṛṇādinā
niyamya prayato vācaṃ saṃvītāṅgo'vaguṇṭhitaḥ
||49||mūtroccārasamutsargaṃ divā kuryādudaṅmukhaḥ
dakṣiṇābhimukho rātrau saṃdhyāyośca yathā divā
||50||chāyāyāmandhakāre vā rātrāvahani vā dvijaḥ
yathāsukhamukhaḥ kuryātprāṇabādhabhayeṣu ca
||51||pratyagniṃ pratisūryaṃ ca pratisomodakadvijam
pratigu prativātaṃ ca prajñā naśyati mehataḥ
||52||nāgniṃ mukhenopadhamennagnāṃ nekṣeta ca striyam
nāmedhyaṃ prakṣipedagnau na ca pādau pratāpayet
||53||adhastānnopadadhyācca na cainamabhilaṅghayet
na cainaṃ pādataḥ kuryānna prāṇābādhamācaret
||54||nāśnīyātsaṃdhivelāyāṃ na gacchennāpi saṃviśet
na caiva pralikhedbhūmiṃ nātmano'paharetsrajam
||55||nāpsu mūtraṃ purīṣaṃ vā ṣṭhīvanaṃ vā samutsṛjet
amedhyaliptamanyadvā lohitaṃ vā viṣāṇi vā
||56||naikaḥ supyācchūnyagehe na śreyāṃsaṃ prabodhayet
nodakyayābhibhāṣeta yajñaṃ gacchenna cāvṛtaḥ
||57||agnyagāre gavāṃ goṣṭhe brāhmaṇānāṃ ca saṃnidhau
svādhyāye bhojane caiva dakṣinaṃ pāṇimuddharet
||58||na vārayedgāṃ dhayantīṃ na cācakṣīta kasya cit
na divīndrāyudhaṃ dṛṣṭvā kasya ciddarśayedbudhaḥ
||59||nādharmike vasedgrāme na vyādhibahule bhṛśam
naikaḥ prapadyetādhvānaṃ na ciraṃ parvate vaset
||60||na śūdrarājye nivasennādhārmikajanāvṛte
na pāṣaṇḍigaṇākrānte nopasṣṛṭe'ntyajairnṛbhiḥ
||61||na bhuñjītoddhṛtasnehaṃ nātisauhityamācaret
nātiprage nātisāyaṃ na sāyaṃ prātarāśitaḥ
||62||na kurvīta vṛthāceṣṭāṃ na vāryañjalinā pibet
notsaṅge bhakṣayedbhakṣyānna jātu syātkutūhalī
||63||na nṛtyedatha vā gāyenna vāditrāṇi vādayet
nāsphoṭayenna ca kṣveḍenna ca rakto virāvayet
||64||na pādau dhāvayetkāṃsye kadā cidapi bhājane
na bhinnabhāṇḍe bhuñjīta na bhāvapratidūṣite
||65||upānahau ca vāsaśca dhṛtamanyairna dhārayet
upavītamalaṅkāraṃ srajaṃ karakameva ca
||66||nāvinītairbhajeddhuryairna ca kṣudhvyādhipīḍitaiḥ
na bhinnaśṛṅgākṣikhurairna vāladhivirūpitaiḥ
||67||vinītaistu vrajennityamāśugairlakṣaṇānvitaiḥ
varṇarūpopasaṃpannaiḥ pratodenātudanbhṛśam
||68||bālātapaḥ pretadhūmo varjyaṃ bhinnaṃ tathāsanam
na chindyānnakharomāṇi dantairnotpāṭayennakhān
||69||na mṛlloṣṭhaṃ ca mṛdnīyānna chindyātkarajaistṛṇam
na karma niṣphalaṃ kuryānnāyatyāmasukhodayam
||70||loṣṭhamardī tṛṇacchedī nakhakhādī ca yo naraḥ
sa vināśaṃ vrajatyāśu sūcakāśucireva ca
||71||na vigarhya kathāṃ kuryādbahirmālyaṃ na dhārayet
gavāṃ ca yānaṃ pṛṣṭhena sarvathaiva vigarhitam
||72||advāreṇa ca nātīyādgrāmaṃ vā veśma vāvṛtam
rātrau ca vṛkṣamūlāni dūrataḥ parivarjayet
||73||nākṣairdīvyetkadā cittu svayaṃ nopānahau haret
śayanastho na bhuñjīta na pāṇisthaṃ na cāsane
||74||sarvaṃ ca tilasaṃbaddhaṃ nādyādastamite ravau
na ca nagnaḥ śayīteha na cocchiṣṭaḥ kva cidvrajet
||75||ārdrapādastu bhuñjīta nārdrapādastu saṃviśet
ārdrapādastu bhuñjāno dīrghamāyuravāpnuyāt
||76||acakṣurviṣayaṃ durgaṃ na prapadyeta karhi cit
na viṇmūtramudīkṣeta na bāhubhyāṃ nadīṃ taret
||77||adhitiṣṭhenna keśāṃstu na bhasmāsthikapālikāḥ
na kārpāsāsthi na tuṣāndīrghamāyurjijīviṣuḥ
||78||na saṃvasecca patitairna cāṇḍālairna pulkasaiḥ
na mūrkhairnāvaliptaiśca nāntyairnāntyāvasāyibhiḥ
||79||na śūdrāya matiṃ dadyānnocchiṣṭaṃ na haviṣkṛtam
na cāsyopadiśeddharmaṃ na cāsya vratamādiśet
||80||yo hyasya dharmamācaṣṭe yaścaivādiśati vratam
so'saṃvṛtaṃ nāma tamaḥ saha tenaiva majjati
||81||na saṃhatābhyāṃ pāṇibhyāṃ kaṇḍūyedātmanaḥ śiraḥ
na spṛśeccaitaducchiṣṭo na ca snāyādvinā tataḥ
||82||keśagrahānprahārāṃśca śirasyetānvivarjayet
śiraḥsnātaśca tailena nāṅgaṃ kiṃ cidapi spṛśet
||83||na rājñaḥ pratigṛhṇīyādarājanyaprasūtitaḥ
sūnācakradhvajavatāṃ veśenaiva ca jīvatām
||84||daśasūnāsamaṃ cakraṃ daśacakrasamo dhvajaḥ
daśadhvajasamo veśo daśaveśasamo nṛpaḥ
||85||daśa sūṇāsahasrāṇi yo vāhayati saunikaḥ
tena tulyaḥ smṛto rājā ghorastasya pratigrahaḥ
||86||yo rājñaḥ pratigṛhṇāti lubdhasyocchāstravartinaḥ
sa paryāyeṇa yātīmānnarakānekaviṃśatim
||87||tāmisramandhatāmisraṃ mahārauravarauravau
narakaṃ kālasūtraṃ ca mahānarakameva ca
||88||saṃjīvanaṃ mahāvīciṃ tapanaṃ saṃpratāpanam
saṃhātaṃ ca sakākolaṃ kuḍmalaṃ pratimūrtikam
||89||lohaśaṅkumṛjīṣaṃ ca panthānaṃ śālmalīṃ nadīm
asipatravanaṃ caiva lohadārakameva ca
||90||etadvidanto vidvāṃso brāhmaṇā brahmavādinaḥ
na rājñaḥ pratigṛhṇanti pretya śreyo'bhikāṅkṣiṇaḥ
||91||brāhme muhūrte budhyeta dharmārthau cānucintayet
kāyakleśāṃśca tanmūlānvedatattvārthameva ca
||92||utthāyāvaśyakaṃ kṛtvā kṛtaśaucaḥ samāhitaḥ
pūrvāṃ saṃdhyāṃ japaṃstiṣṭhetsvakāle cāparāṃ ciram
||93||ṛṣayo dīrghasaṃdhyatvāddīrghamāyuravāpnuyuḥ
prajñāṃ yaśaśca kīrtiṃ ca brahmavarcasameva ca
||94||śrāvaṇyāṃ prauṣṭhapadyāṃ vāpyupākṛtya yathāvidhi
yuktaśchandāṃsyadhīyīta māsānvipro'rdhapañcamān
||95||puṣye tu chandasāṃ kuryādbahirutsarjanaṃ dvijaḥ
māghaśuklasya vā prāpte pūrvāhṇe prathame'hani
||96||yathāśāstraṃ tu kṛtvaivamutsargaṃ chandasāṃ bahiḥ
virametpakṣiṇīṃ rātriṃ tadevaikamaharniśam
||97||ata ūrdhvaṃ tu chandāṃsi śukleṣu niyataḥ paṭhet
vedāṅgāni ca sarvāṇi kṛṣṇapakṣeṣu saṃpaṭhet
||98||nāvispaṣṭamadhīyīta na śūdrajanasannidhau
na niśānte pariśrānto brahmādhītya punaḥ svapet
||99||yathoditena vidhinā nityaṃ chandaskṛtaṃ paṭhet
brahma chandaskṛtaṃ caiva dvijo yukto hyanāpadi
||100||imānnityamanadhyāyānadhīyāno vivarjayet
adhyāpanaṃ ca kurvāṇaḥ śiṣyāṇāṃ vidhipūrvakam
||101||karṇaśrave'nile rātrau divā pāṃsusamūhane
etau varṣāsvanadhyāyāvadhyāyajñāḥ pracakṣate
||102||vidyutstanitavarṣeṣu maholkānāṃ ca saṃplave
ākālikamanadhyāyameteṣu manurabravīt
||103||etāṃstvabhyuditānvidyādyadā prāduṣkṛtāgniṣu
tadā vidyādanadhyāyamanṛtau cābhradarśane
||104||nirghāte bhūmicalane jyotiṣāṃ copasarjane
etānākālikānvidyādanadhyāyānṛtāvapi
||105||prāduṣkṛteṣvagniṣu tu vidyutstanitaniḥsvane
sajyotiḥ syādanadhyāyaḥ śeṣe rātrau yathā divā
||106||nityānadhyāya eva syādgrāmeṣu nagareṣu ca
dharmanaipuṇyakāmānāṃ pūtigandhe ca sarvadā
||107||antargataśave grāme vṛṣalasya ca sannidhau
anadhyāyo rudyamāne samavāye janasya ca
||108||udake madhyarātre ca viṇmūtrasya visarjane
ucchiṣṭaḥ śrāddhabhukcaiva manasāpi na cintayet
||109||pratigṛhya dvijo vidvānekoddiṣṭasya ketanam
tryahaṃ na kīrtayedbrahma rājño rāhośca sūtake
||110||yāvadekānudiṣṭasya gandho lepaśca tiṣṭhati
viprasya viduṣo dehe tāvadbrahma na kīrtayet
||111||śayānaḥ prauḍhapādaśca kṛtvā caivāvasakthikām
nādhīyītāmiṣaṃ jagdhvā sūtakānnādyameva ca
||112||nīhāre bāṇaśabde ca saṃdhyayoreva cobhayoḥ
amāvāsyācaturdaśyoḥ paurṇamāsyaṣṭakāsu ca
||113||amāvāsyā guruṃ hanti śiṣyaṃ hanti caturdaśī
brahmāṣṭakapaurṇamāsyau tasmāttāḥ parivarjayet
||114||pāṃsuvarṣe diśāṃ dāhe gomāyuvirute tathā
śvakharoṣṭre ca ruvati paṅktau ca na paṭheddvijaḥ
||115||nādhīyīta śmaśānānte grāmānte govraje'pi vā
vasitvā maithunaṃ vāsaḥ śrāddhikaṃ pratigṛhya ca
||116||prāṇi vā yadi vāprāṇi yatkiṃ cicchrāddhikaṃ bhavet
tadālabhyāpyanadhyāyaḥ pāṇyāsyo hi dvijaḥ smṛtaḥ
||117||corairupadrute grāme saṃbhrame cāgnikārite
ākālikamanadhyāyaṃ vidyātsarvādbhuteṣu ca
||118||upākarmaṇi cotsarge trirātraṃ kṣepaṇaṃ smṛtam
aṣṭakāsu tvahorātramṛtvantāsu ca rātriṣu
||119||nādhīyītāśvamārūḍho na vṛkṣaṃ na ca hastinam
na nāvaṃ na kharaṃ noṣṭraṃ neriṇastho na yānagaḥ
||120||na vivāde na kalahe na senāyāṃ na saṃgare
na bhuktamātre nājīrṇe na vamitvā na śuktake
||121||atithiṃ cānanujñāpya mārute vāti vā bhṛśam
rudhire ca srute gātrācchastreṇa ca parikṣate
||122||sāmadhvanāvṛgyajuṣī nādhīyīta kadā cana
vedasyādhītya vāpyantamāraṇyakamadhītya ca
||123||ṛgvedo devadaivatyo yajurvedastu mānuṣaḥ
sāmavedaḥ smṛtaḥ pitryastasmāttasyāśucirdhvaniḥ
||124||etadvidvanto vidvāṃsastrayīniṣkarṣamanvaham
kramataḥ pūrvamabhyasya paścādvedamadhīyate
||125||paśumaṇḍūkamārjāraśvasarpanakulākhubhiḥ
antarāgamane vidyādanadhyāyamaharniśam
||126||dvāveva varjayennityamanadhyāyau prayatnataḥ
svādhyāyabhūmiṃ cāśuddhamātmānaṃ cāśuciṃ dvijaḥ
||127||amāvāsyāmaṣṭamīṃ ca paurṇamāsīṃ caturdaśīm
brahmacārī bhavennityamapyṛtau snātako dvijaḥ
||128||na snānamācaredbhuktvā nāturo na mahāniśi
na vāsobhiḥ sahājasraṃ nāvijñāte jalāśaye
||129||devatānāṃ guro rājñaḥ snātakācāryayostathā
nākrāmetkāmataśchāyāṃ babhruṇo dīkṣitasya ca
||130||madhyaṃdine'rdharātre ca śrāddhaṃ bhuktvā ca sāmiṣam
saṃdhyayorubhayoścaiva na seveta catuṣpatham
||131||udvartanamapasnānaṃ viṇmūtre raktameva ca
śleśmaniṣṭhyūtavāntāni nādhitiṣṭhettu kāmataḥ
||132||vairiṇaṃ nopaseveta sahāyaṃ caiva vairiṇaḥ
adhārmikaṃ taskaraṃ ca parasyaiva ca yoṣitaṃ
||133||na hīdṛśamanāyuṣyaṃ loke kiṃ cana vidyate
yādṛśaṃ puruṣasyeha paradāropasevanam
||134||kṣatriyaṃ caiva sarpaṃ ca brāhmaṇaṃ ca bahuśrutam
nāvamanyeta vai bhūṣṇuḥ kṛśānapi kadā cana
||135||etattrayaṃ hi puruṣaṃ nirdahedavamānitam
tasmādetattrayaṃ nityaṃ nāvamanyeta buddhimān
||136||nātmānamavamanyeta purvābhirasamṛddhibhiḥ
ā mṛtyoḥ śriyamanvicchennaināṃ manyeta durlabhām
||137||satyaṃ brūyātpriyaṃ brūyānna brūyātsatyamapriyam
priyaṃ ca nānṛtaṃ brūyādeṣa dharmaḥ sanātanaḥ
||138||bhadraṃ bhadramiti brūyādbhadramityeva vā vadet
śuṣkavairaṃ vivādaṃ ca na kuryātkena citsaha
||139||nātikalyaṃ nātisāyaṃ nātimadhyaṃdine sthite
nājñātena samaṃ gacchennaiko na vṛṣalaiḥ saha
||140||hīnāṅgānatiriktāṅgānvidyāhīnānvayo'dhikān
rūpadraviṇahīnāṃśca jātihīnāṃśca nākṣipet
||141||na spṛśetpāṇinocchiṣṭo vipro gobrāhmaṇānalāṇ
na cāpi paśyedaśuciḥ sustho jyotirgaṇāndivā
||142||spṛṣṭvaitānaśucirnityamadbhiḥ prāṇānupaspṛśet
gātrāṇi caiva sarvāṇi nābhiṃ pāṇitalena tu
||143||anāturaḥ svāni khāni na spṛśedanimittataḥ
romāṇi ca rahasyāni sarvāṇyeva vivarjayet
||144||maṅgalācārayuktaḥ syātprayatātmā jitendriyaḥ
japecca juhuyāccaiva nityamagnimatandritaḥ
||145||maṅgalācārayuktānāṃ nityaṃ ca prayatātmanām
japatāṃ juhvatāṃ caiva vinipāto na vidyate
||146||vedamevābhyasennityaṃ yathākālamatandritaḥ
taṃ hyasyāhuḥ paraṃ dharmamupadharmo'nya ucyate
||147||vedābhyāsena satataṃ śaucena tapasaiva ca
adroheṇa ca bhūtānāṃ jātiṃ smarati paurvikīm
||148||paurvikīṃ saṃsmaranjātiṃ brahmaivābhyasyate punaḥ
brahmābhyāsena cājasramanantaṃ sukhamaśnute
||149||sāvitrāñśāntihomāṃśca kuryātparvasu nityaśaḥ
pitṝṃścaivāṣṭakāsvarcennityamanvaṣṭakāsu ca
||150||dūrādāvasathānmūtraṃ dūrātpādāvasecanam
ucchiṣṭānnaniṣekaṃ ca dūrādeva samācaret
||151||maitraṃ prasādhanaṃ snānaṃ dantadhāvanamañjanam
pūrvāhṇa eva kurvīta devatānāṃ ca pūjanam
||152||daivatānyabhigacchettu dhārmikāṃśca dvijottamān
īśvaraṃ caiva rakṣārthaṃ gurūneva ca parvasu
||153||abhivādayedvṛddhāṃśca dadyāccaivāsanaṃ svakam
kṛtāñjalirupāsīta gacchataḥ pṛṣṭhato'nviyāt
||154||śrutismṛtyuditaṃ samyaṅnibaddhaṃ sveṣu karmasu
dharmamūlaṃ niṣeveta sadācāramatandritaḥ
||155||ācārāllabhate hyāyurācārādīpsitāḥ prajāḥ
ācārāddhanamakṣayyamācāro hantyalakṣaṇam
||156||durācāro hi puruṣo loke bhavati ninditaḥ
duḥkhabhāgī ca satataṃ vyādhito'lpāyureva ca
||157||sarvalakṣaṇahīno'pi yaḥ sadācāravānnaraḥ
śraddadhāno'nasūyaśca śataṃ varṣāṇi jīvati
||158||yadyatparavaśaṃ karma tattadyatnena varjayet
yadyadātmavaśaṃ tu syāttattatseveta yatnataḥ
||159||sarvaṃ paravaśaṃ duḥkhaṃ sarvamātmavaśaṃ sukham
etadvidyātsamāsena lakṣaṇaṃ sukhaduḥkhayoḥ
||160||yatkarma kurvato'sya syātparitoṣo'ntarātmanaḥ
tatprayatnena kurvīta viparītaṃ tu varjayet
||161||ācāryaṃ ca pravaktāraṃ pitaraṃ mātaraṃ gurum
na hiṃsyādbrāhmaṇāngāśca sarvāṃścaiva tapasvinaḥ
||162||nāstikyaṃ vedanindāṃ ca devatānāṃ ca kutsanam
dveṣaṃ dambhaṃ ca mānaṃ ca krodhaṃ taikṣṇyaṃ ca varjayet
||163||parasya daṇḍaṃ nodyacchetkruddho nainaṃ nipātayet
anyatra putrācchiṣyādvā śiṣṭyarthaṃ tāḍayettu tau
||164||brāhmaṇāyāvaguryaiva dvijātirvadhakāmyayā
śataṃ varṣāṇi tāmisre narake parivartate
||165||tāḍayitvā tṛṇenāpi saṃrambhānmatipūrvakam
ekaviṃśatīmājātīḥ pāpayoniṣu jāyate
||166||ayudhyamānasyotpādya brāhmaṇasyāsṛgaṅgataḥ
duḥkhaṃ sumahadāpnoti pretyāprājñatayā naraḥ
||167||śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūnsaṃgṛhṇāti mahītalāt
tāvato'bdānamutrānyaiḥ śoṇitotpādako'dyate
||168||na kadā ciddvije tasmādvidvānavaguredapi
na tāḍayettṛṇenāpi na gātrātsrāvayedasṛk
||169||adhārmiko naro yo hi yasya cāpyanṛtaṃ dhanam
hiṃsārataśca yo nityaṃ nehāsau sukhamedhate
||170||na sīdannapi dharmeṇa mano'dharme niveśayet
adhārmikānāṃ pāpānāmāśu paśyanviparyayam
||171||nādharmaścarito loke sadyaḥ phalati gauriva
śanairāvartyamānastu karturmūlāni kṛntati
||172||yadi nātmani putreṣu na cetputreṣu naptṛṣu
na tveva tu kṛto'dharmaḥ karturbhavati niṣphalaḥ
||173||adharmeṇaidhate tāvattato bhadrāṇi paśyati
tataḥ sapatnānjayati samūlastu vinaśyati
||174||satyadharmāryavṛtteṣu śauce caivārametsadā
śiṣyāṃśca śiṣyāddharmeṇa vāgbāhūdarasaṃyataḥ
||175||parityajedarthakāmau yau syātāṃ dharmavarjitau
dharmaṃ cāpyasukhodarkaṃ lokasaṃkruṣṭameva ca
||176||na pāṇipādacapalo na netracapalo'nṛjuḥ
na syādvākcapalaścaiva na paradrohakarmadhīḥ
||177||yenāsya pitaro yātā yena yātāḥ pitāmahāḥ
tena yāyātsatāṃ mārgaṃ tena gacchanna riṣyati
||178||ṛtvikpurohitācāryairmātulātithisaṃśritaiḥ
bālavṛddhāturairvaidyairjñātisaṃbandhibāndhavaiḥ
||179||mātāpitṛbhyāṃ jāmībhirbhrātrā putreṇa bhāryayā
duhitrā dāsavargeṇa vivādaṃ na samācaret
||180||etairvivādānsaṃtyajya sarvapāpaiḥ pramucyate
etairjitaiśca jayati sarvāṃllokānimāngṛhī
||181||ācāryo brahmalokeśaḥ prājāpatye pitā prabhuḥ
atithistvindralokeśo devalokasya ca rtvijaḥ
||182||jāmayo'psarasāṃ loke vaiśvadevasya bāndhavāḥ
saṃbandhino hyapāṃ loke pṛthivyāṃ mātṛmātulau
||183||ākāśeśāstu vijñeyā bālavṛddhakṛśāturāḥ
bhrātā jyeṣṭhaḥ samaḥ pitrā bhāryā putraḥ svakā tanuḥ
||184||chāyā svo dāsavargaśca duhitā kṛpaṇaṃ param
tasmādetairadhikṣiptaḥ sahetāsaṃjvaraḥ sadā
||185||pratigrahasamartho'pi prasaṅgaṃ tatra varjayet
pratigraheṇa hyasyāśu brāhmaṃ tejaḥ praśāmyati
||186||na dravyāṇāmavijñāya vidhiṃ dharmyaṃ pratigrahe
prājñaḥ pratigrahaṃ kuryādavasīdannapi kṣudhā
||187||hiraṇyaṃ bhūmimaśvaṃ gāmannaṃ vāsastilānghṛtam
pratigṛhṇannavidvāṃstu bhasmībhavati dāruvat
||188||hiraṇyamāyurannaṃ ca bhūrgauścāpyoṣatastanum
aśvaścakṣustvacaṃ vāso ghṛtaṃ tejastilāhprajāḥ
||189||atapāstvanadhīyānaḥ pratigraharucirdvijaḥ
ambhasyaśmaplaveneva saha tenaiva majjati
||190||tasmādavidvānbibhiyādyasmāttasmātpratigrahāt
svalpakenāpyavidvānhi paṅke gauriva sīdati
||191||na vāryapi prayacchettu baiḍālavratike dvije
na bakavratike pāpe nāvedavidi dharmavit
||192||triṣvapyeteṣu dattaṃ hi vidhināpyarjitaṃ dhanam
dāturbhavatyanarthāya paratrādātureva ca
||193||yathā plavenāupalena nimajjatyudake taran
tathā nimajjato'dhastādajñau dātṛpratīcchakau
||194||dharmadhvajī sadā lubdhaśchādmiko lokadambhakaḥ
baiḍālavratiko jñeyo hiṃsraḥ sarvābhisaṃdhakaḥ
||195||adhodṛṣṭirnaiṣkṛtikaḥ svārthasādhanatatparaḥ
śaṭho mithyāvinītaśca bakavratacaro dvijaḥ
||196||ye bakavratino viprā ye ca mārjāraliṅginaḥ
te patantyandhatāmisre tena pāpena karmaṇā
||197||na dharmasyāpadeśena pāpaṃ kṛtvā vrataṃ caret
vratena pāpaṃ pracchādya kurvanstrīśūdradambhanam
||198||pretyeha cedṛśā viprā garhyante brahmavādibhiḥ
chadmanā caritaṃ yacca vrataṃ rakṣāṃsi gacchati
||199||aliṅgī liṅgiveṣeṇa yo vṛttimupajīvati
sa liṅgināṃ haratyenastiryagyonau ca jāyate
||200||parakīyanipāneṣu na snāyāddhi kadā cana
nipānakartuḥ snātvā tu duṣkṛtāṃśena lipyate
||201||yānaśayyāsanānyasya kūpodyānagṛhāṇi ca
adattānyupayuñjāna enasaḥ syātturīyabhāk
||202||nadīṣu devakhāteṣu taḍāgeṣu saraḥsu ca
snānaṃ samācarennityaṃ gartaprasravaṇeṣu ca
||203||yamānseveta satataṃ na nityaṃ niyamānbudhaḥ
yamānpatatyakurvāṇo niyamānkevalānbhajan
||204||nāśrotriyatate yajñe grāmayājikṛte tathā
striyā klībena ca hute bhuñjīta brāhmaṇaḥ kva cit
||205||aślīkametatsādhūnāṃ yatra juhvatyamī haviḥ
pratīpametaddevānāṃ tasmāttatparivarjayet
||206||mattakruddhāturāṇāṃ ca na bhuñjīta kadā cana
keśakīṭāvapannaṃ ca padā spṛṣṭaṃ ca kāmataḥ
||207||bhrūṇaghnāvekṣitaṃ caiva saṃspṛṣṭaṃ cāpyudakyayā
patatriṇāvalīḍhaṃ ca śunā saṃspṛṣṭameva ca
||208||gavā cānnamupaghrātaṃ ghuṣṭānnaṃ ca viśeṣataḥ
gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca viduṣā ca jugupsitam
||209||stenagāyanayoścānnaṃ takṣṇo vārdhuṣikasya ca
dīkṣitasya kadaryasya baddhasya nigaḍasya ca
||210||abhiśastasya ṣaṇḍhasya puṃścalyā dāmbhikasya ca
śuktaṃ paryuṣitaṃ caiva śūdrasyocchiṣṭameva ca
||211||cikitsakasya mṛgayoḥ krūrasyocchiṣṭabhojinaḥ
ugrānnaṃ sūtikānnaṃ ca paryācāntamanirdaśam
||212||anarcitaṃ vṛthāmāṃsamavīrāyāśca yoṣitaḥ
dviṣadannaṃ nagaryannaṃ patitānnamavakṣutam
||213||piśunānṛtinoścānnaṃ kratuvikrayiṇastathā
śailūṣatunnavāyānnaṃ kṛtaghnasyānnameva ca
||214||karmārasya niṣādasya raṅgāvatārakasya ca
suvarṇakarturveṇasya śastravikrayiṇastathā
||215||śvavatāṃ śauṇḍikānāṃ ca cailanirṇejakasya ca
rañjakasya nṛśaṃsasya yasya copapatirgṛhe
||216||mṛṣyanti ye copapatiṃ strījitānāṃ ca sarvaśaḥ
anirdaśaṃ ca pretānnamatuṣṭikarameva ca
||217||rājānnaṃ teja ādatte śūdrānnaṃ brahmavarcasam
āyuḥ suvarṇakārānnaṃ yaśaścarmāvakartinaḥ
||218||kārukānnaṃ prajāṃ hanti balaṃ nirṇejakasya ca
gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca lokebhyaḥ parikṛntati
||219||pūyaṃ cikitsakasyānnaṃ puṃścalyāstvannamindriyam
viṣṭhā vārdhuṣikasyānnaṃ śastravikrayiṇo malam
||220||ya ete'nye tvabhojyānnāḥ kramaśaḥ parikīrtitāḥ
teṣāṃ tvagasthiromāṇi vadantyannaṃ manīṣiṇaḥ
||221||bhuktvāto'nyatamasyānnamamatyā kṣapaṇaṃ tryaham
matyā bhuktvācaretkṛcchraṃ retoviṇmūtrameva ca
||222||nādyācchūdrasya pakvānnaṃ vidvānaśrāddhino dvijaḥ
ādadītāmamevāsmādavṛttāvekarātrikam
||223||śrotriyasya kadaryasya vadānyasya ca vārdhuṣeḥ
mīmāṃsitvobhayaṃ devāḥ samamannamakalpayan
||224||tānprajāpatirāhaitya mā kṛdhvaṃ viṣamaṃ samam
śraddhāpūtaṃ vadānyasya hatamaśraddhayetarat
||225||śraddhayeṣṭaṃ ca pūrtaṃ ca nityaṃ kuryādatandritaḥ
śraddhākṛte hyakṣaye te bhavataḥ svāgatairdhanaiḥ
||226||dānadharmaṃ niṣeveta nityamaiṣṭikapaurtikam
parituṣṭena bhāvena pātramāsādya śaktitaḥ
||227||yatkiṃ cidapi dātavyaṃ yācitenānasūyayā
utpatsyate hi tatpātraṃ yattārayati sarvataḥ
||228||vāridastṛptimāpnoti sukhamakṣayyamannadaḥ
tilapradaḥ prajāmiṣṭāṃ dīpadaścakṣuruttamam
||229||bhūmido bhūmimāpnoti dīrghamāyurhiraṇyadaḥ
gṛhado'gryāṇi veśmāni rūpyado rūpamuttamam
||230||vāsodaścandrasālokyamaśvisālokyamaśvadaḥ
anaḍuhaḥ śriyaṃ puṣṭāṃ godo bradhnasya viṣṭapam
||231||yānaśayyāprado bhāryāmaiśvaryamabhayapradaḥ
dhānyadaḥ śāśvataṃ saukhyaṃ brahmado brahmasārṣṭitām
||232||sarveṣāmeva dānānāṃ brahmadānaṃ viśiṣyate
vāryannagomahīvāsastilakāñcanasarpiṣām
||233||yena yena tu bhāvena yadyaddānaṃ prayacchati
tattattenaiva bhāvena prāpnoti pratipūjitaḥ
||234||yo'rcitaṃ pratigṛhṇāti dadātyarcitameva vā
tāvubhau gacchataḥ svargaṃ narakaṃ tu viparyaye
||235||na vismayeta tapasā vadediṣṭvā ca nānṛtam
nārto'pyapavadedviprānna dattvā parikīrtayet
||236||yajño'nṛtena kṣarati tapaḥ kṣarati vismayāt
āyurviprāpavādena dānaṃ ca parikīrtanāt
||237||dharmaṃ śanaiḥ saṃcinuyādvalmīkamiva puttikāḥ
paralokasahāyārthaṃ sarvabhūtānyapīḍayan
||238||nāmutra hi sahāyārthaṃ pitā mātā ca tiṣṭhataḥ
na putradāraṃ na jñātirdharmastiṣṭhati kevalaḥ
||239||ekaḥ prajāyate jantureka eva pralīyate
eko'nubhuṅkte sukṛtameka eva ca duṣkṛtam
||240||mṛtaṃ śarīramutsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ kṣitau
vimukhā bāndhavā yānti dharmastamanugacchati
||241||tasmāddharmaṃ sahāyārthaṃ nityaṃ saṃcinuyācchanaiḥ
dharmeṇa hi sahāyena tamastarati dustaram
||242||dharmapradhānaṃ puruṣaṃ tapasā hatakilbiṣam
paralokaṃ nayatyāśu bhāsvantaṃ khaśarīriṇam
||243||uttamairuttamairnityaṃ saṃbandhānācaretsaha
ninīṣuḥ kulamutkarṣamadhamānadhamāṃstyajet
||244||uttamānuttamāneva gacchanhīnāṃstu varjayan
brāhmaṇaḥ śreṣṭhatāmeti pratyavāyena śūdratām
||245||dṛḍhakārī mṛdurdāntaḥ krūrācārairasaṃvasan
ahiṃsro damadānābhyāṃ jayetsvargaṃ tathāvrataḥ
||246||edhodakaṃ mūlaphalamannamabhyudyataṃ ca yat
sarvataḥ pratigṛhṇīyānmadhvathābhayadakṣiṇām
||247||āhṛtābhyudyatāṃ bhikṣāṃ purastādapracoditām
mene prajāpatirgrāhyāmapi duṣkṛtakarmaṇaḥ
||248||nāśnanti pitarastasya daśavarṣāṇi pañca ca
na ca havyaṃ vahatyagniryastāmabhyavamanyate
||249||śayyāṃ gṛhānkuśāngandhānapaḥ puṣpaṃ maṇīndadhi
dhānā matsyānpayo māṃsaṃ śākaṃ caiva na nirṇudet
||250||gurūnbhṛtyāṃścojjihīrṣannarciṣyandevatātithīn
sarvataḥ pratigṛhṇīyānna tu tṛpyetsvayaṃ tataḥ
||251||guruṣu tvabhyatīteṣu vinā vā tairgṛhe vasan
ātmano vṛttimanvicchangṛhṇīyātsādhutaḥ sadā
||252||ārdhikaḥ kulamitraṃ ca gopālo dāsanāpitau
ete śūdreṣu bhojyānnā yāścātmānaṃ nivedayet
||253||yādṛśo'sya bhavedātmā yādṛśaṃ ca cikīrṣitam
yathā copacaredenaṃ tathātmānaṃ nivedayet
||254||yo'nyathā santamātmānamanyathā satsu bhāṣate
sa pāpakṛttamo loke stena ātmāpahārakaḥ
||255||vācyarthā niyatāḥ sarve vāṅgūlā vāgviniḥsṛtāḥ
tāṃstu yaḥ stenayedvācaṃ sa sarvasteyakṛnnaraḥ
||256||maharṣipitṛdevānāṃ gatvānṛṇyaṃ yathāvidhi
putre sarvaṃ samāsajya vasenmādhyasthyamāśritaḥ
||257||ekākī cintayennityaṃ vivikte hitamātmanaḥ
ekākī cintayāno hi paraṃ śreyo'dhigacchati
||258||eṣoditā gṛhasthasya vṛttirviprasya śāśvatī
snātakavratakalpaśca sattvavṛddhikaraḥ śubhaḥ
||259||anena vipro vṛttena vartayanvedaśāstravit
vyapetakalmaṣo nityaṃ brahmaloke mahīyate
||260||