lakṣmaṇaśarmaviracitā
śrīlakṣmaṇaśarmaṇā viracitā
maṅgalaṃ
ahaṃsvarūpeṇa samastajanto-
rvibhāntamantarvibhumaprameyam |
guruṃ gurūṇāmajamādidevaṃ
vandāmahe śrīramaṇaṃ dayābdhim ||
īśvaro gururātmeti mūrtibhedavibhāgine |
vyomavadvyāptadehāya dakṣiṇāmūrtaye namaḥ ||
||1||māṇḍūkyamukhyopaniṣatsu diṣṭā
jñānābhidhā yā sahajātmaniṣṭhā |
sasādhanā tena nijānubhūtyā
sandarśitā sā pratipādyate'tra ||
||2||samīkṣya sāṃsārikajīvanasya
duḥkhātmatāṃ kāmabhayāśrayatvāt |
dvābhyāṃ vimuktaṃ gurumetya buddhaṃ
vimuktimārgaṃ praṇipatya pṛcchet ||
||3||brūyāt sa buddhaḥ paramaṃ rahasyaṃ
samastabuddhānubhavaprasiddham |
jānāsi cet svaṃ na tavāsti duḥkhaṃ
duḥkhī bhavestvaṃ yadi vetsi na svam ||
||4||yataḥ suṣuptau na tavāsti duḥkhaṃ
tvayīdamāropitameva nānyat |
jijñāsayā svaṃ samavetya satyaṃ
nijasvarūpe sukharūpa āssva ||
||5||artho'yamevaṃ guruṇopadiṣṭaḥ
sāraḥ samastaśrutiśīrṣavācām |
asyopadeśasya hi vistareṇa
vyākhyaiva sarvā nigamāntavāṇī ||
||6||jñānasvarūpaṃ nijasatyamekaṃ
svayamprakāśaṃ hṛdi satyamasti |
saṃśāntacittena hṛdisthitiryā
sā tasya bodho'pi vimuktibhāvaḥ ||
||7||ātmasvarūpā hṛdi bhāsamānā
sadaikarūpā vimalā citiśca |
brahmābhidhānaṃ jagato'khilasyā-
pyādhārasatyaṃ dvayamekameva ||
||8||ādhārasatye vimale tu tasmin
nijasvarūpe manasopaklṛptam |
avidyayā viśvamamuṃ nimīlya
bhāti svayaṃ satyavadajñatāyām ||
||9||nimīlya rajjuṃ bhujagaḥ svayaṃ san
mandāndhakāre sati bhāti yadvat |
ātmānamevaṃ bhuvanaṃ nimīlya
bhāti svayaṃ satyavadajñatāyām ||
||10||avidyayā''tmā vapuṣā mitaśca
sukhī ca duḥkhī bhavapāśabaddhaḥ |
pratīyate'jño'pi pṛthak parasmā-
dātmā tu sākṣātpara eva nānyaḥ ||
||11||saṃsāritā svasya tato mṛṣaiva
budhyeta tannirmanane pade tu |
"nahyastyavidyā manaso'tiriktā
manohyavidyā bhavabandharūpā" ||
||12||vīkṣyāhimīkṣeta yathā na rajjuṃ
viśvaṃ sajīveśvaramātmarūpe |
avidyayā''ropitamīkṣamāṇo
na vīkṣate svaṃ paramārthasatyam ||
||13||nimīlataḥ svo bhavitaiva tāva-
dyāvat svataḥ satyamidaṃ vibhāti |
tathā na bhāyānmanasi praṇaṣṭe
nāśāya tasmānmanaso yateta ||
||14||nimīlitaṃ svaṃ manasā tamenaṃ
mithyāprapañcapravikalpanena |
svānveṣaṇenātmani niṣṭhitaḥ
sannunmīlya tasminpravilāpayedyaḥ ||
||15||mano'pyavidyāmakhilaṃ prapañcaṃ
tenānubhūyeta nijaṃ svarūpam |
saṃsārahīnaṃ nirupādhikaṃ ca
brahmātmakaṃ kevalamadvitīyam ||
||16||bhītyā'thavā janmamṛtipravāhāt
prapadyate ceccharaṇaṃ maheśam |
naśyedavidyā kṛpayaiva tasya
tadā sthitaḥ syānnijasatyabhāve ||
||17||bhaktyā parasmai svanivedanaṃ yat
prapattimetāṃ nigadanti santaḥ |
tadbhaktirīśe navadhopadiṣṭā
kāryāmumukṣoḥ śravaṇādirūpā ||
||18||Quote - Srimad Bhagavatam
śravaṇaṃ kīrtanaṃ viṣṇoḥ smaraṇaṃ pādasevanam |
arcanaṃ vandanaṃ dāsyaṃ sakhyamātmanivedanam ||
niṣṭhācalā sā nijasatyabhāve
jñānaṃ vimuktiḥ sahajā sthitiśca |
sthito'calastatra pade parasmin
nirastamoho bhavati prabuddhaḥ ||
||19||niṣṭhāṃ paraṃ tāmadhigatya buddho
jīvaccharīro'pi vimukta eva |
karotyahantāṃ mamatāṃ na dehe
buddho hyato'sāvaśarīra eva ||
||20||yannirmanaskaṃ padamevamuktaṃ
sukhaṃ tadātyantikamantahīnam |
sukhaṃ samāvṛtya manaḥ svayaṃ hi
sadaiva duḥkhaṃ vivṛṇoti jantoḥ ||
||21||ṛjuḥ śuciḥ satyavacā amānī
dhīro viraktaśca gurau subhaktaḥ |
śamādiṣaṭkena yuto mumukṣuḥ
sthitiṃ parāṃ tāmacirāllabheta ||
||22||dhīrakṣaṇaṃ yadvidadhāti sādhu-
rnirgṛhya vṛttīrnijamārgaṇāya |
tadeva dhīratvamihopadiṣṭaṃ
nāpekṣate'nyā khalu dhīratā'tra ||
||23||bhajet prabuddhaṃ hi guruṃ mumukṣuḥ
svājñānanidrotthitamastamoham |
kathaṃ nu martyaḥ svayamaprabuddhaḥ
prabodhayedanyanarānabuddhān ||
||24||īśādabhedena kṛtaiva buddhe
gurau subhaktirgaditā'tra sādhoḥ |
nirmohitāmetyacirāt tayaiva
buddhaḥ parasmānnahi kaścidanyaḥ ||
||25||śamo damaścoparatistitikṣā
śraddhā gurorvāci samāhitatvam |
vidhīyate ṣaṭkamidaṃ mumukṣoḥ
sthiraṃ bhavedyena mano gaveṣe ||
||26||Quote - tr. of Maharshi's Tamil work
viśrāntiṃ jaṭharasya me na vitarasyekāṃ ca nāḍīmaho
nānaśnan divase ca tiṣṭhasi kadāpyekāmaho nāḍikām |
no jānāsi madīyaduḥkhamatulaṃ he durvinīta tvayā |
sākaṃ jīvanamatra dehanilaye me durghaṭaṃ samprati ||
nijasvarūpānubhavaikavedyaṃ
tanneti netītyuditaṃ padaṃ hi |
vācā'pyanuktaṃ manasā'mataṃ ca
maunopadiṣṭaṃ guruṇā''dimena ||
||27||atītya yajjāgaramukhyabhāvāṃ-
stanniṣprapañcaṃ bhavati praśāntam |
atasturīyaṃ padamavyayaṃ tad-
ityeṣa māṇḍūkyanirūpitārthaḥ ||
||28||tisro hyavasthāḥ prabhavanti jāgrat
svapnaḥ suṣuptiśca samastajantoḥ |
ādhārabhūtā tritayasya cāsya
svājñānarūpā'sti suṣuptiranyā ||
||29||asminnavasthātritaye samasta-
mantarbhavatyeva hi viśvametat |
asmādavasthātritayāt parastā-
dalaukikaṃ hyasti turīyasatyam ||
||30||asvapnanidreti suṣuptiruktā
sasvapnanidrepyubhayaṃ tadanyat |
anidramasvapnakamastaviśvaṃ
padaṃ turīyaṃ hi vimuktidhāma ||
||31||sandhau suṣupteratha jāgarasya
cidrūpiṇī nirmananā sthitiryā |
sā susthirā ced bhavitā kathañcit
saivocyate muktiriti prabuddhaiḥ ||
||32||Quote - from Yoga Vasishtha
nidrādau jāgarasyānte yo bhāva upajayate |
taṃ bhāvaṃ bhāvayan sākṣādakṣayānandamaśnute ||
ajñānanidrāparibhūtabhāvāḥ
paśyanti dussvapnamimaṃ prapañcam |
paribhramanti tritaye'tra jīvā
yāvanna nidreyamapaiti bodhāt ||
||33||nidrālurevaṃ sakalo'pi jantu-
rna ko'pi jāgarti hi jīvaloke |
tīrṇastisṛbhyo'jñatayā vimukto
buddhastu jāgarti turīyaniṣṭhaḥ ||
||34||jāgarti buddho nijasatyabhāve
sametya niṣṭhāṃ tamasā vihīne |
nidrāti ca svapnamaye prapañce
svājñānamūḍhaiḥ paridṛśyamāne ||
||35||tannaktamuktaṃ viduṣo hi viśvaṃ
naktaṃ tathā''tmā'viduṣo janasya |
niṣṭhāmatastāṃ sahajāṃ turīyāṃ
jāgratsuṣuptiṃ nigadanti budhāḥ ||
||36||Quote - from BhagavadGita
yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ ||
sajjāgradāditrayamasti yeṣāṃ
teṣāṃ turīyābhidhayā taduktam |
sat turyamevāsadidaṃ trayaṃ yat
turyābhidhā tasya bhavatyasādhu ||
||37||svapne'pi jāgratyapi ceṣṭamānaṃ
manaḥ prapañcaṃ sṛjati svayaṃ hi |
gatvā suṣuptau bata bījabhāvaṃ
bhūyaḥ prabodhe sṛjati prapañcam ||
||38||mano'ntato naśyati naiva yāvad
bhavedavasthātritayaṃ hi tāvat |
manovināśāddhi turīyaniṣṭhā
yatrāntataḥ śāmyati viśvametat ||
||39||jñānābhidhā yadyapi sā''tmaniṣṭhā
jñātrādikena tritayena hīnā |
tatkiṃ vijānātyuta kena ko vā
jñānābhidhā svātmatayaiva niṣṭhā ||
||40||ātmaiva yasminna bhavat samastaṃ
jānāti tasmin bata kena kiṃ nu |
ityātmanaḥ kevalataiva turye
sandarśitā'sti śrutiśīrṣavācā ||
||41||sthānaṃ ca tadvāniti nāsti tasmin
bhedaḥ pade kaścana vāstavo yat |
ātmā'dvitīyaḥ paripūrṇa ekaḥ
sthānaṃ svayaṃ svasya hi san sa ekaḥ ||
||42||Quote - Upanishad
sve mahimni pratiṣṭhitaḥ | athavā na mahimni ||
dvaitaṃ samastaṃ khalu nītamantaṃ
buddhena turye sthitimetya satye |
advaitaniṣṭhā'dhigatā'sti tene-
tyadvaitinaṃ tena tameva vidyāt ||
||43||anātmani svātmatayā pratītyā
pratīyate dvaitamidaṃ hi sadvat |
evaṃvidhājñānavimuktabhāva-
madvaitaniṣṭhāṃ nigadanti buddhāḥ ||
||44||advaitamevaṃ na mataṃ yathā'nya-
nnāsti pracāro manaso hi tatra |
advaitamuktaṃ nijasatyabhāve
niṣṭhaiva cintārahitā'stalokā ||
||45||śāstroditārthādhigamena yastu
buddhvā'dvayatvaṃ matavaddhiyaiva |
tuṣyatyanenaiva vinā'nubhūtiṃ
nādvaitaniṣṭhā'dhigatā'sti tena ||
||46||na tena dṛśyaṃ pravilāpitaṃ hi
svacitsvarūpe paramārthasatye |
śāstrārthabodhāt samavaiti yaḥ svaṃ
na tasya dehātmamatirvinaṣṭā ||
||47||paśvādikebhyo'pyaviśeṣa eva
tasyocyate śaṅkaradeśikena |
paśutvametad gaditaṃ hi buddhai-
rvapurmitaṃ yat svamavaiti jantuḥ ||
||48||na vyetyataḥ śāstravido narasya
jagat svataḥ satyamiti pratītiḥ |
tayā pratītyā satataṃ vimūḍhaḥ
paribhramatyeva bhave yathā'nye ||
||49||vāgyantratulyo'yamudīryate ca
buddhvā'pi śāstrārthamaśāntacetāḥ |
apaṇḍitādapyavaro'yamukto
madādidoṣaiḥ paribhūtabhāvaḥ ||
||50||bodhaṃ parokṣaṃ tamimaṃ vadanti
parokṣa ātmā tu na karhicit syāt |
nityāparokṣasya parokṣabodho
bodho yathārtho bhavitā kathaṃ nu ||
||51||deho'hamasmītyanubhūtirūpo
bhavatyabodhaḥ khalu bandhahetuḥ |
bodho'hamasmīti vinā'nubhūtiṃ
kathaṃ vrajennāśamabodha eṣaḥ ||
||52||dhiyā dhṛto'yaṃ hi parokṣabodho
na dhīpracāro'sti tu satsvarūpe |
daityaṃ yathā puṇyajanaṃ vadanti
vadantyabodhaṃ bata bodhanāmnā ||
||53||yadā'rkatapto mṛgatṛṣṇikāyāṃ
snātvā narastāpavimuktimeti |
annaṃ paceccitragatāgninā vā
parokṣabodhena tadā'stu muktiḥ ||
||54||tatsvānubhūtyā rahito'dvayatvaṃ
vācā vadan dvaitisamāna eva |
na gacchato vāṅmanase hi turyaṃ
tatra sthitasyāsti mataṃ na kiñcit ||
||55||advaitinaḥ svān gaṇayanta āhu-
rjaganmṛṣā duḥkhamayaṃ jaḍaṃ ca |
ato'nyathaivetyapare vadanti
phale tu sarve'pi samā bhavanti ||
||56||viśvaṃ paro jīva iti trirūpaṃ
vibhāti satyaṃ paramekameva |
jñānaṃ bhavenaiva tu vāda eṣa
jñānaṃ tvahaṅkāravināśa eva ||
||57||nijasvarūpānubhave vinecchāṃ
matāgraheṇa pravadanti vādān |
astīti nāstītyapi rūpyarūpī-
tyekaṃ dvidhā nobhayathetyanantān ||
||58||bhavatyanantāḥ khalu tarkavādāḥ
kvacitpratiṣṭhāṃ na hi yāti tarkaḥ |
alaukiko'sau khalu turyaniṣṭhā
jñeyā kathaṃ tarkadhiyā bhavet sā ||
||59||mataṃ na kiñcidviduṣo'sti yasmāt
sajjeta vādeṣu kadā'pi nāsau |
sarvaṃ mataṃ sammatameva tasya
matiṃ na kasyāpyuta cālayet saḥ ||
||60||dveṣaṃ vinā'nyeṣu mateṣu tasmā-
dvihāya vādānapi śāntacetāḥ |
yateta sādhuḥ svamatoktarītyā
mokṣecchayā sādhanatatparaḥ san ||
||61||dvaitādvayatve bhavato mate dve
satyaṃ ca mithyā vadatāṃ prapañcam |
vādāvubhau cāpi vihāya śakyo
labdhuṃ svarūpānubhavo mumukṣoḥ ||
||62||aduḥkhamiśraṃ sukhamantahīnaṃ
vāñchanti sarve khalu jantavo'pi |
sukhaṃ svabhāvo hi samastajanto-
stādṛksukhaṃ kveti hi cintanīyam ||
||63||kasmin pade tat sukhamastyanantaṃ
labhyaṃ ca tat kena ca sādhanena |
dvayaṃ tadetad bhagavān mumukṣo-
ratyantavairāgyavato bravīti ||
||64||priyā suṣuptirhi samastajantoḥ
priyatvahetuḥ sukharūpatā'syāḥ |
sukhāya tasyāṃ viṣayā na santi
kiṃ mūlakaṃ syānnu sukhaṃ suṣupteḥ ||
||65||suṣuptiturye bhavataḥ samāne
dvayormano nāsti hi nāpi viśvam |
ātmā dvayorasti tu nityasatyaḥ
sa eva mūlaṃ hyubhayo sukhasya ||
||66||anityamalpaṃ ca sukhaṃ suṣuptau
mano'sti tasyāṃ khalu bījabhāve |
turye prapūrṇaṃ sukhamastyananta-
mānandasaṃjñaṃ śrutiṣu prasiddham ||
||67||tasyaiva mātrāṃ khalu jīvaloke
labdhvā ramante'khilajantavo'pi |
na syādadīdaṃ tu sukhasya mūlaṃ
loke kṣaṇārdhaṃ bata ko nu jīvet ||
||68||preṣṭhaḥ samastasya tatasturīye
virājamānaḥ sukharūpakaḥ svaḥ |
preṣṭhā ca tasmādakhilasya janto-
rniṣṭhā turīyaiva na kācidanyā ||
||69||turyaṃ padaṃ nityasukhasya dhāme-
tyevaṃ prabuddhādvidite'tha sādhoḥ |
ito viraktasya turīyalipso-
rjagadvicāreṇa phalaṃ kimasti ||
||70||san vā'nyathā vā bhavatu prapañco
labdhavyamatrāsti kimasya sādhoḥ |
sat turyamadvaitamutānyathā vā-
'pyāstāṃ tadevepsitamasya nānyat ||
||71||kimadvayaṃ sat kimuneti boddhuṃ
śakye hi turye sthitimetya satye |
śaknoti kastattvamado niboddhuṃ
bhrāmyannavasthātritaye vimugdhaḥ ||
||72||kṣepo hi lomnāṃ nikarasya yuktaḥ
kṣurāpanītasya vinā parīkṣām |
tucchasya tadvajjagato'sya dānaṃ
carcāṃ vinā yujyata eva sādhoḥ ||
||73||heyaṃ prapañcaṃ sa vihāya tūrṇa-
mantarmukhatvena yateta siddhyai |
antarmukhatvena hi sādhanaṃ syād
viśvaṃ tadarthaṃ nanu heyameva ||
||74||paraṃ tu vairāgyabalena hīnā
jagat svataḥ satyamiti pratītyā |
na sādhate'ntarmukhatāṃ bhajante
teṣāmapekṣyo hi vicāra eṣaḥ ||
||75||ete vicāreṇa gurūktarītyā
jaganna satyaṃ svata ityavetya |
tathaiva buddhyā'pyanusandadhānā
antarmukhatvaṃ śanakairbhajeyuḥ ||
||76||yā laukikenānubhavena carcā
svabuddhiśaktyā'pi vṛthaiva sā syāt |
buddhaṃ śrayitvaiva guruṃ tu kuryāt
taddiṣṭarītyaiva jagadvicāram ||
||77||ajñānamūlo'nubhavo hi sarvaḥ
sāṃsārikaḥ svapnasamo'jñapuṃsām |
mṛṣaiva sarvo'yamato mumukṣo-
rna hi pramāṇaṃ sadasadviveke ||
||78||buddhānubhūtirhi paraṃ pramāṇaṃ
sādhosturīyasya padasya lipsoḥ |
sa eva tattvaṃ jagato'pyavaiti
bodhāt turīyasya sataḥ parasya ||
||79||nijānubhūtiṃ ca vadan sa buddhaḥ
sandarśayiṣyatyamalāśca yuktīḥ |
praśnānanantāṃstu budho na kuryāt
sādhorna śaṅkāspadamāptavākyam ||
||80||Quote - BhagavadGita
saṃśayātmā vinaśyati
na saṃśayānāṃ bhavitā virāmo
yāvanna turye sthitimeti bodhāt |
anto'sti tatraiva hi saṃśayānā-
mātyantikaḥ saṃśayiturvināśāt ||
||81||Quote - Upanishad
bhidyate hṛdayagranthiḥ chidyante sarvasaṃśayāḥ |
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare ||
tarko'pratiṣṭho hi tato mumukṣuḥ
sadyo'ntatastarkamatiṃ vihāya |
śraddhāṃ samālambya gurorvacassu
taddiṣṭamārgeṇa yateta siddhyai ||
||82||udeti śaṅkā yadi kasya seti
pṛcchan svatattvasya gaveṣaṇena |
labheta niṣṭhāṃ yadi turyabhāve
śaṅkā ca tadvānubhayaṃ ca naśyet ||
||83||buddho gururvakti jaganmṛṣātvaṃ
sahetukaṃ svānubhavānurūpam |
satyopadeśaṃ tamimaṃ mumukṣuḥ
sacchraddhayā''lambya yateta siddhyai ||
||84||jīveśvarau viśvamiti trirūpaṃ
jagat samastaṃ ca turīyasatye |
adhyastamevātmani mānasene-
tyajñānakāryaṃ bata sarvametat ||
||85||satyevamajñānamidaṃ yadā tu
svajñānabhāsa bhajate vināśam |
kāryaṃ tadīyaṃ ca sahaiva naśyet
tamo yathā'rkaprabhayā prabhāte ||
||86||bhātīdamajñānatamovilāse
na bhāti sujñānamahāprakāśe |
saccedidaṃ bhāti kuto na turye
satyātmanaścitprabhayā pradīpte ||
||87||śiṣyeta yat svānubhave turīye
satyaṃ tadevānyadasatyameva |
satyatvamithyātvavibhāga eṣa
buddhopadeśairbhavati sphuṭo naḥ ||
||88||yato'jñatāyāmanubhūyamānaṃ
tasmādasad dvaitamidaṃ niruktam |
ajñānanāśādanubhūyamānā
satyā bhavatyadvayatā''tmanastu ||
||89||pade parasmin bhuvane vinaṣṭe
yaccinmayaḥ svo lasati svabhāsā |
śāntaḥ sa evādvaya ekakaḥ sa-
nnityasmadācāryanirūpitārthaḥ ||
||90||svapnaḥ prabodhe nidhanaṃ prayātī-
tyato hi mithyetyavagamyate'sau |
jāgratprapañco'pi tathā''tmabhāve
vinaśyatītyasya mṛṣātvasiddhiḥ ||
||91||parāṅmukhāsturyapadasya lābhād
vādāṃstu mugdhāḥ pravadantyanantān |
tajjanyaśaṅkāḥ śamayanti buddhā
muhyedyathā tairna mumukṣulokaḥ ||
||92||ātmā śarīraṃ svayameva yeṣāṃ
so'yaṃ śarīrī bhavitā ca yeṣām |
noktaṃ hi tān pratyanṛtatvamasya
teṣāṃ bhavedviśvamidaṃ sadeva ||
||93||jīveśvarau viśvamiti trayasya
mithyātvamuktaṃ hyavibhaktameva |
triṣvekakaṃ satyamavaiti yastu
dvayaṃ tadanyacca sadeva tasmai ||
||94||mumukṣupuṃsāmupadiśyate tu
samānameva tritayaṃ mṛṣeti |
grāhyaṃ tathaiveha yathopadiṣṭaṃ
vimuktimicchadbhirabodhanāśāt ||
||95||grāhyaḥ samagro'pyupadeśa eṣa
tyājyo'thavā buddhimatā samagram |
kaḥ kukkuṭīṃ kalpayituṃ samarthaḥ
pākāya cārdhaṃ prasavāya cārdham ||
||96||kuto nu viśvaṃ saditi pratīta-
mitīdamādau pariśīlanīyam |
prapañcasattāpratipādanasya
bhāro'sti tadvaktṛśirastha eva ||
||97||yadvīkṣyate viśvamato'jñalokaḥ
sadeva viśvaṃ manute hi sarvaḥ |
naitat pramāṇaṃ vyabhicāradoṣā-
nmarīcikārajjubhujaṅgamādau ||
||98||yathā pratītaṃ bhuvanaṃ sadeve-
tyetanna siddhaṃ bhavatīkṣaṇena |
kimapyadhiṣṭhānasadasti yasmi-
nnidaṃ vibhātītyanumeyamatra ||
||99||yadyadyathā bhāti na tat tatheti
vaijñānikaireva nirūpitaṃ hi |
dravyaṃ sunīrandhramiva pratītaṃ
cākāśakalpaṃ gaditaṃ yatastaiḥ ||
||100||jānātyadhiṣṭhānasadasya yastu
turīyabhāve samupetya niṣṭhām |
buddhaḥ sa eva prabhaveddhi vaktuṃ
kimasya tattvaṃ bhavatīti nānyaḥ ||
||101||bahirmukhatve sati ko nu vidyād
yathāvadātmānamuta prapañcam |
antarmukhatvena tu bodhadṛṣṭyā
jānāti tattvaṃ hyubhayośca buddhaḥ ||
||102||kathaṃ nu māṃ jñāsyasi tattvatastvaṃ
jñātuṃ svamātmānamutāsamarthaḥ |
ityajñamartyaṃ hasati prapañca
ityevamūce bhagavān gururnaḥ ||
||103||āvidyakatvājjagadīkṣaṇasya
vādaṃ nirādhāramimaṃ pradarśya |
jaganmṛṣātvaṃ prakaṭīkaroti
sphuṭaṃ gururno bhagavān prabuddhaḥ ||
||104||śarīramevātmatayā'vagamya
tat satyamevetyapi niścayena |
pratyeti satyaṃ sakalaṃ hi rūpaṃ
sarvo'pi jantuḥ paridṛśyamānam ||
||105||rūpāṇi sarvāṇi mṛṣaiva tasmā-
nna tāni satyāni hi buddhapuṃsaḥ |
yadasti satyaṃ tadarūpameva
na rūpi kiñcit paramārthadṛṣṭyā ||
||106||dṛṣṭyaikayā paśyati rūpiṇaṃ svaṃ
sarūpakaṃ viśvamutājñamartyaḥ |
sā dṛṣṭirajñānamayīti hetoḥ
pramāṇahīnaiva hi viśvasattā ||
||107||vapuḥprapañcāviti dṛśyamekaṃ
vīkṣā'pyavīkṣā'pyubhayoḥ sahaiva |
vinā''tmano rūpamidaṃ śarīraṃ
kiṃ nvīkṣate kaścana viśvametat ||
||108||svāpnaṃ prapañcaṃ vapuṣā vihīnāḥ
paśyāma ityevamudīryate cet |
tisṛṣvavasthāsvapi cāsti dehaḥ
kadā'pyadehī na bhaveddhi jīvaḥ ||
||109||dehāstrayaḥ santi hi sarvajantoḥ
sthūlo'pi sūkṣmo'pi ca kāraṇātmā |
manomayaḥ sūkṣma udīryate cā-
pyuktastyavidyaiva ca kāraṇākhyaḥ ||
||110||uktaṃ śarīratritayaṃ yadetat
tat pañcakośātmakamucyate ca |
madhyaṃ trayaṃ sūkṣmaśarīramuktaṃ
kośo'ntimaḥ kāraṇadeha uktaḥ ||
||111||yāvanna bodhāt tritayaṃ vinaśyet
syād dehavāneva hi jīvanāmā |
turīyabhāve hyaśarīratā'sti
sahaiva yasmiṃstritayaṃ vinaśyet ||
||112||svāvidyayā kalpayante'nyadehaṃ
svapne mano'nyad bhuvanaṃ svayaṃ hi |
svāpnena dehena sahaiva suptaḥ
svāpnaṃ jagat paśyati na tvarūpaḥ ||
||113||dehaṃ ca viśvaṃ ca samīkṣate hi
netreṇa dehāvayavena sarvaḥ |
kathaṃ pramāṇaṃ bhaviteyamīkṣā
viśvasya satyatvavicāraṇe'smin ||
||114||dṛk syādyathā tādṛśameva dṛśyaṃ
dṛgāśrayo'yaṃ khalu dṛśyabhāvaḥ |
dṛk cet sarūpā'sti tathaiva dṛśyaṃ
dṛk cedarūpā'sti na rūpavīkṣā ||
||115||bhātyajñatāyāṃ khalu sarvajantoḥ
prapañca ātmā dvitayaṃ sarūpam |
ajñānanāśe dvayamapyarūpa-
mananta ātmaiva hi dṛk tadānīm ||
||116||jñānekṣayā hyātmani rūpahīne
yātyekatāṃ viśvamidaṃ sajīvam |
draṣṭā'pi dṛśyaṃ bhavato na yasyāṃ
tāṃ jñānavīkṣāṃ nigadanti buddhāḥ ||
||117||cidrūpa ātmaiva hi niṣprapañca
ekaḥ pade sve pariśiṣṭa āste |
janmādiṣaḍbhāvavikārahīnaḥ
sa eva tasmād gaditaḥ svataḥ san ||
||118||anantadṛṅnāma nigadyate'sau
paraḥ sa ātmā paripūrṇa ekaḥ |
na tasya dṛktvaṃ tu yathārthato'sti
satyātmano dṛśyavivarjitatvāt ||
||119||acitsvarūpatvanivāraṇāya
kṛto dṛgityatra padaprayogaḥ |
jñānasvarūpatvamutādvayatvaṃ
tasyaiva mukte bhagavattamena ||
||120||arūpiṇaḥ svasya sarūpatāṃ hi
matvekṣate viśvamidaṃ sarūpam |
avidyayā'dhyastamidaṃ samastaṃ
hyātmanyarūpe parasatyanante ||
||121||anāmake'rūpiṇi citsvarūpe
tasminnavidyāparikalpitāni |
nāmāni rūpāṇi vibhānti sadvat
svaṃ rūpiṇaṃ paśyata eva puṃsaḥ ||
||122||āvidyakatvaṃ jagadīkṣaṇasya
vispaṣṭamevaṃ guruṇopadiṣṭam |
evaṃ nirastā jagato'sya sattā
diṣṭā''tmanaḥ kevalatā'pi satyā ||
||123||sthirīkarotyarthamimaṃ gururno
manomayatvaṃ jagato nirūpya |
tato mṛṣātvaṃ manaso'hamaśca
mūlājñatāyā api copadiśya ||
||124||śabdādikā ye viṣayāsta eva
rūpaṃ hi viśvasya na kiñcidanyat |
pratītayaste manaso hi sarve
tadviśvametanmana eva nānyat ||
||125||yadyasti viśvaṃ manaso vibhinna-
mabhānametasya kutaḥ suṣuptau |
cidrūpa ātmā'sti hi tatra satyo
yadīyabhāsā manaso manastvam ||
||126||Quote - Vivekachudamani
yadi satyaṃ bhavedviśvaṃ suṣuptāvupalabhyatām |
yannoplabhyate kiñcidato'sat svapnavanmṛṣā ||
yadā manaśceṣṭitamasti puṃsāṃ
tadaiva viśvaṃ khalu bhāti teṣām |
manomayaṃ viśvamidaṃ hi tasmāt
svapne yathā jāgarite tathaiva ||
||127||yathaiva jāgrajjagadevameva
svāpnaṃ svakāle pratibhāti sadvat |
jāgratprapañco vyavahārayogyo
yadvat tathā svāpna uta svakāle ||
||128||svāpnaṃ yathā dṛśyamabhinnameva
cittād bhavet svapnadṛśo narasya |
dṛśyaṃ tathā jāgrati vīkṣakasya
cittād bhavet sarvamabhinnameva ||
||129||manomayatve jagataḥ susiddhe
siddhaṃ mṛṣātvaṃ bhavatīti bhītāḥ |
bahiḥsthitatvaṃ jagato'jñamartyā
anekadhā sādhayituṃ yatante ||
||130||jaganmṛṣātvaṃ gaditaṃ tu buddhaiḥ
svānveṣaṇāt turyapadasya lipsoḥ |
nānyān pratīdaṃ hyupadiṣṭamasti
tato vṛthaiveha tadīyavādāḥ ||
||131||svāpnasya viśvasya mṛṣātmakatvaṃ
svapne na śaknoti hi ko'pi boddhum |
tathaiva jāgrad bhuvanaṃ mṛṣeti
śaknoti boddhuṃ na hi jāgare'smin ||
||132||na doṣahīnaṃ bhavati pramāṇaṃ
bahiḥsthitatve jagato'sya kiñcit |
sādhyaṃ svapakṣaṃ bata siddhavattu
kṛtvaiva vādāṃsta ime vadanti ||
||133||antarhi śabdādikabodhajanma
bahistu tatkāraṇamasti viśvam |
ityucyate ced vada san kathaṃ syā-
dantarbahiśceti vibhāga eṣaḥ ||
||134||loke'nubhūtaḥ sakalo vibhāgo
dehāśrayeṇaiva hi bhāti sadvat |
dehasya sattāṃ prati na pramāṇaṃ
pṛthak kimapyasti samarpitaṃ taiḥ ||
||135||alpaṃ mano viśvamidaṃ viśālaṃ
syādantaretanmanasaḥ kathaṃ nu |
ityeṣa vādo'pyuta mugdhataiva
viśālamuktaṃ mana eva buddhaiḥ ||
||136||ākāśataścāpi bṛhanmano hi
tasmin hi khādīni bhavanti pañca |
cinniścalā brahma calā manaśce-
tyevaṃ mano brahmamayaṃ niruktam ||
||137||suptau tavāsīt kimidaṃ na veti
śaṅkāsti cet pṛccha narānasuptān |
āsīdavicchinnatayaiva viśva-
mityeva teṣāmavagaccha vācā ||
||138||evaṃ svapakṣaṃ bata siddhavattu
kṛtvaiva vādo'yamudīryate'jñaiḥ |
antarbhavantyeva hi te'pyasuptā
narāḥ prapañce'tra vicāryamāṇe ||
||139||vīkṣāmahe tān manujānasuptān
vayaṃ prabudhyaiva hi naiva suptau |
asuptapuṃsāṃ na hi satyatāyāḥ
kiñcit pramāṇaṃ pṛthagasti dattam ||
||140||te cāpyasuptā manasaiva viśvaṃ
jānanti no tena vinā kadā'pi |
sarvasya tanmānasameva viśvaṃ
svapne yathā jāgarite'pi tadvat ||
||141||bhātyekarūpaṃ hi jagad bahūnā-
mityucyate cāsya bahiḥsthitatvam |
navīkṣakāṇāṃ bahutā yathārthe-
tyuktaiṣa vādo guruṇā nirastaḥ ||
||142||anekataiṣā manasā kṛtaiva
svapne yathā jāgarite'pyabodhāt |
nānekatā bhāti hi vīkṣakānāṃ
suṣuptibhāve manasā vihīne ||
||143||manaḥ prapañcaṃ sṛjati svayaṃ hi
svapne yathā jāgarite tathaiva |
svasṛṣṭameveti mano na vetti
svapne yathā jāgarite'pi tadvat ||
||144||yathepsitaṃ sraṣṭumaśaktameva
mano'vaśaṃ sat sṛjati prapañcam |
ato hi viśvaṃ saditi pratītyā
bhrāntaṃ bhṛśaṃ saṃsarati svayaṃ ca ||
||145||manorathe nāṭakavīkṣaṇe ca
tathā kathāsaṃśravaṇe'pi cittam |
pratyeti satyaṃ sakalaṃ svasṛṣṭa-
meṣa svabhāvo manaso hi nityaḥ ||
||146||dṛṣṭerna sṛṣṭiḥ pṛthagasti kācid
dṛṣṭiśca sṛṣṭirdvayamekameva |
dṛṣṭervirāmo nidhanaṃ hi nānya-
nnaśyeddhi viśvaṃ nijatattvabodhāt ||
||147||siddhe prapañcasya manomayatve
saccenmanaḥ san bhavitā prapañcaḥ |
asan prapañco'pi manastvasaccet
tato vicāryā manaso'tha sattā ||
||148||kairlakṣaṇaiḥ syāt sadasadviveka
ityatra pūrvaṃ pariśīlanīyam |
sallakṣaṇaṃ laukikasammataṃ yat
tanna pramāṇaṃ khalu sadvicāre ||
||149||kīro yathā śālmalibhūruhasya
lubdhaḥ phale vañcita eva yāti |
evaṃ svayaṃ vañcayataḥ svameva
mataṃ pramāṇaṃ bhavitā kathaṃ nu ||
||150||dhīrindriyāṇyapyuta mānasaṃ ca
bhavantyavidyāparicārakāṇi |
ataḥ pramāṇāni hi laukikāni
naivopakurvanti vicāraṇe'smin ||
||151||sallakṣaṇaṃ laukikasammataṃ yat
tadetadāvidyakamityasādhu |
sādhoḥ pramāṇaṃ gadito hi buddhaiḥ
satyatvamithyatvavibhāga eva ||
||152||bhāsā svayā yadvilasatyajasraṃ
vinā vikāraṃ ca layodayābhyām |
tadeva satyaṃ hi tato'nyathā tu
sarvaṃ mṛṣaiveti vadanti buddhāḥ ||
||153||kadā'pyasatyasya bhavenna sattā
bhavedasattā na sataḥ kadā'pi |
ityevamūce sadasadvivekaṃ
gītāsu kṛṣṇo bhagavān svayaṃ hi ||
||154||ādyantayorbhāvavivarjitaṃ yan-
madhye'pi tad bhāvavihīnameva |
yaddeśakālapramitaṃ vibhāti
tatsatyatādhīrbata mugdhataiva ||
||155||satyopamānaṃ gaditaṃ suvarṇaṃ
mithyopamānāni vibhūṣaṇāni |
satyaṃ suvarṇaṃ rucakānyapekṣya
vinaśvaratvādrucakāni mithyā ||
||156||suvarṇamāsan rucakāni pūrvaṃ
tadeva madhye'pi tadeva cānte |
asanti satye vilasanti sadvat
svarṇe yathā santi vibhūṣaṇāni ||
||157||rītyā'nayā viśvamidaṃ manaśca
dvayaṃ ca mithyaiva parīkṣamāṇe |
ityevamartho bhagavattamena
diṣṭo yathā tatkrama ucyate'tra ||
||158||bhāsyaṃ jagad bhāsakamasya ceto
layodayau dve bhajataḥ sahaiva |
na bhātyavicchinnatayā dvayaṃ ce-
tyato dvayaṃ cāpi mṛṣeti vidyāt ||
||159||bhavet tu yadyad viralaprakāśaṃ
tattajjaḍatvena paraprakāśyam |
jaḍasya sarvasya ca bhāsakaṃ yat
svayamprabhaṃ taddhi citisvabhāvam ||
||160||svatattvabodhādahamādināśe
yacchiṣyate śāntapade parasmin |
satyaṃ tadanyannikhilaṃ mṛṣeti
jānīmahe'smad gurudevavāgbhiḥ ||
||161||mano'pi mithyā yadi śūnyataiva
prāptā suṣuptau na hi kiñcidasti |
ye vādamevaṃ samudāharanti
svāneva te'jñā bata vismaranti ||
||162||śūnyatvametadviditaṃ kathaṃ nu
naivāsya sākṣī yadi kaścidasti |
nissākṣikā naiva hi śūnyateya-
mato na śūnyatvamidaṃ yathārtham ||
||163||śūnyatvavādo bhagavattamena
nissaṃśayaṃ hyasti nirasta evam |
nāsmākamatrāsti hi kā'pi śaṅkā
turye'sti śiṣṭaḥ khalu satya ātmā ||
||164||ātmā svayañjyotirahaṃsvarūpo
bhāti svabhāsā hṛdi sarvajantoḥ |
sarvo'pyataḥ svaṃ samavaiti santaṃ
nāsmīti ko nvasti vadannṛloke ||
||165||manye tato'smītyanumīyate tu
vṛttyā dhiyaḥ kaiścana naijasattā |
amī gajaṃ yāntamupekṣya mandāḥ
padāni vīkṣya pratiyanti paścāt ||
||166||sarvānubhūtā'sti hi naijasattā
suṣuptibhāve manasā vihīne |
sukhaṃ mayā suptamiti bruvāṇaḥ
sukhasmṛtiṃ ca prakaṭīkaroti ||
||167||anyānubhūtasmaraṇaṃ kutaḥ syāt
svenānubhūtaṃ hi sukhaṃ suṣupteḥ |
anyo'hamanyaḥ puruṣaḥ suṣupteḥ
pūrvaṃ ya āsīditi ko nu vakti ||
||168||layodayābhyāṃ rahite hi tasmin
manaḥ saviśvaṃ layameti suptau |
udeti tasmācca punaḥ prabodhe
śūnyatvavādo'yamato mṛṣaiva ||
||169||ādhārasadvastu vinā kathaṃ nu
viśvaṃ manaścetyubhayaṃ ca bhāyāt |
rajjuṃ vinā konviha vīkṣate'hiṃ
śuktiṃ vinā paśyati ko nu raupyam ||
||170||astitvabhāne bhuvanasya yaccha-
dastyeva sat kiñcana citsvarūpam |
no cet kathaṃ dhīrudiyānmṛṣeda-
mastīti bhātītyapi laukikānām ||
||171||tadbhāsyameva dvitayaṃ ca yasmāt
svayamprabhaṃ taccitirūpameva |
nātmasvarūpāt pṛthagasti satyaṃ
svayamprabhaṃ kiñcana kutracidvā ||
||172||bodhodaye svātmani bhāsamāne
nārkendunakṣatragaṇā vibhānti |
tasyaiva bhāsā khalu bhānti tāni
bahirmukhasyājñajanasya loke ||
||173||citā yayā bhāti jagat samastaṃ
bhāsā'pi yasyā manaso manastvam |
saivātmarūpaṃ bhavatīti heto-
rātmāstitāyāṃ na hi kā'pi śaṅkā ||
||174||asmīti bodhaṃ na ruṇaddhyavidyā
bodho'hamasmīti tu bodhameva |
svaṃ vetti santaṃ khalu sarva eva
vihāya vaijñānikavādamugdhān ||
||175||nityo'vyayaḥ santatabhānakaḥ svaḥ
sarvāsvavasthāsvapi satya āste |
tasminnadhiṣṭhānasati hyaśeṣa-
māropitaṃ viśvamidaṃ vibhāti ||
||176||pūrṇasya tasyaiva cidātmakasya
satyasya sattāmupajīvya sadvat |
samānasaṃ viśvamidaṃ vibhāti
svāvidyayā mohitamānasānām ||
||177||brahmaikakaṃ sat sakalasya jantoḥ
svayaṃ sadaivāhamahantayā'ntaḥ |
bhātyātmarūpeṇa ni nānya ātme-
tyeṣā'sti vāṇī bhagavattamasya ||
||178||caitanyamasmīti madīyarūpa-
miti śrutā mosasanāmakena |
yā devavāṇī prathitā'sti tasyā
bhāvo'yamevetyapi so'yamūce ||
||179||vijñāya satyātmatayā tameva
brahmātmakaṃ turyapade lasantam |
labdhveva kāmānakhilān sahaiva
sadaiva tṛptā hi lasanti buddhā ||
||180||saiṣā viśuddhā citirātmarūpā
svājñasya viśvākṛtikā hi bhāti |
satyātmanītthaṃ viparītabuddhi-
rnijasvarūpānavabodhamūlā ||
||181||āvidyakaṃ viśvamidaṃ sadaiva
samāvṛṇotyeva hi tatsvarūpam |
dhīrindriyāṇyapyuta mānasaṃ ca
bhavantyavidyāparicārakāṇi ||
||182||ataḥ pramāṇāni hi laukikāni
pratyakṣamaitihyamutānumānam |
pratāraṇāyaiva bhavanti janto-
rnaivopakurvanti hi bodhalabdhyai ||
||183||ataḥ kimāścaryamidaṃ yadajñā
matvā svataḥ satyamimaṃ prapañcam |
saṃsāriṇaṃ ca pratiyanti pūrṇaṃ
śivaṃ sadātmānamasaṅgamekam ||
||184||niruktamevaṃ jagato mṛṣātvaṃ
naikopamānena subodhamasti |
ataḥ sphuṭīkartumidaṃ mumukṣo-
stisro gururvaktyupamāḥ krameṇa ||
||185||bhramaḥ prapañcasya sadātmarūpe
rajjvāṃ yathā'heriti darśite'rthe |
uktopamāyā viṣamatvabuddhyā
śiṣyasya śaṅkā samudeti kācit ||
||186||sarpabhramaḥ śāmyati rajjubodhā-
nnaivaṃ jagad bhrāntirapaiti sādhoḥ |
śrutyā'pi yuktyā vidite'pi tattve
pūrvaṃ yathā dṛśyata eva viśvam ||
||187||jagadbhramo naiti parokṣabodhā-
nnirāspadeyaṃ khalu tena śaṅkā |
tathā'pi sandehanivāraṇāya
gururdvitīyāmupamāṃ bravīti ||
||188||bhūyo'pi vīkṣā mṛgatṛṣṇikāyā
astyeva tattve vidite'pi tasyāḥ |
evaṃ niraste'pi ca saṃśaye'smi-
nnudeti bhūyo'pi ca saṃśayo'tra ||
||189||kāryopayogīni hi jāgatāni
vastūni naivaṃ tu marīcikāmbhaḥ |
atrocyate svapnasamīkṣitāni
kāryopayogīni tathā'pi mithyā ||
||190||kāryopayogīnyapi tadvadeva
mithyaiva vastūnyapi jāgatāni |
svapno hyayaṃ jāgaritābhidhānaḥ
svājñānanidrāvaśagasya jantoḥ ||
||191||nidreyamajñānamayī na yāvad
vyapaiti sādhoraparokṣabodhāt |
svapno'nuvarteta hi jāgarākhyo
yasmiñjagatsatyavadeva bhāti ||
||192||jñeyaṃ hi satyatvamabādhitatvaṃ
bādhyatvamevātra mṛṣātvaliṅgam |
ātmaiva sannityamabādhitatvā-
nmṛṣā jagad bādhyatayā''tmabodhe ||
||193||ātmanyadhiṣṭhānasati hyaśeṣa-
māropitaṃ viśvamidaṃ vibhāti |
ato na viśvaṃ naraśaṛṅgatulyaṃ
satyaṃ svato netyupadiśyate tu ||
||194||bhedairanantaiḥ pravibhaktameva
pratīyate viśvamidaṃ hi sarvam |
bhedā ime cāpi bhavanti mithye-
tyarthaṃ gururno viśadīkaroti ||
||195||bhedaṃ ca jīveśvarayostathā'nyān
pratyeti bhedān mana eva sarvān |
bhedapratītirmanaso hi dharmo
bhāve'manaske na hi santi bhedāḥ ||
||196||manaḥ pratītyāmakameva tasmā-
dajñānubhūtaṃ bata bhedajātam |
sarvapratītermanasastu mūlaṃ
bhavatyanātmātmabhidāpratītiḥ ||
||197||saiṣā śarīro'hamiti pratītiḥ
saṃsāravṛkṣasya nidānabhūtā |
pratītireṣā gaditājñataive-
tyāvidyakā eva samastabhedāḥ ||
||198||jīvābhidhānaṃ mana eva bhedā-
navidyayā kalpayatīkṣate ca |
suṣuptibhāve'pi turīyabhāve
jīveśvarādyā na hi santi bhedāḥ ||
||199||dvandvāni sarvāṇyapi ca tripuṭyo
bhavantyasatyānyata eva hetoḥ |
satyātmabhāve na hi santi tāni
na bādhyate turyapadastha etaiḥ ||
||200||antarbahirjanmamṛtī samaṣṭi-
rvyaṣṭirjagatsṛṣṭilayau tamo bhāḥ |
ātmā'pyanātmā'pyuta bandhamuktī
jñātājñate jīva uteśvaraśca ||
||201||svecchā ca daivaṃ ca sukhaṃ ca duḥkhaṃ
doṣā guṇāścāpyuta puṇyapāpe |
ityādyahaṅkāranidānakatvāt
svapnopamaṃ vakti guruḥ samastam ||
||202||jñātā'pi tajjñeyamanātmasañjñaṃ
jñānaṃ tathā vaiṣayikaṃ tadīyam |
samastamevaṃ tripuṭiprakāraṃ
cāvidyakaṃ svapnasamaṃ niruktam ||
||203||ātmanyavidyāparikalpitau dvau
jīveśvarākhyau bhavato na bhinnau |
upādhisambandhadhiyā bhideyaṃ
pratīyate satyavadajñatāyām ||
||204||īśasya māyā gaditā'styupādhi-
rjīvasya tūpādhirabodha eva |
māyā'styadhīnā paramasya tasya
jīvastvavidyāparatantra eva ||
||205||māyā'pyavidyā gadite tu śāstre
jīveśayorbhedanirūpaṇāya |
mithyaiva bhedo'yamabodhamūla-
stathā'pi satyo vyavahāradṛṣṭyā ||
||206||dvaitaṃ bhavet satyavadeva tāvad
yāvanna jīvatvamapaiti bodhāt |
ato bhavet satyavadeva puṃsāṃ
bhedo hyayaṃ yadvadihānyabhedāḥ ||
||207||viśvaṃ paro jīva iti trayasya
mṛṣātvamuktaṃ hyavibhaktameva |
na kukkuṭī kalpayituṃ hi śakyā
pākāya cārdhaṃ prasavāya cārdham ||
||208||svaṃ dehinaṃ cāpyuta jīvabhūtaṃ
yo manyate'jñātanijasvarūpaḥ |
ātmaiva tasmai bhajatīśabhāvaṃ
tameva bhaktyā sa bhajedvimuktyai ||
||209||satyāṃ viditvā'dvayatāṃ dhiyaiva
labdhuṃ svarūpānubhavaṃ tvaśaktaḥ |
kuryāt prayatnaṃ bhavabandhamuktyai
bhaktyā parasminnapi ca prapattyā ||
||210||dhīrasya puṃso nijamārgaṇaṃ ca
bhīroḥ prapattiḥ puruṣe parasmin |
dvāveva mārgau gaditau mumukṣo-
rantarbhavantyatra samastamārgāḥ ||
||211||anveṣayāhaṅkṛtimūlamanta-
rnāśāya tāmarpaya vā parasmai |
mārgo dvidhaivaṃ bhagavattamena
mumukṣupuṃsāṃ ramaṇena diṣṭaḥ ||
||212||advaitinaṃ svaṃ gaṇayannadhīro
bhaktiṃ parasminnavarāṃ ca matvā |
vṛthaiva jīvatyabhajan ya īśaṃ
mugdhaḥ sa martyo malinantaraṅgaḥ ||
||213||kūpe yathā rajjunibaddhakumbho
bhakto bhave'smin bhavitā tathaiva |
rajjuṃ vinā kūpanimagnakumbho
yathā tathā bhaktivihīnamartyaḥ ||
||214||ya āsurīṃ sampadamāśrayante
na bhaktiracchā bhavitā he teṣām |
daivīmataḥ sampadamāśritaḥ san
bhaktiṃ parasmin vidadhīta sādhuḥ ||
||215||lokaprasiddhā paramasya puṃsaḥ
kṛpeti śaktirbhavati trirūpā |
īśasvarūpā gururūpiṇī ca
satyātmarūpā ca turīyabhāve ||
||216||kṛpā tu seyaṃ sthitireva tasya
parasya satyātmatayā hṛdantaḥ |
kṛpā svarūpaṃ hi parasya tasya
kṛpāṃ vinā nāsti hi tasya sattā ||
||217||sadaiva jāgarti kṛpā parasya
kālo na ko'pyasti yadā na sā syāt |
jīvatyahantā tu narasya yāva-
dapekṣate sā puruṣasya yatnam ||
||218||tyajenna kañcit karuṇā parasya
sarvān nayet sā hi vimuktimeva |
mucyanta eke tvacireṇa bandhā-
danye tu kālena cireṇa jīvāḥ ||
||219||manyeta bhaktaḥ svayameva bhaktyā
paraṃ bhajāmīti na tadyathārtham |
dhāvantamajñaṃ bhavakānane'smin
paro hi gṛhṇātyanudhāvya mugdham ||
||220||dayālurevaṃ hi pumān paro'sau
svameva yadyacchati bhaktibhājām |
nāśe'hamastatkṛpayā hi sādhu-
stasminna bhedena labheta niṣṭhām ||
||221||kāntācalo'sau hi vikṛṣya jīvān
kṛtvā'calāṃstānapi bhakṣayitvā |
svasmin pade nityasukhe parasmin
premṇā sadā rakṣati turyabhāve ||
||222||yathā'rṇavotthāmbudavṛṣṭijātā
bhūyo'rṇavaṃ yāti nadī svayonim |
bhrāntvā yathā khe suciraṃ ca pakṣī
viśrāntimāpnotyavaniṃ nivṛtya ||
||223||evaṃ parasmādudito'pi jīvo
bhrāntvā bhave'smin suciraṃ kadācit |
yathā pravṛtto vinivṛtya bhūyaḥ
saṅgacchate taṃ puruṣaṃ svayonim ||
||224||bhaktiḥ parasmin dvividho'padiṣṭā
cittasya puṃsaḥ paripākabhedāt |
ādau tu kīśārbhakarītibhaktiḥ
paścāccamārjārakiśorabhaktiḥ ||
||225||abhyasya kīśārbhakabhaktimeva
bhaveṣvanekeṣu kathañcidante |
kṣīṇe tvahaṅkārabale nitāntaṃ
bhaktiṃ biḍālārbhakavat karoti ||
||226||mārjāraḍimbhopamabhaktireva
prapattirapyātmanivedanaṃ ca |
seyaṃ viśuddhā manasaḥ prasādāt
kālena bodhena bhavet samānā ||
||227||puṃsaḥ parasmai svanivedanaṃ tu
puṃsā bhavet tena kṛtaṃ yathārtham |
jānāti yaḥ svaṃ nijamārgaṇene-
tyuktā'sti vāṇī bhagavattamena ||
||228||pṛthaktvamatyā'pyapṛthaktvamatyā'-
pyevaṃ ca bhaktirgaditā dvirūpā |
asaṃskṛtānāṃ prathamopadiṣṭā
susaṃskṛtānāmitarā praśastā ||
||229||tamātmabhūtaṃ pṛthageva matvā
rūpe'pi nāmnā'pi ca taṃ prapūjya |
buddhiprasādāt paramaṃ ca dhāma
kālena yātyeva na tatra śaṅkā ||
||230||nāmnā'pi rūpeṇa vihīnamīśaṃ
nāmnā'pi rūpe bhajate naraścet |
sa nāmarūpodbhavabandhamuktiṃ
bhajediti śrīramaṇopadeśaḥ ||
||231||yāmeva niṣṭhāṃ labhate mumukṣu-
rdhyānādarūpasya sataḥ parasya |
labheta tāmeva hi daivasampa-
dyuktaḥ sarūpaṃ tamupāsya bhaktyā ||
||232||bhajet tamekaṃ puruṣaṃ yatheṣṭaṃ
kenāpi nāmnā kvacanāpi rūpe |
parasya rūpeṣu na tāratamyaṃ
vīkṣeta dhīmān pariśuddhacetāḥ ||
||233||ekaiva mūrtirbibhide tridhā sā
sāmānyameṣāṃ prathamāvaratvam |
evaṃ sphuṭaṃ mūrtibhidāmṛṣātva-
mūce kavīndraḥ kila kālidāsaḥ ||
||234||sarvottamaṃ rūpamamuṣya buddhaḥ
svasmānna yastaṃ samavaiti bhinnam |
parātmaśakteḥ karuṇābhidhāyā
rūpaṃ dvitīyaṃ hi guruḥ prabuddhaḥ ||
||235||ahaṃ svayaṃ buddha iti bravīti
gītāsu kṛṣṇo bhagavān svayaṃ yat |
īśādabhinnaṃ gaṇayet prabuddhaṃ
śāstroditaṃ tattvamamuṣya jānan ||
||236||abhyarcayedātmavidaṃ mumukṣu-
rityasti vāṇī śrutimastakeṣu |
manvīta ced bhinnamamuṃ parasmāt
sā dhīrmumukṣoḥ pratihanti mārgam ||
||237||devaṃ tvanātmānamupāsate ye
te sāmarasyena bhavanti hīnāḥ |
cireṇa kālena matiprasādā-
dapaiti keṣāñcana doṣa eṣaḥ ||
||238||yathā mataṃ svena parasya rūpaṃ
rūpaṃ tadevekṣitumīhate'sau |
kadācidīkṣeta ca rūpamevaṃ
vīkṣā tvanityeyamato mṛṣaiva ||
||239||sa eva sākṣāt puruṣaḥ paraḥ san
svataḥ pṛthak taṃ gaṇayannabodhāt |
bhaktyā tadīkṣāṃ yatate ca labdhu-
mito'nyadāścaryataraṃ kimasti ||
||240||rūpekṣaṇaṃ rūpavivarjitasya
kathaṃ bhavet tasya yathārthavīkṣā |
tasyātmano'nātmavadīkṣaṇaṃ ca
satyekṣaṇaṃ tasya bhavet kathaṃ nu ||
||241||rūpaṃ samastaṃ ca manomayaṃ ya-
dantarbhaved draṣṭari dṛśyarūpam |
draṣṭuḥ svarūpaṃ hi gaveṣaṇīyaṃ
tadeva tattvaṃ hi parasya puṃsaḥ ||
||242||draṣṭuḥ svarūpaṃ ya upekṣya devaṃ
svato'nyavat paśyati bhaktiyogāt |
sa vīkṣate mānasarūpameve-
tyeṣā'sti vāṇī bhagavattamasya ||
||243||draṣṭuḥ svarūpasya gaveṣaṇena
draṣṭurvināśāt pariśiṣyate yat |
tadekameva svayamātmarūpaṃ
rūpaṃ ca satyaṃ paramasya puṃsaḥ ||
||244||jīvābhidhaṃ yatra mano nigīrṇaṃ
tenānnavadyāti tadātmabhāvam |
saivātmavīkṣā'pi parasya vīkṣe-
tyeṣā guroḥ śrīramaṇasya vāṇī ||
||245||upāsanaṃ svātmatayaiva tasya
śrutervacobhirvihitaṃ mumukṣoḥ |
matvā svato'nyaṃ tamupāsate ye
śrutiḥ paśūṃstān bata vakti puṃsaḥ ||
||246||hitvā''tmadevaṃ bhajate svato'nyaṃ
ya eṣa hastasthitakaustubhaṃ saḥ |
apāsya ratnaṃ vicinoti kiñci-
dityevamūce bhagavān vasiṣṭhaḥ ||
||247||vapuṣyahantaiva hi pāpamādyaṃ
nirūpitaṃ yad bhagavattamena |
pāpādamuṣmāduditā parasya
svato'nyatādhīrapi pāpameva ||
||248||pūrṇatvamuktaṃ śrutibhiḥ parasya
satyaṃ bhavatyātmatayaiva tasya |
tatpūrṇatāyā bata bhaṅga eva
pṛthaktvamatyā kriyate hi mūḍhaiḥ ||
||249||abhedamatyā racitā tu bhakti-
statpūrṇatāṅgīkaraṇasya rītiḥ |
subhaktimetāmatipāvanīṃ ca
brūte mumukṣorbhagavān gururnaḥ ||
||250||pradīpamādāya tamo'nudhāvan
naro yathā tadvadupāsako'pi |
pṛthaktvayopāsya paraṃ na yātī-
tyevaṃ ca diṣṭaṃ bhagavattamena ||
||251||bhidāhamantāracitāṃ mṛṣeti
buddhvā bhajatyātmatayā yadīśam |
ato mumukṣoranayaiva bhaktyā
siddhyedahantānidhanaṃ javena ||
||252||svato'nyamīśaṃ bata manyate yo
mṛṣaiva tenātmasamarpaṇaṃ hi |
mṛṣaiva coleṣu yathā vivāhe
syānnārikelasya phalasya dānam ||
||253||anātmatāyāṃ paramasya puṃsaḥ
preṣṭhetaratvaṃ bata tasya siddham |
ātmaiva hi preṣṭha iti prasiddhaḥ
śrutyā'nubhūtyā'pi hi sarvajantoḥ ||
||254||paraṃ prapadyeta vihāya dharmā-
nāropitānātmani jīvatādyān |
avocadevaṃ bhagavān gururno
gītāntimaślokanigūḍhamartham ||
||255||puṃse parasmai svanivedanaṃ yat
sā bhaktiyogasya parā hi niṣṭhā |
kṣīṇe tvahaṅkārabale tadetad
viśuddhacittena bhavet tu sādhyam ||
||256||laghvī yathā kāntaśilā mahatyā
vibhinnakoṭyāśrayaṇāt tathaiva |
jīvo'lpako mastakapādayogā-
daikyaṃ bhajet tena pareṇa puṃsā ||
||257||iṣṭaṃ yathā te bhavatāt tathaiva
sarvātmanā'haṃ tvadadhīna eva |
evaṃ dhiyā tiṣṭhati yaḥ sadaiva
tenārpaṇaṃ svasya bhavedyathārtham ||
||258||bhūbhāravoḍhā sa iti prapanna-
stasmin bharaṃ nyasya bhajet praśāntim |
vahan svayaṃ gopuradhāribimbo
yathā tathā syāt parihāsapātram ||
||259||yāne yathā svīyabharaṃ niveśya
karoti yātrāmupaviśya tatra |
evaṃ parasmin svabharaṃ niveśya
samāpayet svāmiha lokayātrām ||
||260||yathā nijāṃ dehakuṭumbacintāṃ
tyajedbharaṃ nyasya budhaḥ parasmin |
tyajettathā lokahitārthacintāṃ
tasmin samastaṃ ca bharaṃ niveśya ||
||261||aniṣṭamiṣṭaṃ ca sukhaṃ ca duḥkhaṃ
kālopanītaṃ sahamāna eva |
śokaṃ mudaṃ cāpyabhajan subhaktaḥ
kālaṃ nayet tatparavādhiyaiva ||
||262||yadā nigīrṇā kṛpayā parasya
naśyedahantā sahajātmabhāve |
nivedanaṃ svasya tadā parasmai
satyaṃ ca pūrṇaṃ ca bhaveddhi sādhoḥ ||
||263||gaṇeśamūrterguḍanirmitasya
yathā'ṃśamādāya nivedanaṃ syāt |
tathā parasmai svanivedanaṃ syāt
svo nāma tasmānna hi kaścidanyaḥ ||
||264||ātmā svayaṃ yat paramaḥ sa eva
nivedanaṃ kena kathaṃ ca kasmai |
yenāhamā bhedamavaiti tasmāt
tannāśa evātmanivedanaṃ hi ||
||265||puṃse parasmai yadi ditsasi sva-
manviṣya pūrvaṃ svamavehi sākṣāt |
evaṃ svadānaṃ kṛtameva tasmā
ityasti vāṇī bhagavattamasya ||
||266||ahaṅkṛtereva nitāntahānaṃ
namaskṛtestattvamudīryate ca |
jñānaṃ prapattiśca namaskṛtiśce-
tyetat trayaṃ tattvata ekameva ||
||267||yathā na vīkṣāviṣayaḥ parātmā
bodhasya tadvadviṣayo na so'yam |
agocaratvānmanasaḥ parasya
vidyānmanastaṃ hyayathāvadeva ||
||268||cidrūpa ātmaiva hi san paro ya-
nnaivāsti cit kācana tadvibhinnā |
jñātā na tasyāsti hi kaścidanyo
jñānasya nāsau viṣayo hi tasmāt ||
||269||caitanyadīptirmanaso bhavedyā
tasyā nidānaṃ sa hi satya ātmā |
ato vibhinnaṃ bhavitā na tasmāt
kiñcinmanonāmakamatra satyam ||
||270||caitanyamātmākṛtikaṃ hṛdanta-
rbhāsā svayā bhāskaravadvibhāti |
bhāsā''tmanastasya śaśāṅkavattu
jaḍaṃ manaścetanavadvibhāti ||
||271||citisvabhāvaṃ na mano'sti yasmāt
tato mano yāti layaṃ suṣuptau |
citisvabhāvaḥ khalu satya ātmā
na yātyasau tena layaṃ kadā'pi ||
||272||nimīlayatyeva mano hi nityaṃ
svapne'pi jāgratyapi tatsvarūpam |
līnaṃ suṣuptau ca mṛtaṃ turīye
mano vibudhyeta kathaṃ tamekam ||
||273||svamūlamanviṣya manaḥ parasmin
yātyekatāṃ yat sahajātmabhāve |
sa eva satyaḥ paramasya bodha
ityasti vāṇī bhagavattamasya ||
||274||bhinnau bhavetāṃ na hi tattvadṛṣṭyā
jīveśvarau dvāviti niścayena |
bhaktyā'thavā svātmagaveṣayogāt
tasminnabhedena labheta niṣṭhām ||
||275||jñānājñate bhinnapade'jñate dve
sāṃsārike svājñajanānubhūte |
dvābhyāṃ vimukto bhavati prabuddho
dvandvaṃ mṛṣedaṃ khalu yadvadanyat ||
||276||ubhe'pi caite bhavataḥ sahaiva
naikaṃ vinā'nyena bhavet kadā'pi |
svājñānamūlaṃ dvayamityataścā-
pyajñānameva dvitayaṃ samānam ||
||277||jñātṛsvarūpāvagatiṃ vinaiva
jñātuṃ svato'nyadyatate hi sarvaḥ |
ajñānajaṃ jñānamidaṃ hi tasmā-
dajñānameveti gurūpadeśaḥ ||
||278||jñātā'hamasmītyudiyādya eṣa
tadīyatattvāvagatiṃ vinaiva |
yadyadvijānāti dhiyendriyairvā
tattadvijānātyayathāvadeva ||
||279||avidyamānaṃ bata viśvametat
sadvadvijānāti hi bodhahīnaḥ |
alaukikaṃ cāpi nijaṃ svarūpaṃ
jānāti loke bata jīvabhūtam ||
||280||dhīrindriyāṇyapyapi mānasaṃ ca
bhavantyavidyāparicārakāṇi |
ataḥ pramāṇāni hi laukikāni
sammohanāyaiva bhavanti jantoḥ ||
||281||jñātājñate dve bhavato'nubhūte
yenāhamā tasya kuto nu janma |
iti svatattvasya gaveṣaṇena
naṣṭe'hamākhye dvitayaṃ ca naśyet ||
||282||jñānaṃ yathārthaṃ tvahamo vināśo
nijasvarūpe sahajā sthitirhi |
śiṣṭe na tasyāṃ bhavato'jñate dve
sāṃsārike dvaitavivarjitāyām ||
||283||tāṃ jñānaniṣṭhāṃ nigadanti buddhā
jñānājñate dve bhavato na yasyām |
niṣṭhā parā sā viduṣo hi yasyāṃ
nāsti svato'nyaccidacitsvarūpam ||
||284||apaṇḍitaḥ paṇḍita ātmavicca
trayo'pi cājñā hi samānameva |
ajñastṛtīyo'pi yato na tasya
svasmāt pṛthakkiñcana vedyamasti ||
||285||niṣṭhāṃ gato'sau nijadhāmni satye
vandyaḥ samastairmanujaiḥ suraiśca |
puṃsaḥ parasmādapṛthaktayā'sau
mumukṣupuṃsāṃ bhajanīya eva ||
||286||ajñānamantaṃ bhajatāṃ turīye
naśyet kuto jñānamuteti kecit |
pṛcchantyabodhātmakatāmabuddhvā
jñānābhidhasyāsya hi laukikasya ||
||287||naivāsti bodhyaṃ na ca ko'pi boddhā
na cāsti bodho'pi turīyabhāve |
dvandvāni yadvanna bhavanti turye
tathā tripuṭyo'pi na tatra santi ||
||288||ekaḥ sa ātmaiva hi turyabhāve
jñānājñatābhyāṃ rahitaścakāsti |
jñānasvarūpaḥ svayamavyayo ya-
cchūnyaṃ kathaṃ tat paramaṃ padaṃ syāt ||
||289||caitanyabhāsā nijayaiva tasmin
bhātyātmarūpaṃ śivamadvitīyam |
na bhāsakaṃ tasya na tena bhāsyaṃ
satyaṃ kimapyasti turīyabhāve ||
||290||nodeti nāpyastamudeti tasya
caitanyadīptiḥ satataikarūpā |
ādāya tasyaiva cidaṃśaleśaṃ
pratīyate cetanavanmano hi ||
||291||matvā''tmanāśasya padaṃ turīyaṃ
bibhyatyamuṣmādavivekino ye |
vāñchanti te nityasukhāya gantuṃ
lokāntaraṃ divyamabuddhaśiṣyāḥ ||
||292||loko yathā'yaṃ bhavitā mṛṣaiva
tathaiva lokā anṛtāḥ pare ca |
ātmaiva lokaḥ khalu buddhapuṃsaḥ
sa eva tasmād gaditaḥ svayaṃ san ||
||293||kiṃ no dhanena prajayā'pi yeṣāṃ
ātmaiva loko bhavatīti buddhāḥ |
nāpi pravṛttiṃ na ca vā nivṛttiṃ
vāñchanti saṃśāntasamastakāmāḥ ||
||294||ekaḥ sa bodhātmaka eva satyo
bodhaḥ prapañcākṛtirajñataiva |
bodhāt prapañcākṛtikāt prapañco
bhinno yato nāstyata eva mithyā ||
||295||ajñānametat tamasā samānaṃ
na śakyamastīti tu vaktumetat |
tamo na yadvat sahate prakāśa-
majñānamevaṃ sahate na bodham ||
||296||pratīyate'jñānamidaṃ parasmin
prapañcarūpaṃ sadivājñamartyaiḥ |
satye suvarṇe rucakānyasanti
sadvat pratītāni yathā bhavanti ||
||297||satyaṃ suvarṇaṃ rucakānyasantī-
tyetat kathaṃ syāditi ced gurornaḥ |
dārṣṭāntikaṃ viśvamidaṃ mṛṣeti
sandarśanāyātra padaprayogaḥ ||
||298||dārṣṭāntikasya sphuṭabodhanāya
sarvo'pi dṛṣṭānta udīryate yat |
vivakṣitārthāvagatiryathā syāt
tathaiva dṛṣṭāntanivedanāni ||
||299||suvarṇamāsan rucakāni pūrvaṃ
tadeva madhye'pi tadeva cānte |
satyaṃ suvarṇaṃ rucakānyapekṣya
vinaśvaratvādrucakāni mithyā ||
||300||anityataivātra mṛṣātvaliṅgaṃ
satyatvamuktaṃ khalu nityataiva |
ato'jñatā tajjamidaṃ ca viśvaṃ
rajjvāmahiryadvadasatyameva ||
||301||paṭe prakāśena yute yathā vā
mṛṣaiva citrāṇyacale calanti |
tadvajjagaccitratatiśca seya-
māyāti saṃyāti mṛṣaiva satye ||
||302||draṣṭā calaccitratatervibhinno
draṣṭā jagaccitratatāvabhinnaḥ |
viśeṣa evaṃ jagato'sti yasmāt
sadraṣṭṛkasyāsya mṛṣātvasiddhiḥ ||
||303||yathā calaccitratatervirāme
paṭaprakāśo'sti viśuddha evam |
mṛṣā jagaccitratatervirāme
śiṣyeta śuddhā citirātmarūpā ||
||304||pratikṣaṇaṃ nūtanameva citraṃ
vīkṣyāpi sarvaṃ manute yathaikam |
tathaikamajño manute hi vīkṣya
pratikṣaṇaṃ nūtanameva viśvam ||
||305||ādhāravastre'pi tadīyabhāsā
yathā calaccitratatirvibhāti |
evaṃ prapañco'pi sadātmarūpe
tadīyasaṃvitprabhayaiva bhāti ||
||306||ātmā svataḥ sannata eva heto-
rnaiva svataḥ satyamidaṃ hi viśvam |
vijñeyamevaṃ jagato mṛṣātvaṃ
sattā''tmanaścāpi cidātmakasya ||
||307||deśena kālena vibhaktameva
svapne mano jāgarite samānam |
avaiti dehādisamastadṛśya-
mato vicāryā'styanayośca sattā ||
||308||trayaṃ manomātramidaṃ pradiṣṭaṃ
deśo'pi kālo'pi nimittayogaḥ |
pāścātyadeśīyavipaścitā'sti
kāntābhidhānena suyuktivādaiḥ ||
||309||sarvānubhūtyā'pi suṣuptibhāve
buddhānubhūtyā'pi turīyabhāve |
mṛṣātvametat prakaṭīkaroti
sphuṭaṃ mumukṣorbhagavān gururnaḥ ||
||310||suṣuptibhāve manasi pralīne
turīyabhāve manasi praṇaṣṭe |
na ko'pi jānāti hi deśakālau
manomayaṃ taddvitayaṃ hi tasmāt ||
||311||manaḥ saviśvaṃ sṛjati dvayaṃ ca
svapne yathā jāgarite tathaiva |
tābhyāṃ vinā vetti mano na kiñci-
deṣa svabhāvo manaso hi nityaḥ ||
||312||deho'hamityajñatayaiva martyo
deśe'pi kāle'smyahamityavaiti |
deśe bhavāmo na hi nāpi kāle
dehā vayaṃ cedubhayorbhavema ||
||313||dehā vayaṃ no na ca dehino vā
jīvā vayaṃ naiva kadā'pyabhūma |
asmāsu tau dvau manasopaklṛptau
hyavidyayā yadvadidaṃ samastam ||
||314||mano'hamo janmabhuvaṃ vimṛgya
labheta śāntiṃ yadi turyabhāve |
tadā nigīryeta sadātmanaiva
sahāhamā taddvitayaṃ saviśvam ||
||315||māyāmayaṃ kāraṇakāryarūpaṃ
sadeśakālaṃ bata viśvametat |
na vikriyāmeti kadācidātmā
deśena kālena nimittato vā ||
||316||sadaikadhaivācyuta eka ātmā
kālātigo deśavivarjitaśca |
pūrṇaḥ prabuddhairanubhūyate yat
sa eva satyo na tu kiñcidanyat ||
||317||bhūto'pi bhāvī ca bhavannitīme
kālasya bhedā api naiva satyāḥ |
bhūto'pi bhāvī bhavadāśrayau ca
bhavan svakāle bhavato hyubhau ca ||
||318||ato bhavanneva samastakālo
vācaiva kurvanti vibhāgamevam |
ātmasvarūpaṃ khalu nityasatya-
mato bhavannāma tadeva nānyat ||
||319||icchedatastattvamamuṣya boddhuṃ
turīyabhāvādhigamena sādhuḥ |
carceha bhūtasya ca bhāvino'pi
vinaikasaṅkhyāṃ gaṇaneti diṣṭā ||
||320||astyekasaṅkhyaiva na kācidanyā
saṅkhyāḥ samastāśca tadātmikā hi ,
astyevamātmākṛtikā cideva
tadātmakaṃ sarvamidaṃ ca viśvam ||
||321||yathaikasaṅkhyāmavagamya samyak
saṅkhyāṃ samastāmavagantumīṣṭe |
jñātvaivamekaṃ nijatattvameva
jānanti buddhā jagato'pi tattvam ||
||322||bodhaḥ svato'nyasya vinā svabodha-
mabodha eveti gururbravīti |
svasminnabuddhe sati vetti yadyat
tattadvijānātyayathāvadeva ||
||323||svasmin vibuddhe nijamārgaṇena
boddhuṃ svato'nyanna hi kiñcidasti |
buddhasya bhātyātmatayaiva sarva-
mātmā tataḥ sarva iti prasiddhaḥ ||
||324||satyātmabhāve sthitimeva tasmāt
sarvajñatāṃ śrīramaṇo bravīti |
sarvajñatāṃ yāṃ gaṇayantyabuddhāḥ
saiṣājñataivetyapi vakti so'yam ||
||325||nedaṃ śarīrāt pṛthagasti viśvaṃ
nedaṃ śarīraṃ manaso'sti bhinnam |
satyātmano nāsti mano vibhinna-
mātmaiva tasmādakhilaṃ ca viśvam ||
||326||ahaṃ purā janmani kīdṛgāsa-
mitaḥ paraṃ cāpi kathaṃ bhaveyam |
īdṛgvicārā bata mugdhataiva
na janma lebhe hi kadācidātmā ||
||327||vyaṣṭeḥ samaṣṭerapi cintanāni
nirarthakānyeva mumukṣupuṃsām |
cintāḥ samastāḥ prabhavanti yasya
tanmūlacintaiva hi muktidātrī ||
||328||praśnāḥ kriyante'tra mudhaiva martyaiḥ
sṛṣṭaṃ jagat kena kathaṃ ca pūrvam |
kā nāma māyā kathamā'pyavidyā
kathaṃ nvabhūjjīva iti pramādāt ||
||329||dṛṣṭerna sṛṣṭiḥ pṛthagasti kācid
dṛṣṭiśca sṛṣṭirdvayamekameva |
sā dṛṣṭirajñānamayīti heto-
stasyāḥ prahāṇaṃ nidhanaṃ hi satyam ||
||330||māyābhidhānā paraśaktireva
manassu buddhīndriyabodharūpam |
vicitrametaṃ sṛjati prapañcaṃ
sa satyavad gṛhyata eva mugdhaiḥ ||
||331||sadvadvicāreṇa mṛṣātmakasya
satyāt pramādo bhavitā dhruvaṃ hi |
na ca pramādādaparo'sti mṛtyuḥ
svo naṣṭakalpo'sti hi tena sādhoḥ ||
||332||asminnavedīdyadi janmani svaṃ
tadaiva satyaṃ puruṣasya satyam |
na cedavedīdiha janmani svaṃ
tasyāvṛtaṃ syādanṛtena satyam ||
||333||taddeśakālavanṛtau viditvā
vihāya viśvaṃ ca samastameva |
icchedadhiṣṭhānasadeva boddhuṃ
svātmasvarūpaṃ nijamārgaṇena ||
||334||kartā'smyahaṃ karmaphalasya bhokte-
tyevaṃ naro yo manute sa eva |
dhīdaivayorbhedamavaiti satyaṃ
kartā'pi bhoktā na tu satya ātmā ||
||335||iṣṭaṃ yadā karmaphalaṃ tadānīṃ
balīyasīṃ buddhimavaiti daivāt |
yadyanyathā karmaphalaṃ bhavettu
daivaṃ balīyo manute tadānīm ||
||336||daivaṃ bhavet pūrvakṛtaṃ hi karma
dhiyā kṛtaṃ karma samastameva |
dhīdaivayordvandvamato mṛṣaiva
tayorvirodhaḥ kathamastu satyaḥ ||
||337||dhīdaivayormūlamahaṅkṛtiryat
svānveṣaṇāt sā yadi nāśamīyāt |
dhīdaivayordvandvamidaṃ vinaśye-
nna vetti dhīdaivabhidaṃ prabuddhaḥ ||
||338||buddho'manasko galitābhimānaḥ
saṅkalpaśūnyo'pi bhavenna kartā |
bhoktā'pi nāsau bhavitā kadā'pi
na vetti dhīdaivabhidāmato'sau ||
||339||svo'buddhamartyasya ca nityabuddho
na sajjate karmasu naiti moham |
tatsannidhānena tu labdhasañjñā
pravartate dhīḥ svaguṇānurūpam || 340 ,,
cintāmato daivadhiyorvihāya
sāṃsārikīṃ cāpi samastacintām |
brahmātmakaṃ kevalamātmatattvaṃ
yateta boddhuṃ nijamārgaṇena ||
||341||jīvābhidhāno jagadīkṣako ya-
stasminnigūḍhaṃ jagato'sya tattvam |
udetyayaṃ cedudiyācca viśvaṃ
līyeta viśvaṃ layametyayaṃ cet ||
||342||tattattvamasyaiva nijānubhūtyā
jānan prabuddhaḥ samavaiti viśvam |
anye tu dehātmadhiyā'bhibhūtā
viśvaṃ vijānantyayathāvadeva ||
||343||jīvo'jñatāyāḥ prathamaṃ svarūpaṃ
jīvo'ṅkuraḥ saṃsṛtidurdrumasya |
vibhūtirasyaiva jagat samastaṃ
nāśo'ntataścāsya vimukti bhāvaḥ ||
||344||tamenamarthaṃ sugato guruścā-
pyūce tathā śaṅkaradeśikendraḥ |
brūte'pi cāsmadgururarthamenaṃ
vedāntasāro'pyayamartha eva ||
||345||viśvaṃ svadṛśyaṃ na vinā kadā'pi
draṣṭā'sya jīvo bhavati pratītaḥ |
jīvo na ko'pyasti suṣuptibhāve
manomano'yaṃ hi yathā'sya dṛśyam ||
||346||sahaiva dehena bhavet pratīto
jīvābhidho'yaṃ khalu sarvadā'pi |
mṛtau ca dehasya na pūrvadehaṃ
jahātyanādāya hi dehamanyam || 347 |
jīvo'yamevaṃ vapuṣo'pṛthaktvā-
dantarbhavatyeva jagatsvarūpe |
nityatvamasyaiva tu kalpayanti
śiṣyā abuddhasya gurorabuddhāḥ ||
||348||vinā vicāraṃ bata jīvamenaṃ
dehīti cātmetyapi manyamānāḥ |
saṃsāritādyānapi cāsya dharmā-
nāropayantyātmani nityamukte ||
||349||ato matāni prabhavanti nānā
satyātmanaḥ sarvamatātigasya |
baddhaṃ tamenaṃ bata manyamānā-
ścarantyanekānapi yogamārgān ||
||350||kartṛtvabhoktṛtvaśarīritādyāḥ
saṃsāritā cāpyuta jīvadharmāḥ |
dharmā na te śuddhacidātmakasya
satyātmanaḥ saṅgavivarjitasya ||
||351||svaṃ jīvabhūtaṃ bata manyate yo
dehātmabhāvo na hi tasya naṣṭaḥ |
bodhātmatāṃ svasya na budhyate ya-
stasyānivāryo vapurātmabhāvaḥ ||
||352||ātmā suṣupto ca sukhasvarūpo
lokaiḥ samastairanubhūyate yat |
dehāt pṛthak svo bhavatīti boddhuṃ
śaknoti dhīmān khalu sūkṣmabuddhyā ||
||353||nāṅgīkaroti hyata eva dhīmān
dehātmatāṃ svasya vicāraṇāyām |
tathā'pyavijñātanijasvarūpo
bhūyo'pi dehātmamatiṃ karoti ||
||354||yāvanna jīvatvamativyapaiti
dehātmadhīrnaiva vināśamīyāt |
naśyettu sā turyapadasva lābhā-
dyatrānubhūyeta paraṃ svatattvam ||
||355||jānāti yaḥ svaṃ paramadvitīyaṃ
turīyabhāve sthitimetya nityām |
na tasya jīvo'hamiti pratītiḥ
sa eva dehātmadhiyā vimuktaḥ ||
||356||dehātmabhāvaṃ mana ātmabhāvaṃ
jīvātmabhāvaṃ ca mṛṣeti buddhvā |
bodhātmatāṃ svāmavagantumicchan
yateta sādhū ramaṇoktarītyā ||
||357||vicāryamāṇe sati jīvatattve
buddhopadeśaiḥ pariśuddhabuddhyā |
āvidyako'yaṃ bata jīvanāmā
na tattvato'stīti subodhameva ||
||358||manyanta ātmadvitayaṃ ca kecid
bhedena jīvātmaparātmanaśca |
jīvasya cātmeti paraṃ vadanti
jīvaḥ śarīraṃ paramasya ceti ||
||359||jīvātmataivaṃ calamadhruvaṃ ya-
dātmā yathārthaḥ para eva nānyaḥ |
jīvābhidho'san para eva satya
ityucyate'smadguruṇā sphuṭaṃ ca ||
||360||mṛṣātvavācī khalu jīvaśabdaḥ
satyatvavācī paraśabda eva |
jīvo mṛṣetyevamavetya sādhu-
rjīvātmabhāvaṃ prayateta hātum ||
||361||jaivena rūpeṇa tameva dehe-
ṣvanupraviṣṭaṃ śrutayo vadanti |
ato na jīvo'sti pṛthak parasmā-
dityevamartho bhavati sphuṭaṃ naḥ ||
||362||udeti jīvo na vilīyate ca
satyātmano naiva layodayau staḥ |
jīvā aneke ca sa eka eva
satyevamātmā kathamastu jīvaḥ ||
||363||viśuddhacinmātratayā svataḥ san
na līyate svo hi suṣuptibhāve |
asan svato'jñānasamutthito'yaṃ
prayāti jīvastu layaṃ suṣuptau ||
||364||suṣuptibhāve sukharūpako yo
lokaiḥ samastairanubhūyate ca |
turīyabhāve pariśiṣyate ca
śuddho'dvayaḥ san sa hi satya ātmā ||
||365||suṣuptibhāve'pyahami pralīne
turīyabhāve'pyahami praṇaṣṭe |
vibhātyavicchinnatayetyasau svo
nigadyate'hampadalakṣitārthaḥ ||
||366||brahmātmako'sāvahamityajasraṃ
svayaṃ vibhātyātmatayā hṛdantaḥ |
vapurmitaṃ jīvamimaṃ tu tasmin
pūrṇe pare'dhyasyati hanta mohāt ||
||367||asmīti bodhaṃ na ruṇaddhyavidyā
bodho'hamasmīti tu bodhameva |
jānāti sarvo'pi hi naijasattāṃ
jānāti na svaṃ nirupādhikaṃ tat ||
||368||nāhantayodeti cidātmakaḥ svo
jaḍo na deho'hamiti bravīti |
madhye tayoḥ kaścidudetyabodhe
vapuḥ pramāṇastvahamityasatyaḥ ||
||369||ahaṃsvarūpā citirātmano yā
jaḍaṃ vapuścetyubhayośca yogāt |
udeti deho'hamiti pratītiḥ
pratītireṣaiva hi jīvarūpam ||
||370||dehātmanorekatayā'vagatyā
pratīyate satyavadeṣa yasmāt |
taccijjaḍagranthiriti prathā'sya
bhavatyavidyāparikalpitasya ||
||371||jaḍena dehena kadā'pi saṅgaḥ
satyātmano nāsti yathārthatastu |
naivodabhūt kaścana jīvanāmā
naivāpa jīvatvamasau ca pūrṇaḥ ||
||372||svayamprakāśaṃ nirapekṣamekaṃ
caitanyamātmākṛtikaṃ hi satyam |
caitanyamanyanna hi kiñci-
dastītyacitsvarūpaḥ khalu jīva eṣaḥ ||
||373||pratīyate cetanavattu jīva
ātmasvarūpasya cidaṃśayogāt |
ato hi vedāntina āhurenaṃ
jīvaṃ cidābhāsamasatsvarūpam ||
||374||svayaṃ samāgatya yathā vivāhe
vadan varasyāsmi sakheti mithyā |
vadhūgṛhibhyo labhate saparyāṃ
jīvo'yamaṅgīkriyate tayā'jñaiḥ ||
||375||ko'yaṃ kuto veti vicāryamāṇo
vadhūgṛhibhyaḥ svayameṣa dhāvet |
dhāvet tathaiva svayameṣa jīvaḥ
ko'yaṃ kuto veti vicāryamāṇaḥ ||
||376||na rūpamasyāsti yathārthato yat
piśācavad dehagṛhe sthitasya |
tad deharakṣārthamayaṃ niyuktaḥ
piśāca eveti gururbravīti ||
||377||na śiṣyate kiñcana rūpamasya
turīyabhāvādhigame gaveṣāt |
evaṃ prabuddho bhagavān gururno
mṛṣātvamasya prakaṭīkaroti ||
||378||ādyā manovṛttiriyaṃ hyahandhī-
rato'nyadhīvṛttaya udbhavanti |
ato manaḥ sūkṣmavapuḥ prapañco
bhavo'pi bandho'pyameva nānyat ||
||379||bandho'pi baddho'pyayameka eva
baddho'sti nāsmāditaro'tra kaścit |
svo nityamuktaprakṛtirhi satyaḥ
sa bandhamāpeti kathaṃ nu vācyam ||
||380||asminnahannāmani jātamātre
sañjāyate viśvamidaṃ sahaiva |
asmin vilīne layameti viśvaṃ
tadviśvamasyaiva hi rūpamuktam ||
||381||nityāparokṣo'pi sadaiva puṃsa
ātmā mahān preṣṭha uruprakāśaḥ |
durātmanā'haṅkṛtirūpakeṇa
hṛtaprabho yadvadalaṃ na bhāti ||
||382||ācchādayatyeṣa mṛṣātmako'pi
satyātmarūpaṃ khalu jīvanāmā |
ato'jñapuṃsā bahubhirvikalpai-
rvikalpitaḥ svo'sti hi naṣṭakalpaḥ ||
||383||bhānuprabhāsañjanitābhrapaṅkti-
stirodadhātyeva hi bhānurūpam |
tirodadhātyeva tathā''tmarūpaṃ
tasyaiva saṃvitprabhayodito'yam ||
||384||kiṃ tena coreṇa kṛtaṃ na pāpa-
mātmāpahartretyapi vedavāṇī |
nindatyahandhīmuṣitātmatattvaṃ
pāpena tenaiva ca dūyamānam ||
||385||yadādimaṃ pāpamūdīrayanti
krīstānugā mṛtyukaraṃ narāṇām |
karmādyapuṃso na hi tat paraṃ tu
vapuṣyahanteti gururbravīti ||
||386||idaṃ narasyaiva hi pāpamuktaṃ
na hyasti puṃsāṃ naratā suṣuptau |
dehātmamatyaiva naratvadhīryat
dehātmadhīreva hi pāpamādyam ||
||387||naṣṭiḥ samastā'pyaguṇaḥ samasto
duḥkhaṃ samastaṃ ca vapuṣyahandhīḥ |
lābhaḥ samasto'pi guṇaḥ samastaḥ
sukhaṃ samastaṃ ca tadīyanāśaḥ ||
||388||ātmā'jñapuṃso'pyahamā vinaṣṭo
labdhvā'pi sarvaṃ kṛpaṇo hi so'yam |
svameva labdhvā tvahamo vināśā-
llabdhavyamanyanna hi vīkṣate jñaḥ ||
||389||satyaṃ śarīraṃ bata manyamānā
ātmeti matvā'pyuta jīvameva |
vedāntavākyānayathāvadeva
buddhvā''tmanānātvamudīrayanti ||
||390||yadyeka ātmā dvividho'sti doṣa
ekasya muktau sakalasya muktiḥ |
mucyeta no ko'pyathaveti mugdhā
mudhā vadantyaśrutaturyatattvāḥ ||
||391||jīvā bhave'smin bahavo bhavantu
satyātmano naiva bahutvamiṣṭam |
nānā mṛṣaivāpyuta jīvarūpa-
mekaṃ ca satyaṃ śivamātmarūpam ||
||392||aṃśāṃ na satyā hi citaḥ parasya
avidyayā'ṃśāḥ parikalpitā hi |
pade turīye viduṣo vibhāti
pūrṇā'vibhaktā ca niraṃśakā sā ||
||393||cidekakā sarvagatā samā ca
tasyā vibhāgo viṣamo'jñataiva |
deśo na satyo hyata eva tasyāḥ
samo vibhāgo'pi ca nāsti satyaḥ ||
||394||vispaṣṭamevaṃ guruṇopadiṣṭā
citaḥ parasyā avibhaktataiva |
muhyantvabuddhasya gurostu śiṣyā
asmākamatrāstu kathaṃ nu mohaḥ ||
||395||siddhe mṛṣātve sati jīvanāmna-
ścintye kathaṃ bandhavimocane'sya |
na bandhamuktī bhavato'cyutasya
pūrṇasya satyātmana ekakasya ||
||396||dehasya dikkālamitasya cāsya
tayoratītasya cidātmanaśca |
parasparādhyāsakṛtāvivekāt
pratīyate satyavadeṣa jīvaḥ ||
||397||kvaciccharīre'hamiti pratītyā
tatsatyamevetyapi niścayena |
paśyannanekāni vapūṃśi sadva-
jjīvān pṛthak paśyati tatra tatra ||
||398||ekaḥ śarīreṣvanṛteṣu satyo
vibhaktavadbhātyavibhakta ātmā |
pūrṇaṃ tamātmānamarūpamajño
matvā sarūpaṃ samavaityanekam ||
||399||pratikṣaṇaṃ nūtanameva citraṃ
paśyan yathaikaṃ manute tathaiva |
pratikṣaṇaṃ vīkṣya navaṃ śarīraṃ
tatsarvamekaṃ manute'jñamartyaḥ ||
||400||evaṃ sadā nūtana eva dehe
jīvaṃ navaṃ kalpayate'sya cittam |
ato hi buddhā nigadanti jīvaṃ
tamenameva kṣaṇikaṃ ca mithyā ||
||401||deho'hamityuttamapūruṣaṃ ca
dehāntare madhyamapūruṣaṃ ca |
anyatra dehe prathamaṃ pumāṃsaṃ
paśyatyavijñātanijasvarūpaḥ ||
||402||bhinnāstridhaivaṃ puruṣā na satyā
deho'hamityajñatayā pratītāḥ |
naṣṭe'hami svātmagaveṣaṇena
cidrūpa ātmaikaka eva bhāyāt ||
||403||pratyeti yaḥ svaṃ bata jīvabhūtaṃ
jīvā aneke vilasanti tasya |
evaṃvidhā jñānavivarjitasya
bhāyānna buddhasya tu ko'pi jīvaḥ ||
||404||striyaḥ pumāṃso bahavaścaranti
paṭaprakāśe khalu citramātrāḥ |
evaṃ carantyātmani citsvarūpe
jīvā aneke bata cittamātrāḥ ||
||405||paṭaprakāśopamamātmatattvaṃ
citropamā eva bhavanti jīvāḥ |
ātmādvayatvaṃ paramārthamevaṃ
na bādhyate jīvabahutvabhānāt ||
||406||ātmeti jīvasya viniścayena
pratyeti nānātvamihātmanāṃ ca |
satyaṃ tu nātmānamavaiti pūrṇaṃ
muhyatyato bhedadhiyā'pakṛṣṭaḥ ||
||407||yathā śarāveṣu pṛthag jaleṣu
vibhāntyaneke pratibimbacandrāḥ |
tathaiva deheṣu manassu bhānti
jīvā aneke pratibimbamātrāḥ ||
||408||yathārtha candro bhavitā yathaika
ātmā yathārtho'pi tathaika eva |
yathā ca nānā pratibimbacandrāḥ
vibhānti nāneva tathaiva jīvāḥ ||
||409||pṛthag jalendornidhane vibhānti
yathaiva pūrvaṃ hi jalendavo'nye |
pṛthak cidābhāsamṛtau tathānye
pūrvaṃ yathā bhānti mṛṣaiva santaḥ ||
||410||yo yo vijānāti nijaṃ svarūpaṃ
tasmai bhavo'yaṃ viratiṃ prayāti |
anye yathāpūrvamiha bhramanti
yāvadvijānanti nijaṃ na tattvam ||
||411||eṣopamā mandamatibhya uktā
teṣāṃ mṛṣājñānamanūdya buddhaiḥ |
jīvo mṛṣaivetyavayanti ye tu
nirarthako'yaṃ bhavitā vivādaḥ ||
||412||svapne yathā mānasamohajātā
jīvā aneke vilasanti sadvat |
tathā'jñapuṃsāṃ vilasantyaneke
jīvā ime jāgarite'pyasantaḥ ||
||413||svānāṃ bahutvaṃ vadatāṃ pramāṇaṃ
nirastadoṣaṃ na hi kiñcidasti |
ātmādvayatve'styubhayaṃ pramāṇaṃ
buddhānubhūtiśca taduktayuktiḥ ||
||414||ahaṃsvarūpeṇa sadaikadhā'nta-
rātmā śarīreṣu vibhāti yasmāt |
tat sarvadeheṣu sa eka eve-
tyasmadguruḥ śrīramaṇo bravīti ||
||415||dhyeyā sadaivādvayatā prayatnād
varteta nādvaitadhiyā kriyāsu |
manyeta lokatritaye'dvayatvaṃ
manvīta naivaṃ guruṇā tu sākam ||
||416||yathā'jñapuṃsāṃ bhuvanaṃ vibhāti
bhāyāt tathedaṃ viduṣaḥ kathaṃ nu |
yena prakāreṇa vibhāti viśvaṃ
buddhasya taṃ cāpi gururbravīti ||
||417||īśo'pi jīvā jaḍavastujāta-
miti pratītaṃ jagadajñamartyaiḥ |
buddhasya bhātyātmatayā samastaṃ
hyāropitāṃśapravilāpanena ||
||418||tat turyaniṣṭhāṃ sahajāmavāpya
jīvan vimukto vinivṛttamohaḥ |
nātmetarat kiñcana vīkṣate yat
kimapyasat tasya bhavet kathaṃ nu ||
||419||tat svam śarīraṃ bhuvanaṃ ca satyaṃ
vadet prabuddho'pi ca yadvadajñaḥ |
bhāve dvayorasti mahāṃstu bhedo
nāropitāṃśo viduṣo hi bhāti ||
||420||mumukṣupuṃse hi vivekadṛṣṭi-
rvidhīyate naiva vimuktapuṃsaḥ |
bhavenmumukṣoravivekadṛṣṭi-
rna sambhavet sā khalu buddhapuṃsaḥ ||
||421||dehātmamatyā'jñajanaḥ sarūpaṃ
vapurmitaṃ cāpi hi manyate svam |
jño vettyanantaṃ svamarūpamekaṃ
bhāve bhidaivaṃ bhavati dvayośca ||
||422||śarīramityajñajanekṣitaṃ yad
buddhasya bhātyatmatayaiva taddhi |
tadeva buddho'hamiti bravīti
hyupekṣya bodhena śarīrarūpam ||
||423||satyaṃ prapañcaṃ vadatordvayośca
vākye samāne'pi bhidā'sti bhāve |
ajñasya bhedairhi nimīlitaṃ sat
satyaṃ yathāvadviduṣasya bhāti ||
||424||ādhārasatyaṃ jagato'viditvā
samīkṣya cāropitavastujātam |
manvāna etat svata eva satyaṃ
bravīti satyaṃ jagadityavidvān ||
||425||vibhātyadhiṣṭhānasadeva śuddha-
manāmarūpaṃ viduṣo hi sākṣāt |
nāropitaṃ bhāti hi tasya sadvat
vadenmṛṣā viśvamasau kathaṃ nu ||
||426||ācchādakaṃ viśvamidaṃ parasya
svājñānasandūṣitalocanasya |
ācchādyate tena satā pareṇa
svajñānasaṃśodhitalocanasya ||
||427||tattvaṃ vijānan mṛgatṛṣṇikāyā
bhūyo yathā paśyati tāmamūḍhaḥ |
paśyaṃstathā viśvamidaṃ prabuddho
na manyate satyamidaṃ yathā'jñaḥ ||
||428||viśvaṃ yathā'jñaiḥ saditi pratītaṃ
naivaṃ hi satyaṃ tadidaṃ kathañcit |
satyaṃ yathedaṃ viduṣo vibhāti
janantyabuddhā na hi taṃ prakāram ||
||429||yadajñapuṃsāṃ bahubhedabhinnaṃ
sarūpakaṃ svānyadivāvabhāti |
tadetadātmaiva hi buddhapuṃso
nirastabhedo'pyuta rūpahīnaḥ ||
||430||atyantamithyā na hi viśvamuktaṃ
nedaṃ narāśvādiviṣāṇatulyam |
atyantamithyā yadi naiva bhāyād
bhāti tvadhiṣṭhānasadaṃśayogāt ||
||431||mithyā hyadhiṣṭhānasatā vihīnaṃ
vandhyāsutādyaṃ na vibhāti kiñcit |
mithya tvadhiṣṭhānasati pratītaṃ
rajjvāṃ yathā'hiḥ sadivāvabhāti ||
||432||sattā'pyasattā'pyubhayaṃ ca vācyaṃ
viśvasya nāstyatra virodhaleśaḥ |
sattā'styadhiṣṭhānasadaṃśayogā-
nmithyātvamāropitanāmarūpaiḥ ||
||433||satyatvamaṅgīkṛtamevamasya
kiṃ tvetadastītyucitaṃ na vaktum |
sattāstite dve bhavato vibhinne
taducyate'stīti yat svataḥ sat ||
||434||vadanti viśvaṃ vyavahārasatyaṃ
prātītikaṃ svapnasamīkṣitaṃ ca |
brahmādvitīyaṃ paramārthasatyaṃ
mudhā vikalpāsta ime hi bhedāḥ ||
||435||ekasvarūpaiva hi satyatā'sti
na santi bhedāḥ khalu satyatāyām |
ato hyasatyaṃ dvitayaṃ samānaṃ
svapnekṣitaṃ jāgaritekṣitaṃ ca ||
||436||viśvasya mithyātvamihopadiṣṭaṃ
svānveṣaṇāt turyapadasyalipsoḥ |
satyaṃ prapañcaṃ bata manyamāno
vidyāt kathaṃ svaṃ paramārthasatyam ||
||437||yat satyavat syādanṛtasya bhānaṃ
jñānena tasyasti virāma eva |
saṃviddhivasvān khalu satya ātmā
tatsannidhāne kathamastvavidyā ||
||438||astyajñatā cedatha kasya seti
praśno'tra jāgarti hi sādhakasya |
tenātmatattvaṃ parimṛgyate ce-
dajño'jñatā dve vrajato vināśam ||
||439||ajñānamaṅgīkriyate'tra śāstre
jīvābhidhasyaiva hi kalpitasya |
naivātmano'ṅgīkṛtametadasti
sa nityabuddhaprakṛtirhi turyaḥ ||
||440||sambadhyate naiva sahānṛtena
dvaitaprapañcena kadācidātmā |
deśena kālena nimittato vā
yatheha rajjurbhujagena sākam ||
||441||uktā jagatkāraṇatā parasya
bhavatyasatyaiva hi tattvadṛṣṭyā |
parasya śaktistriguṇātmikā yā
māyābhidhā kāraṇamucyate sā ||
||442||dve brahmaṇī hi śrutiṣu prasiddhe
nirbījakaṃ cāpi sabījakaṃ ca |
nirbījakaṃ brahma turīyasañjñaṃ
sabījakaṃ śaktimadīśarūpam ||
||443||svabhāvato niścala eka ātmā
nṛtyaṃ karotīva tayā''tmaśaktyā |
līnā yadā sā tvacalasvarūpe
bhāyādasau niścala ekakaḥ san ||
||444||māyeyamuktā vyavahāradṛṣṭyā
mithyājagatkāraṇapṛcchakānām |
māyā'pi tatkāryamidaṃ jagacca
dvayaṃ ca mithyā paramārthadṛṣṭyā ||
||445||kā nāma māyā katamā'styavidyā
sṛṣṭaṃ jagatkena kathaṃ ca pūrvam |
kathaṃ nvabhūjjīva iti sma mohāt
praśnāḥ kriyante'tra mudhaiva martyaiḥ ||
||446||māyedṛśī yannidhanānmumukṣu-
rlabheta niṣṭhāṃ nijasatsvarūpe |
na vetti buddho'pi tadīyarūpaṃ
sā prekṣyamāṇaiva hi nāśameti ||
||447||Quote - Yoga Vasishtha
īdṛśī rāma māyeyaṃ yā svanāśena harṣadā |
na lakṣyate svabhāvo'syāḥ prekṣyamāṇaiva naśyati ||
manastayā brahma na paryaṇaṃsīt
jagattayā brahma na prayaṇaṃsīt |
brahmāsti naijāmalacitsvarūpā-
dapracyutaṃ kāladigādyatītam ||
||448||nābhūjjaganna pralayaṃ vrajedvā
naivodabhūt kaścana jīvanāmā |
na baddhamuktau na ca sādhako vā
sarvottamaṃ satyamidaṃ niruktam ||
||449||yathā calaccitratiprasṛtyā
nādhāravastraṃ bhajate vikāram |
na vikriyāmeti tathā parātmā
pratīyamāne sati ca prapañce ||
||450||śrīśaṅkarācāryavareṇa so'yaṃ
siddhānta ukto'styasakṛt sphuṭaṃ ca |
anekadhā spaṣṭamimaṃ bravīti buddho
guruḥ śrīramaṇo'pi sādhoḥ ||
||451||uktaṃ hi netāsti turīyameva
satyaṃ tadanyat tritayaṃ mṛṣeti |
uktaṃ ca satyasya sadādvayatvaṃ
dvaitaṃ ca nityaṃ ca mṛṣātvameva ||
||452||na kiñcaneha tvadṛte'sti satyaṃ
tvamekakaḥ kāladigādyatītaḥ |
apāsya mithyābhramamāssva śānta
ityātmaniṣṭhā gaditā'sti tena ||
||453||matsthāni bhūtāni na tattvadṛṣṭyā
madīyamāyaiva samastametat |
ityātmano'jātimuvāca satyāṃ
gītāsu kṛṣṇo bhagavān svayaṃ ca ||
||454||pūrṇātmatāṃ svāmajahat paraṃ sat
svamāyayā pūrṇamidaṃ babhūva |
buddhasya pūrṇātmatayaiva bhātī-
tyajātiruktā śrutiśīrṣavācā ||
||455||vismṛtya yat svaṃ vapurātmamatyā
bhrāntvā'pyasaṅkhyeṣu bhaveṣu cānte |
svatattvabodhāt bhavati sva eva
sa svapnalokāṭanataḥ prabodhaḥ ||
||456||yathā manuṣyo madhupānamattaḥ
ko'haṃ nu kutrāhamiti papṛcchan |
ātmaiva sannevamihājñamartyaḥ
ko'haṃ kuto'haṃ nviti pṛcchati svam ||
||457||astyātmano'ntarvapurityabuddhvā
tasmiñjaḍe'smītyabhimanyate yaḥ |
manyeta citrasthamasau tadīya-
mādhārabhūtaṃ bata vastrameva ||
||458||svarṇāt pṛthag bhūṣaṇamasti kiṃ nu
svasmāt pṛthak kiṃ nu śarīramasti |
śarīrameva svamavaityabuddhaḥ
śuddhaṃ svameva svamavaiti buddhaḥ ||
||459||tamekamātmānamanādisatyaṃ
maunopadeśād gururādimo'pi |
nibodhayāmāsa kathaṃ nu ko'pi
vācā vadan bodhayituṃ samarthaḥ ||
||460||ityātmatattvaṃ bahudhoditaṃ cā-
pyanuktamevānu bhavaikavedyam |
tām svānubhūtiṃ niruṇaddhi cittaṃ
nirūḍhadehātmadhiyā mumukṣoḥ ||
||461||śrutyaiva caivaṃ vimalāntaraṅgāḥ
sadyo'pi niṣṭhāṃ sahajāṃ labheran |
anyaistvahaṅkāravināśanāya
susādhanaṃ kiñcidanuṣṭhitavyam ||
||462||antarhṛdi svaṃ vimalaṃ viśokaṃ
jijñāsayā'nviṣya labheta śāntim |
iti śrutirvakti guruśca mārgaṃ
ṛjuṃ svarūpānubhavāya sādhoḥ ||
||463||jijñāsanaṃ nāma nigadyate'tra
nijasvarūpānubhavasya lipsā |
tayaiva hi svātmagaveṣaṇe'smi-
nnantarmukhatvaṃ bhavitā mumukṣoḥ ||
||464||śrutiprasiddhaṃ bhavanaṃ parasya
satyātmabhūtasya hṛdākhyamasti |
sa eva sarvaṃ hi kathaṃ nu tasya
nirdiśyate sthānamidaṃ hṛdākhyam ||
||465||prajñāsvarūpaṃ hṛdayaṃ hi satyaṃ
prajñāsvarūpaḥ sa ca satya ātmā |
ataḥ sa ātmā hṛdayaṃ hi satyaṃ
pratiṣṭhitaṃ sarvamidaṃ hi tasmin ||
||466||tathā'pi buddhā nigamāntavāco
vidhātumantarmukhatāṃ gaveṣe |
antaḥ śarīre nilayaṃ hṛdākhyaṃ
diśanti tasyānilayasya puṃsaḥ ||
||467||bahurmukhānyeva kilendriyāṇi
yataḥ prapañcena nimīlyate svaḥ |
upāya unmīlayituṃ svarūpaṃ
svānveṣaṇe'ntarmukhataiva sādhoḥ ||
||468||Quote - Katha Upanishad
parāñci khāni vyatṛṇat svayambhūstasmāt parāṅ paśyati |
kaściddhīraḥ pratyagātmānamaikṣadāvṛttacakṣuramṛtatvamicchan ||
bandhasya mukteridamantaraṃ hi
sandarśitaṃ svānubhavena buddhaiḥ |
baddhasya puṃsaḥ samudetyahantā
nodetyahantā tu vimuktapuṃsaḥ ||
||469||nityāparokṣo'pi sadaiva janto-
rātmā mahān preṣṭha uruprakāśaḥ |
durātmanā'haṅkṛtirūpakeṇa
hṛtaprabho yadvadalaṃ na bhāti ||
||470||deho'hamasmītyanubhūtirūpo
bhavatyabodhaḥ khalu bandharūpaḥ |
bodho'hamasmīti vinā'nubhūtiṃ
kathaṃ nu nīyeta vināśameṣaḥ ||
||471||deho'hamasmīti samudbhavantī
dhīrevarūpaṃ khalu jīvanāmnaḥ |
satyāṃśamasyaiva vivicya sādhu-
rgaveṣayejjanmabhuvaṃ tadīyam ||
||472||nātyantamithyā khalu jīva eṣa
nāyaṃ hi vandhyātanayasya tulyaḥ |
ātmāhyadhiṣṭhānatayā'sti tasmā-
nmṛṣā'pi san satyavadeva bhāti ||
||473||satyāṃśa etasya hi jīvanāmnaḥ
satyātmacaitanyamahaṃsvarūpam |
ādāya satyāṃśamimaṃ mumukṣuḥ-
rbhavet samartho nijamārgaṇāya ||
||474||asyāsadaṃśaṃ vapurādisarvaṃ
vihāya śiṣṭāṃ nirupādhikāṃ tām |
satyātmano dīdhitivat susūkṣmā-
mahaṃsvarūpāṃ citimādadānaḥ ||
||475||śvā svāminaṃ svaṃ samupaiti yadvat
tadgandhamādāya gaveṣayitvā |
labheta yatkiñcana magnavastu
nimajjya yadvat salile tathā vā ||
||476||asyāhamo janmabhuvaṃ svatattvaṃ
vimṛgya ko'haṃ nu kuto'hameṣaḥ |
iti svatattvānububhūṣayā'nta-
rnimajjya niṣṭhāṃ sahajāṃ labheta ||
||477||bahirmukhatvaṃ nijamārgaṇe'smin
vrajenmanaścedviṣayābhimukhyāt |
punarmano'ntarmukhameva kuryāt
sādhuḥ prayatnāt pravilāpadṛṣṭyā ||
||478||taraṅgaphenādikamabdhimātraṃ
svāpnaṃ jagat svapnadṛgeva yadvat |
sarvaṃ jagaccāpyahameva nānya-
diti pratītiḥ pravilāpadṛṣṭiḥ ||
||479||kasyedamevaṃ viṣayābhimukhya-
miti svatattvasya didṛkṣayā vā |
antarmukhīkṛtya punaḥ punaśca
mano niyuñjīta gaveṣayoge ||
||480||kadā nu niṣṭhāṃ sahajāṃ labheye-
tyevaṃ nirutsāhamanā viṣīdan |
bhakto'thavā svātmagaveṣayogī
svayaṃ vimukterniruṇaddhi mārgam ||
||481||utsāhasantoṣayutena bhāvyaṃ
mumukṣuṇā sāttvikamānasena |
anusmaran kālamṛṣātvamuktaṃ
mano niyuñjīta gaveṣayoge ||
||482||praśnasya ko'smīti sadaiva sādho-
rdvārāṇi sarvatra ca sambhavanti |
dvāreṇa kenāpi gaveṣaṇe'smin
mano niyuñjīta punaḥ punaśca ||
||483||nāsyottaraṃ kācanabuddhivṛtti-
rna vetti dhīstaṃ khalu turyasatyam |
asyottaraṃ svānubhavasturīye
naṣṭe'hami praṣṭari jīvanāmni ||
||484||yo nirvikalpaḥ sahajaḥ samādhi-
statraiva bhāyāt sphuṭamātmatattvam |
anyatra dhīvṛttivimiśritatvād
bhāyādyathāvanna hi satya ātmā ||
||485||niyuktamevaṃ tu mano gaveṣe
līyeta cenniṣphala eva yatnaḥ |
layāt prabodhyātha punaśca sādhu-
rmano niyuñjīta manogaveṣe ||
||486||nāśo layaścetyubhayaprakāro
manonirodho guruṇā'sti diṣṭaḥ |
manolayasyānilarodhanādyā
bhavantyupāyā haṭhayogamārge ||
||487||mano vilīnaṃ saha vāsanābhi-
rbhavāya paścāt punarudbhaveddhi |
naṣṭaṃ manaścennijamārgaṇena
nirvāsanaṃ bharjitabījavat syāt ||
||488||badhnātyavidyā bata vāsanābhiḥ
svājñaṃ hi tā eva manaḥ svarūpam |
gaveṣaṇe syādyadi jāgarūkaṃ
manastu tāsāṃ bhavitā'tha nāśaḥ ||
||489||jñānodayaḥ syānmanaso vināśā-
nnaṣṭāsu sarvāsyapi vāsanāsu |
muktirniruktā'khilavāsanānā-
mātyantiko nāśa iti prabuddheḥ ||
||490||kṣurasya dhārā niśitā yathaivaṃ
mārgo hyayaṃ svātmavicāranāmā |
rāgo layaścetyubhayaṃ vihāya
tiṣṭhet sadaikāgradhiyā gaveṣe ||
||491||anyeṣu yogeṣu hi jīvanāmā
san ko'pi karmādikadoṣayuktaḥ |
astīti matvaiva ca doṣahīnaṃ
vidhātumenaṃ yatate hi yogī ||
||492||karmitvanāśāya ca karmayogo
vibhaktināśāya ca bhaktiyogaḥ |
viyoganāśāya ca rājayogo-
'pyabodhanāśāya ca bodhayogaḥ ||
||493||sa eva sākṣāt puruṣaḥ paraḥ san
svasmāt pṛthak svaṃ gaṇayannabuddhaḥ |
tenaikyamicchan yatate ca yogai-
rhāsyaṃ hi tasmāditarat kimasti ||
||494||ādāya jīvasya cidaṃśameva
tanmūlabhūtātmagaveṣaṇena |
nirdoṣa ātmaiva hi bhātyananto
na śiṣyate kaścana tatra jīvaḥ ||
||495||ato mahāyogasamākhyako'yaṃ
nānyo'sya yogasya samo'dhiko vā |
antarbhavantyatra samastayogā
aṅgāni te hyasya yathocitaṃ syuḥ ||
||496||jīvodayasthānagaveṣaṇaṃ yat
sa eka evākhilayogamārgāḥ |
sa karmayogo'pyuta bhaktiyogaḥ
sa rājayogo'pyuta bodhayogaḥ ||
||497||praśnasvarūpo hi gaveṣa eva
na dhyānavat sādhanametaduktam |
hṛnmajjanaṃ sambhavati hyanena
praśnena na dhyānaparamparābhiḥ ||
||498||kecinnididhyāsanamācaranti
śrutvā'pi matvā'pi nijaṃ svarūpam |
anyo hi mārgo'yamutānya eva
svānveṣarūpo ramaṇopadiṣṭaḥ ||
||499||brahmātmanostat tvamasītyabheda-
śchāndogyavedāntanirūpito'sti |
abheda eṣa pratipādyate ca
vācyārthalakṣyārthavivecanena ||
||500||vākye'tra tacchabdaniveditasya
carcāṃ vinā tvampadalakṣitasya |
satyātmanastattvagaveṣaṇasya
kartavyatāṃ śrīramaṇo bravīti ||
||501||evaṃ gaveṣeṇa bhavenmumukṣo-
rhṛnmajjanāt svānubhavasturīye |
na syānnididhyāsanamasya kāryaṃ
nānena kāryaṃ mananaṃ ca dīrgham ||
||502||śrutyodite tattvamasīti vākye
dhyānaṃ na kiñcidvihitaṃ hi sādhoḥ |
uktā parasyaiva turīyabhāve
buddhena satyātmatayā'nubhūtiḥ ||
||503||tattvaṃ svakaṃ yannirupādhikaṃ tad
brahmeti vedāntagirā susiddhe |
brahmātmanorekatayā'nubhūtyai
svānveṣaṇāt kiṃ karaṇīyamanyat ||
||504||vihāya dehātmamatiṃ vimṛgya
svameva buddhvā hṛdi niṣṭhitasya |
bhātyātmarūpaḥ para eva sākṣā-
dityarthako hi śrutiśīrṣavāṇī ||
||505||nijasvarūpasya gaveṣaṇaṃ yat
sākṣād bhavet sādhanametadeva |
uktaṃ nididhyāsanamaṅgasya
dehātmadhīnirmathanāya sādhoḥ ||
||506||hṛnmajjanaṃ svātmagaveṣaṇe'smin
na sambhaved durbalamānasasya |
vṛttiṣvanekāsu vibhajyamānaṃ
nitāntamalpaṃ manaso balaṃ hi ||
||507||ekāgratā yā manaso gaveṣe
manobalaṃ nāma tadeva nānyat |
īdṛg balaṃ yasya bhavet sa eva
dhīraḥ svadhīrakṣaṇakauśalena ||
||508||dhyānena vardheta manobalaṃ yat
tad dhyānamaṅgaṃ nijamārgaṇasya |
dhyānānmano niścalatāṃ prasādhya
tataḥ svatattvaṃ mṛgayeta dhīraḥ ||
||509||ahaṃsvarūpā citirātmano yā
sarvottamaṃ dhyeyamidaṃ mumukṣoḥ |
majjedanenaiva mano hṛdanta
ityasmadācaryavaropadeśaḥ ||
||510||śāntiṃ nayan kevalakumbhakena
cittaṃ vinā pūrakarecakābhyām |
sajjeta cet svātmagaveṣayoge
hṛnmajjanaṃ syānmanaso mumukṣoḥ ||
||511||dehaṃ pṛthakkṛtya nijasvarūpe
viśramya tiṣṭhedyadi citsvarūpe |
ahammatistasya vināśametī-
tyevaṃ vasiṣṭho bhagavānavocat ||
||512||ātmānamanviṣya manaḥ kayā'pi
śaktyā gṛhītaṃ hṛdaye nimajjet |
tatrātmanaścitprabhayā nigīrṇaṃ
mano'hamā sākamupaiti nāśam ||
||513||śaktiḥ kṛpākhyā khalu sā parasya
satyātmabhūtasya hṛdi sthitasya |
vidyāmayī sā hi samarpya tasyai
svameva sādhurbhavitā kṛtārthaḥ ||
||514||jñānāgninā viśvamidaṃ pradagdhaṃ
sahāhamā yatra mahāśmaśāne |
cidvyomni tatrāhamahantayā''tmā
sadāśivo nṛtyati kevalaḥ san ||
||515||tadeva cidvyoma hi tatsvarūpaṃ
nṛtyedasau tatra kathaṃ nvarūpaḥ |
ānandarūpatvamamuṣya diṣṭa-
mevaṃ hi tanniścalanṛtyameva ||
||516||na tatra māyā'sti na kā'pyavidyā
na deśakālau na ca ko'pi jīvaḥ |
tasmin pade nirmalacitsvarūpa
ātmaika evāsti na kiñcidanyat ||
||517||māyābhidhānā parameśaśaktiḥ
sarvaṃ jagadyatpariṇāma eva |
naṣṭaiva seyaṃ hyacale parasmin
sākaṃ svakāryairapi turyabhāve ||
||518||vibhātyatasturyapade praśānte
satyātmarūpaṃ pratibandhahīnam |
tasmin pade svātmatayā'vaśiṣṭo
nigadyate mukta iti prabuddhaiḥ ||
||519||suduḥkhitā strī śvaśurasya gehe
māturgṛhe śāntimupaiti yadvat |
evaṃ manaḥ saṃsṛtiduḥkhataptaṃ
nivṛtya mūlaṃ nijameva śāntam ||
||520||yathā naraḥ svapnasamutthitaḥ san
svāpnaṃ janaṃ paśyati naiva kañcit |
ajñānanidrotthita evameko
na vīkṣate kañcidapi svato'nyam ||
||521||yastanmayānandanimagna āste
svānyasya bodhena vinā'dvayatve |
padaṃ tadīyaṃ sahajaṃ praśāntaṃ
dhīgocaratvaṃ bhajatāṃ kathaṃ nu ||
||522||vinaṣṭacittaṃ nijasatyabhāve
vinaṣṭadehaṃ ca vinaṣṭalokam |
jñātuṃ prabuddhaṃ bhavitā samarthaḥ
svabuddhiśaktyaiva kathaṃ nu martyaḥ ||
||523||alakṣaṇaṃ tanna mano'pi mantuṃ
śaknoti turyaṃ na vaco'pi vaktum |
atannirāsena tu bodhayanti
vedāntavāco'pi hi tatsvarūpam ||
||524||vācā'pi vaktuṃ manasā'pi mantuṃ
śakyaṃ yadalpaṃ khalu tatsamastam |
agocaratvānmanaso dhiyo'pi
bhūmeti jānanti tamātmaniṣṭhāḥ ||
||525||yadyat prabuddhairnigamāntavākyaiḥ
satyaṃ paraṃ pratyupadiṣṭamasti |
tattatphalaṃ śiṣyamṛṣāgrahāṇāṃ
nirāsa eveti vadanti buddhāḥ ||
||526||sītā yathā dāśarathiṃ dideśa
niṣedhanādanyanṛpātmajānām |
tathātmano rūpamatannirāsai-
rvedāntavācaḥ pratipādayanti ||
||527||artho na vedyo na ca vedanīyaḥ
svayamprabhaḥ kevala eka ātmā |
tamo nirāsena vinā na kiñcit
gurūpadeśaiḥ kriyate hi sādhoḥ ||
||528||jñānātmakaḥ svo hi tirohito'jñaiḥ
prāpañcikajñānamayaistamobhiḥ |
tamāṃsi tānyeva gurūpadeśā
nirasya sādhuṃ hi kṛtārthayanti ||
||529||yathā'vakāśaṃ janayenna ko'pi
nirodhakāpākaraṇaṃ vihāya |
tathā''tmalābhāya na kāryamanya-
ddhitvā mṛṣājñānanirāsamasti ||
||530||labdhavya ātmā bhavitā kathaṃ nu
nāsau vinaṣṭaḥ khalu tattvadṛṣṭyā |
yenāhamā''tmā'sti tu naṣṭakalpo
nāśastadīyo bhavitā''tmalābhaḥ ||
||531||parā ca paśyantyuta madhyamā ca
vāg vaikharī ceti catuḥprakārā |
sā vāk parā nāma tu maunameva
tadeva rūpaṃ ca sataḥ parasya ||
||532||vāg vaikharī madhyamavākprasūtā
vāg vīkṣamāṇā'sti tadīyamātā |
tasyāḥ parā vāgiti suprasiddhā
vāk saiva maunaṃ para citsvarūpam ||
||533||vyākhyā yathārthā'pyuta maunameva
sthitasya buddhasya pade turīye |
vāg vaikharī bhedamatiprasūtā
vadet paraṃ taṃ kathamastabhedam ||
||534||ato hi maunena dideśa rūpa-
mātmasvarūpasya guruḥ purāṇaḥ |
maunena vāco manaso'pi pūrve
śiṣyā abudhyanta tadīyarūpam ||
||535||guroḥ prabuddhasya hi maunabhāvāt
svayaṃ prabuddhāśca bhavanti santaḥ |
vācopadeśāḥ prabhavanti naiva
tattvaṃ paraṃ bodhayituṃ yathāvat ||
||536||guroḥ prabuddhasya yadasti maunaṃ
śaktistadīyā na hi mānameti |
maunopadeśaḥ paramo hi tasmāt
tenaiva sādhorhi manaḥpraśāntiḥ ||
||537||dīkṣā tridhoktā guruṇā prayojyā
nirīkṣaṇadhyānakarābhimarśāḥ |
gurostu maunasthitisamprayuktāṃ
bravīti dīkṣāṃ paramāṃ gururnaḥ ||
||538||maunopadeśādapi maunabhāve
sthitvaiva labhyā bhavatītyataśca |
maunaṃ padaṃ taṃ nigadanti buddhā
maunī vadanneva sa samprabuddhaḥ ||
||539||sakṛdvibhātaṃ padamavyaṃ ta-
ccaitanyabhānoḥ prabhayaiva tasya |
ataḥ pramādāccyutirātmabhāvā-
nna buddhapuṃso bhavitā kadācit ||
||540||attā samastasya carācarasyā-
pyātmeti vedāntagirā yaduktam |
nirdiśyate tena tadīyabhāsā
grāso'sya viśvasya tamomayasya ||
||541||nigīrya sarvaṃ ghanaviśvarūpaṃ
caitanyabhāsā nijayā parātmā |
eko'dvayo bhātyaruṇācaleśa
iti svarūpaṃ guruṇā'sti gītam ||
||542||brahmātmabhāvaṃ pratipadya turye
vimucyate svo bhavabandhapāśāt |
ityeṣa vādo na bhavedyathārtho
nahi svarūpāccyutirātmano'bhūt ||
||543||na śvetimānaṃ navameti dhautaṃ
vastraṃ svabhāvo hyayamasya yadvat |
brahmatvamātmā nahi yāti bodhād
brahmatvamātmaprakṛtirhi nityaḥ ||
||544||brahmajña ātmajña iti prasiddhe
buddhasya puṃso bhavato'bhidhe dve |
brahmaiva cātmaiva yataḥ sa buddho
jñāte ubhe tena kathaṃ bhavetām ||
||545||abrahmatādhīrahitatvameva
brahmajñatoktā na tu kācidanyā |
ātmajñatā nāma bhavedanātma-
nyātmatvamatyā rahitatvameva ||
||546||tattvaṃ svamanviṣya parasya tasya
satyātmano'nnatvamupetya turye |
kathaṃ nu tasmānnijasatsvarūpāt
tiṣṭhet pṛthak kaścana buddhanāmā ||
||547||advaitaniṣṭhāmanubhūya turye
jīvet pṛthaktvena kathaṃ parasmāt |
tad brahmanirvāṇamudīritaṃ hi
kṛṣṇena sākṣāt parameṇa puṃsā ||
||548||nirdiśyate brahma yathaiva śāstre
nirdiśyate buddhapumāṃstathaiva |
brahmasvarūpaṃ khalu saṃvideva
buddhasvarūpaṃ na tato'sti bhinnam ||
||549||nātmadvayaṃ kasyacidasti yasmāt
tad vedmi māmityapi neti hāsye |
vedyatvamātmā na kadā'pi yātī-
tyeṣā'sti vāṇī bhagavattamasya ||
||550||advaitaniṣṭhetyuditā'sti seya-
mupādhinirmuktanijasvarūpe |
yato na tasmāt pṛthagasti pūrṇaṃ
brahmābhidhānaṃ parasatyamekam ||
||551||advaitatā sā viduṣā'nubhūtā
satyātmanasturyapadādhigatyā |
na sādhanābhyāsabalena siddhā
satyātmanaḥ sā khalu nityasiddhā ||
||552||dvaitaṃ bhavet satyamidaṃ hi tāvad
yāvad bhavet sādhanatatparatvam |
siddhau bhavedadvayatodbhavastu
dvaitapraṇāśāditi kecidāhuḥ ||
||553||neme vijānanti tu turyatattvaṃ
kālātigaṃ cānuditaprapañcam |
advaitamādyantavivarjitaṃ hi
dvaitaṃ sadikkālamasat sadaiva ||
||554||mithyābhramasyaiva virāma uktaḥ
śāstre mumukṣorahamo vināśāt |
satyaṃ na bodhena vināśamīyā-
nna bhāsate kiñcidasat turīye ||
||555||dvaitaṃ bhavet satyamidaṃ sadaiva
jñāne'pi naivāsya bhavedvināśaḥ |
advaitasiddhirna bhavet kadā'pī-
tyeṣa matirdūrataraiva sādhoḥ ||
||556||satyā sadaivādvayatā''tmano'sau
svānveṣaṇe satyapi cātmalābhe |
labdhvo'bhavadyo daśamo gaveṣāt
pūrvaṃ ca so'yaṃ daśamo hi nānyaḥ ||
||557||jānantyajātiṃ paravastuno ye
māṇḍūkyavedāntanirūpyamāṇām |
tattve pare niścitabuddhayaste
muhyanti naitādṛśamugdhavādaiḥ ||
||558||na bhītikāmau bhavato'dvayatve
sthitasya buddhasya yathā'jñapuṃsaḥ |
dvaitekṣayā mohitamānasānāṃ
nṛṇāmubhe kāmabhaye'nivārye ||
||559||bhītirdvitīyāddhi bhaveditīdaṃ
bhītyāspadaṃ dvaitamidaṃ pradiṣṭam |
bhedapratītyā muṣitātmabhāvo
nātyeti bhītiṃ khalu ko'pi jantuḥ ||
||560||vidvānagamye manaso'pi vācā-
mānandarūpātmani modamānaḥ |
bibhetyasau naiva kutaścaneti
śrutyoditā niścalatā turīye ||
||561||nodeti kāmo'pi hi ko'pi turye
mṛto hyayaṃ kāmayitā'hamākhyaḥ |
sarvāṃśca kāmān samakālameva
labdhveva buddho'sti hi nityatṛptaḥ ||
||562||ātmaiva sarvaṃ hi tadīyalābhe
labdhavyamanyanna hi kiñcidasti |
tadāptakāmo gadito'pyakāmaḥ
śāstre prabuddho'sti hi yadvadīśaḥ ||
||563||sākṣātkṛtaṃ yena nijaṃ svarūpaṃ
sa kasya kāmāya ca kiṃ samicchan |
tapyeta dehātmadhiyeti vakti
buddhasya kāmānudayaṃ śrutirhi ||
||564||dehātmanā saṃsthita eva kāmī
buddhastu dehātmadhiyā vimuktaḥ |
svakaṃ śarīraṃ samavaiti buddhaḥ
śarīramanyasya yathā tathaiva ||
||565||sukhasya nāsvādanamasti turye
sukhitvaduḥkhitvamatī na tatra |
sukhasya duḥkhasya vilakṣaṇaṃ tat
turyaṃ padaṃ dvandvavivarjitatvāt ||
||566||na śiṣyate kaścana tatra kośaḥ
svarūpasaṅkocakaro'jñapuṃsām |
akhaṇḍa ātmā nirupādhiko hi
virājate tatra viyatsamānaḥ ||
||567||nirvāṇasañjñāṃ sugato gururyāṃ
dideśa niṣṭhāṃ bhavaduḥkhahantrīm |
kośe samaste galite turīye
pade sthitiḥ seti gururjagāda ||
||568||na saṃśayānāmudayo'sti tatra
pumān prabuddhaḥ sthitadhīrhi nityam |
āste sa saṅkalpavikalpahīnaḥ
praśāntagambhīratayā'stacetāḥ ||
||569||Quote - Upanishad
bhidyate hṛdayagranthiḥ chidyante sarvasaṃśayāḥ |
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare ||
ādyantahīnaṃ svamavetya bodhāt
sa mṛtyumatyetyapi samprabuddhaḥ |
pumānabuddhvā'mṛtamātmatattvaṃ
nātyeti mṛtyuṃ bata ko'pi loke ||
||570||lebhe janiṃ yaḥ parame svamūle
vicārya kasmādahamityudāraḥ |
sa eva jātaḥ sa ca nityajāto
navo navo'yaṃ satataṃ munīndraḥ ||
||571||ityevamācāryavareṇa diṣṭā
brahmātmabhāve sahaje sthitasya |
niṣṭhā parā sarvavikārahīnā
nirāmayā kāladigādyatītā ||
||572||ajñasya loke maraṇāya janma
mṛtistadīyā jananāya bhūyaḥ |
tasmādime janmamṛtī mṛṣaive-
tyasmabhyamuktaṃ bhagavattamena ||
||573||mṛtiryathārthā tvahamo vināśo
janiryathārthā sahajātmaniṣṭhā |
dvandvairvimuktaṃ padamavyaṃ tad
yatraikatāṃ janmamṛtī bhajete ||
||574||advaitabhāve sthitimetya nityāṃ
bhedān kathaṃ paśyatu samprabuddhaḥ |
bhedākulaṃ bhāti yadajñapuṃsāṃ
viśvaṃ tadātmaiva hi buddhapuṃsaḥ ||
||575||abhedadṛṣṭiḥ samadarśanaṃ ce-
tyetad dvayaṃ yad viduṣo vadanti |
tad bhedadṛṣṭyā rahitatvameva
na kevalatve khalu vīkṣaṇāni ||
||576||svameva sarvatra ca nityabuddhaṃ
buddhaḥ pumān paśyati na svato'nyam |
tanmanyate'jñaṃ kamapīha nāsau
sarve prabuddhā hi tadīyadṛṣṭyā ||
||577||yathā caret kaścana supta eva
tathaiva buddho jagati kriyāsu |
dṛśyeta jānanniva lokabhedān
bhedānajānannapi sarvadaiva ||
||578||buddhasya cājñasya bhidā sphuṭāsyā-
nnindā nutiścetyubhayośca dṛśyā |
dvayorna bhedaṃ samavaiti buddho
dvandvaṃ mṛṣedaṃ khalu yadvadanyat ||
||579||vijñāya vedāntanigūḍhamarthaṃ
vihāya viśvaṃ tṛṇavat samastam |
aprāpya niṣṭhāṃ nijasatyabhāve
svasyaiva tattvasya gaveṣaṇena ||
||580||aluptadehātmamatirvimuhyan
yaḥ satyavajjīvabhidāmavaiti |
yātyeva so'yaṃ hyavaśo'pi dāsyaṃ
vārāṅganāyā nutināmikāyāḥ ||
||581||kamapyajānan puruṣaṃ svato'nya-
mapracyutaḥ svīyapadāt prabuddhaḥ |
nindānutibhyāṃ na vikārameti
nindā nutirvā svakṛteva tasmai ||
||582||dehīva martyaḥ paridṛśyamāno
nāsau śarīrī nirahaṅkṛtiryat |
sūkṣmaṃ vapustasya na dehapāte
niryāti kintu pravilīyate'tra ||
||583||satyaṃ prapañcaṃ bata manyamānā
rūpaṃ prabuddhasya vadanti kecit |
tasyecchayā'rūpiṇa eva rūpaṃ
kadācana syāditi kecidāhuḥ ||
||584||rūpasya sarvasya nidānabhūtā
naṣṭā hyahantā nijatattvabodhāt |
rūpāṇyato'santi hi buddhapuṃsa-
stanmugdhataiṣā bata rūpavārtā ||
||585||abhūdidaṃ pūrvamatha praṇaṣṭa-
mityevamuktiśca na yujyate yat |
rūpī na ko'pyasti hi tattvadṛṣṭyā
rūpī prabuddho bhavitā kathaṃ nu ||
||586||bhāve turīye sahaje sthitasya
buddhasya dehatritayaṃ vinaiva |
icchā'pi rūpagrahaṇe kathaṃ syāt
seyaṃ vṛthā pāmararañjanī vāk ||
||587||nadī yathā vāridhimetya tasmin
hitvā nadīrūpamupaityabhedam |
evaṃ prabuddho'pi vihāya rūpaṃ
parātpare puṃsi bhajatyabhedam ||
||588||evaṃ śrutirvakti hi rūpahānā-
daikyaṃ parasmin viduṣasturīye |
jīvanvimukto'pyaśarīra eva
śarīriṇaṃ svaṃ na hi manyate'sau ||
||589||buddhasya rūpaṃ prati yo'hamākhyo
vādī bhavet tasya vināśa eva |
bravīti muktiṃ bhagavān gururya-
nnirarthako'yaṃ bata rūpavādaḥ ||
||590||ato na niryāti hi dehapāte
sūkṣmaṃ vapustasya yathā'jñapuṃsām |
vilīyate'traiva hi tat svamūle
na śiṣyate kiñcana nirgamāya ||
||591||prabuddhapuṃsāṃ bahutā'pi martyaiḥ
pratīyamānā na bhavedyathārthā |
prāpañcikā eva hi sarvabhedā
na niṣprapañce khalu te bhavanti ||
||592||buddhaḥ pumāneṣa mayā'dya dṛṣṭo
drakṣyāmyato'nyānapi buddhapuṃsaḥ |
iti bruvāṇo viduṣāṃ svarūpaṃ
na vetti saccitsukharūpamekam ||
||593||ajānataḥ svaṃ bata buddhamanta-
rvibhānti buddhā bahavo vibhinnāḥ |
taṃ svātmabhūtaṃ samavaiti yastu
na tasya nānātvamidaṃ yathārtham ||
||594||ādyo gururyo munisattamānāṃ
dideśa maunena paraṃ padaṃ svam |
paścācca yaḥ śaṅkaradeśikendraḥ
sa eva hi śrīramaṇo gururnaḥ ||
||595||yannityasiddhaṃ nijatattvamanta-
stadātmanā susthitireva turye |
siddhiryathārthā na tu kācidanye-
tyasmadguruḥ śrīramaṇo bravīti ||
||596||labdhavya ātmeti matirna satyā
nāsau vinaṣṭaḥ khalu tattvadṛṣṭyā |
vadanti buddhā ata eva satyaṃ
taṃ nityasiddhaṃ nikhilasya jantoḥ ||
||597||bhūmānamātmānamato'nyadalpaṃ
śrutirvadantī diśatīmamartham |
vikrīya taṃ viśvamidaṃ samastaṃ
krītvā'pi martyaḥ kṛpaṇo hi śocyaḥ ||
||598||ato hyakārpaṇyapadaṃ turīyaṃ
kārpaṇyamanyacchrutayo vadanti |
pūrṇo hi samrāḍiva samprabuddho
bhikṣāmaṭaṃścāpi na dainyameti ||
||599||vadanti siddhīraṇimādikāṃstu
bahirmukhā bhogaparā vimūḍhāḥ |
vaktiśrutirmandadhiyāṃ kathañcit
prarocanārthaṃ bata tāśca siddhīḥ ||
||600||āvidyakāḥ svapnasamāḥ yatastā
na tāsu mohaṃ bhajate vivekī |
pūrṇasturīye sthitimetya satye
buddho na muhyedanṛtāsu tāsu || 601 |
ityātmalābhasya samo'nyalābho
nāstīti buddhaiḥ prakaṭīkṛte'pi |
matvā''tmanāśasya padaṃ turīyaṃ
bibhyatyamuṣmādavivekinastu || 602 |||
prayānti vṛddhiṃ viduṣasturīye
sthitasya tejo dhiṣaṇā balaṃ ca |
yathā vasantasya samāgamena
saundaryamukhyāḥ suguṇāstarūṇām ||
||603||śamādikā ye suguṇā mumukṣo-
ryatnena sampādya ca rakṣaṇīyāḥ |
svābhāvikāste viduṣo bhavanti
sa nirguṇaḥ sadguṇaśevadhiśca ||
||604||nāśe'hamastanna hi kā'pi naṣṭi-
rnaivātmanāśasya padaṃ turīyam |
ahantayā''tmā'sti tu naṣṭakalpo
nāśe'hamo naśyati naṣṭireṣā ||
||605||eṣo'ntato'haṅkṛtināśa eva
dharmārthakāmā api satyavāṇī |
sannyāsamaune ca tapo'pi yogaḥ
satyaṃ parasmai svanivedanaṃ ca ||
||606||bhavantyasatyāni tadākhyakāni
vapuṣyahantāmalinīkṛtāni |
svābhāvikānyeva bhavanti tāni
sthitasya satyātmatayā turīye ||
||607||alaṅkṛtī dve viduṣo nirukte
kartavyahāniḥ kṛtakṛtyatā ca |
ajñānamūlaṃ hyubhayaṃ narasya
kartavyatā cāpyakṛtārthatā ca ||
||608||na karmasādhyaṃ viduṣo'sti yasmāt
kiñcinna kartavyamihāsti tasya |
kartavyamatrāsti tu yasya kiñcit
sa mohapāśairbata baddha eva ||
||609||pṛcchanti kecit kimu buddhapuṃso
dhyānaṃ na kāryaṃ bhavatīti mugdhāḥ |
gatvā videśān nanu śikṣaṇīyā
buddhena martyā iti pṛcchyate'nyaiḥ ||
||610||ahaṃ tadasmītyanusandadhāno
bhavenna buddhaḥ khalu sādhako'sau |
dhyānaṃ tadasmīti tu buddhapuṃsā
dhyānaṃ naro'smīti yathā nareṇa ||
||611||yadvismṛtaṃ tatsmṛtireva yuktā
nāvismṛtasya smṛtirasti loke |
na vismṛtaṃ yad viduṣā''tmatattvaṃ
tasya smṛtistena kathaṃ ghaṭeta ||
||612||dhyānaṃ yathārthaṃ tu sataḥ parasya
niṣṭhaiva cintārahitātmabhāve |
nirantaraṃ dhyānamidaṃ na hātuṃ
śakyaṃ na kartuṃ viduṣā kadā'pi ||
||613||kvacit pradeśe sthitavat prabuddhaḥ
sandṛśyamāno'pi viyatsamo'sau |
tiṣṭhan sadā sve sahaje samādhau
vyāpnoti śaktyā bhuvanaṃ samastam ||
||614||avatyasau svānatidūrataścā-
pyacintyaśaktyā nijayā prabuddhaḥ |
vinaiva cintāṃ sahaje samādhau
sthito'pi san santatamastacittaḥ ||
||615||karoti cintāṃ kimu ko'pi nṝṇāṃ
svapnekṣitānāṃ manujaḥ prabudhya |
tathā'jñanṝṇāṃ na karoti cintāṃ
svājñānanidrotthita ātmabodhāt ||
||616||guṇānasau trīnativartate ya-
dato na doṣāḥ prabhavanti tasmin |
karmātra yadyat kurute prabuddha-
stattad bhaviṣyatyanavadyameva ||
||617||atyeti śāstrāṇyata eva buddho
nibadhyate tairna hi nirmanaskaḥ |
bhavantyavidvadviṣayāṇi tāni
te hyeva kartṛtvadhiyā vidheyāḥ ||
||618||pratiṣṭhito yatra pade prabuddho
bhavantyavedāḥ khalu tatra vedāḥ |
devā adevā iti tasya bhāvo
nirdiśyate hi śrutiśīrṣavācā ||
||619||buddhopadeśān manujo'nutiṣṭhed
buddhaiḥ kṛtaṃ karma tu nānutiṣṭhet |
buddhopadeśāḥ paramaṃ pramāṇaṃ
na karma teṣāṃ tu tathā pramāṇam ||
||620||sarvāṃśca yogānatigatya tiṣṭhan
turye'cyuto buddhapumān bhave'tra |
yogīva vā bhogivadeva vā syāt
tau yogabhogau bhavato na satyau ||
||621||śiṣyopadeśe samudīrite dve
bandho vimuktirbhavato na satye |
dvandvāni sarvāṇi mṛṣeti siddhe
dvandvaṃ tadetat kathamastu satyam ||
||622||ātmā svayaṃ nityavimukta eva
baddhastvavidyodita jīva eva |
tat tattvato nāsti hi kā'pi mukti-
rbandhapratītyaiva hi mukticintā ||
||623||kasyāsti bandho'yamiti svatattvaṃ
mumukṣuranviṣyati cet tadante |
ātmā'nubhūyeta hi nityamukta
ityasti vāṇī bhagavattamasya ||
||624||ajātireva prakaṭīkṛtā hi
śrutyā'pi buddhaiśca sataḥ parasya |
tasyaiva satyātmatayā sthitatvāt
sa bandhamāpeti kathaṃ nu vācyam ||
||625||satyo hi bandho yadi nāntamīyā-
danādiraṅgīkriyate hi bandhaḥ |
sāntādimatvācca bhavedvimukti-
rbandhasya mithyātvamato'nivāryam ||
||626||baddho'bhavaṃ pūrvamathāsmi mukta
ityevamuktiṃ śaṛṇumo na buddhāt |
kālātigā sā padavī hi turyā
cintyaṃ bhavejjanma kathaṃ tadīyam ||
||627||naivāgataṃ kiñcana matsvarūpe
sadaikadhaivāsmi vikārahīnaḥ |
ityevamūce bhagavān hi pṛṣṭo
labdhā vimuktirbhavatā kadeti ||
||628||puryāṃ satāṃ paṇḍharināmikāyāṃ
yāmaḥ kadā tāmiti gītamādau |
prāptā vayaṃ tāmiti gītamante
yadvat tathaiveha vimuktivārtā ||
||629||svapne bhramitvā svagṛhaṃ nivṛtya
bhūyo'pi tatraiva gataḥ suṣuptim |
prabudhya paśyet svagṛhe yathā svaṃ
muktistathaiveti gururjagāda ||
||630||nityānubhūte mama satsvarūpe
sthito'smi mithyā hyanubhūtayo'nyāḥ |
iti prabodhena matiprasādo
bhavedvimuktirna kimapyapūrvam ||
||631||buddhasya nityo mahimā'sti so'yaṃ
vṛddhikṣayau tasya na karmaṇeti |
aniṣṭamiṣṭaṃ ca phalaṃ kṛtasya
na karmaṇaḥ syādviduṣaḥ kadā'pi ||
||632||yathā kathāsaṃśravaṇe sudūraṃ
dhiyā gato naiva kathāṃ śaṛṇoti |
karmāṇi kurvannapi buddha evaṃ
nirvāsanatvānmanaso na kartā ||
||633||savāsanatvānmanasastu kartā
bhavatyakurvannapi cājñamartyaḥ |
svapne yathā'dreḥ śikharādadhastāt
pateccharīre sati niścale'pi ||
||634||śarīramātreṇa kṛtaṃ na karma
manaḥkṛtaṃ yat tu tadeva karma |
nācetanaṃ kartṛ bhaveccharīraṃ
mano bhavet kartṛ tu cetanatvāt ||
||635||prārabdhavegena caranti karma
dehendriyaprāṇamanāṃsi yadyat |
na lipyate tena pumān prabuddha
ityuktavān śrībhagavān gururnaḥ ||
||636||na lipyate sṛṣṭyavanādi karma
kurvannapīśaḥ khalu tadvadeva |
na lipyate karmabhiratra buddho
bhidā tayornāsti hi tattvadṛṣṭyā ||
||637||aśnaṃśca gacchaṃśca vadan smaraṃśca
karmāṇi kurvanniva lakṣyate'jñaiḥ |
kartā'pi bhoktā na tu tattvato'sau
sa hīśvarādhīnasamastavṛttiḥ ||
||638||kartā yadi svaḥ sa bhaveddhi bhoktā
kartṛtvanāśe nijamārgaṇena |
sākaṃ vinaśyet trividhaṃ ca karma
vimuktimetāṃ samavehi nityām ||
||639||bhuṅkte yathā nidritabālako'nnaṃ
svamātṛdattaṃ na tu vetti bhuktam |
evaṃ prabuddho'pi hi karmajanyaṃ
bhuṅkte phalaṃ bhoktṛtayā vinaiva ||
||640||kartā na ko'pyasti hi tattvadṛṣṭyā
svajñājñayorasti bhideyameva |
kartā'hamasmītyabhimanyate'jño
buddhasya nodeti tu kartṛtādhīḥ ||
||641||āgāmikarmāṇyapi sañcitāni
naśyanti buddhasya punarna janma |
prārabdhakarma tvavaśiṣṭamastī-
tyuktirna satyā paramārthadṛṣṭyā ||
||642||yathā mṛte bhartari satyamuṣya
śiṣyeta bhāryā'vidhavā na kā'pi |
evaṃ mṛte kartari naiva karma
phalapradaṃ kiñcana śiṣṭamasti ||
||643||yathā prabodhe sati naiva karma
svapne kṛtaṃ kiñcana śiṣṭamasti |
karmājñatāyāṃ caritaṃ tathaiva
satyātmabodhe sati nāsti śiṣṭam ||
||644||prārabdhamastīti vacaḥ śrutīnāṃ
bhavedidaṃ tvajñadhiyo'nurodhaḥ |
tadīyadṛṣṭyā phalamasti tasya
buddhaḥ śarīrī bata tanmatena ||
||645||priyāpriye na spṛśato hi buddhaṃ
dehaṃ vinaiva sthitamātmabhāve |
naiṣphalyamevaṃ viduṣaḥ kṛtīnāṃ
vedāntavācaiva niruktamasti ||
||646||kṛtte'pi dagdhe viduṣaḥ śarīre
cyutirna tasyāsti nijasvarūpāt |
yathā guḍaṃ cūrṇitamagnitaptaṃ
tyajenna mādhuryarasaṃ svakīyam ||
||647||sadehamuktiśca videhamukti-
rukte ubhe hyajñadhiyo'nuvṛtyā |
dehī bhavennaiva hi ko'pi mukto
bhaveddhi muktiḥ sakalaikarūpā ||
||648||prārabdhaśaktirbhavitā hi dehe
nātmasvarūpe'sti tu śaktirasya |
tasmai svadeho viduṣā'rpito yat
kathaṃ nu bādhyeta sa tena buddhaḥ ||
||649||prārabdhakarmārpita dehako'sau
buddho'sti dehe mamatā vinaiva |
evaṃ sphuṭaṃ śaṅkaradeśikena
diṣṭaṃ manīṣābhidhapañcake'sti ||
||650||sūkṣmaṃ śarīraṃ viduṣo'sti śiṣṭa-
mityucyate cediha kāraṇākhyam |
ajñānarūpaṃ nidhanaṃ gataṃ yat
sūkṣmeṇa saṅgo viduṣaḥ kathaṃ syāt ||
||651||brahmāstyasaṅgaṃ hi tathaiva buddho
bhavatyasaṅgo hi bhave yathā kham |
vapurvikārā uta mānasāśca
buddhaṃ kathañcinna hi saṃspṛśanti ||
||652||jāgarti yo naijapade prabuddho
yāne suṣuptasya samaḥ sa uktaḥ |
yānasya tulyaṃ gaditaṃ śarīraṃ
turaṅgavaccāpi daśendriyāṇi ||
||653||gatiṃ sthitiṃ vājiviyojanaṃ ca
yānasya no vetti hi tatra suptaḥ |
evaṃ suṣuptaśca śarīrayāne
na vetti buddho hi śarīrabhāvān ||
||654||buddhastu tiṣṭhan sahaje samādhau
karmāṇi kurvanniva lakṣyate'jñaiḥ |
nānā'pyavasthā bhajatīva bhāti
tā vīkṣya muhyantyavivekinastu ||
||655||suptiḥ samādhiśca śarīraceṣṭā
iti tridhā bhānti hi tasya bhāvāḥ |
enāṃśca bhinnā iti manyate'jño
vilokya buddhasya śarīramātram ||
||656||sadaikadhaivāsti tu samprabuddha-
stasya sthitirnityasamādhireva |
na karmabhistasya virodhaleśo
na karmaṇāṃ tena virodhaleśaḥ ||
||657||dve nirvikalpe hi samādhiniṣṭhe
syāt kevalaikā sahajābhidyā'nyā |
na kevalāṃ prāpya bhavet prabuddhaḥ
sa eva buddhaḥ sahajasthito yaḥ ||
||658||yaḥ kevalo nāma samādhiruktaḥ
sa yoginaḥ syānmanaso layena |
samādhirutthānamiti prasiddhe
sthitī vibhinne bhavato'sya loke ||
||659||manaḥ samādhau bata yogino'sya
savāsanaṃ hyeva bhavedvilīnam |
sthitvā samādhau suciraṃ ca so'yaṃ
vyutthāpyate vāsanayā bhavāya ||
||660||yadā samādherayamutthitaḥ syāt
pūrvojjhitāṃ saṃsṛtimādadāti |
sammohanadravyavinaṣṭabodhaḥ
karmāsamāptaṃ pratibudhya yadvat ||
||661||saṃsāramevaṃ pratipadya yogī
bhūyaḥ samādhiṃ praviśet prayatnāt |
buddhastvayatnaḥ sahajasthitatvā-
nna taṃ vimuñcatyapi nādadāti ||
||662||na saṃsṛtiṃ yāti kadā'pi buddhaḥ
samādhireva prakṛtirhi tasya |
vinā samādhiṃ sa kadā'pi nāstī-
tyataḥ samādhiḥ sahajābhidho'yam ||
||663||apracyuto'sau nijasatyabhāvāt
sthitaḥ sadā sve sahaje samādhau |
jīvan vimukto vyavahartumīṣṭe
loke yathā śaṅkaradeśikādyāḥ ||
||664||yogī yadā kevalabhāvamagna-
stadā na śaknoti hi karma kartum |
yadotthito'sau bhavitā samādheḥ
karoti karmājñatayā tadānīm ||
||665||tattvopadeśe'pi mumukṣupuṃsāṃ
bhavet samartho na sa yogimartyaḥ |
tiṣṭhān sadaivācyuta eva turye
śāstā samartho'sti tu buddha eva ||
||666||nāṅgīkṛtā'sau sahajā sthitiśced
gītādiśāstrāṇi mṛṣeti siddhyet |
buddhopadeśairbharitatvahetoḥ
śāstraṃ pramāṇaṃ hi mumukṣupuṃsām ||
||667||paramparā'sau khalu buddhapuṃsāṃ
mumukṣulokoddharaṇārthameva |
rakṣatyavicchinnatayā sadaiva
sujñānaśāstrasya susampradāyam ||
||668||antyaṃ pramāṇaṃ hi nijānubhūti-
rna saṃśayānāmudayo'sti yatra |
tāvat pramāṇāni hi buddhavāco
labhyeta yāvanna tathānubhūtiḥ ||
||669||gatvā'mbudhiṃ tanmayatāṃ gatāyā
nadyāḥ samo buddha udīrito'sti |
kūpe nimagnasya ghaṭasya tulyo
rajjvā nibaddhasya tu kevalasthaḥ ||
||670||ghaṭaḥ sarajjurhi vikṛṣyamāṇo
rajjvā bahiryāti punaśca kūpāt |
evaṃ manaḥ kevalabhāvamagnaṃ
vikṛṣyate vāsanayā bhavāya ||
||671||naiṣkarmyamevaṃ sahajasthitasya
sphuṭīkṛtaṃ no bhagavattamena |
vidvānakartā'pi bhavan svabhāvāt
kartā mahāṃścāpi bhavatyasaṅgaḥ ||
||672||satsaṅgatirnāma nigadyate yā
buddhasya puṃsaḥ khalu saṅgatiḥ sā |
artho bhaved brahma hi satpadasya
tadātmako'sau bhavitā hi buddhaḥ ||
||673||brahmaiva sarvo'pi hi ko viśeṣaḥ
prabuddhapuṃsīti na śaṅkanīyam |
ahantayā'nyatra hṛtaprabhaṃ sat
pūrṇaprabhaṃ tattu vibhāti buddhe ||
||674||saṅgaṃ prabuddhasya bhajan mumukṣuḥ
saṅgāt samastādapi muktimeti |
nissaṅgabhāvena nirastamoho
yātyekatāṃ niścalacitsvarūpe ||
||675||satsaṅgasañjātanijasvarūpā-
nveṣeṇa labhyaṃ paramaṃ padaṃ yat |
śāstrārthabodhācchravaṇādibhirvā
sādhyaṃ na tannetarasādhanairvā ||
||676||satsaṅgatiṃ ced bhajate mumukṣu-
ścaret kimarthaṃ niyamān yathā'nye |
śīto vahed dakṣiṇamārutaścet
kimarthamicched vyajanaṃ tadānīm ||
||677||tāpaṃ śaśī kalpataruśca dainyaṃ
harecca gaṅgā bata pāpamātram |
vīkṣā satāṃ nāśayati trayaṃ ca
na tatsamaṃ kiñcana vidyate'nyat ||
||678||samāni sadbhirna jalātmakāni
tīrthāni devāśca mṛdādimātrāḥ |
punanti tāni hyatidīrghakālāt
sandarśanādeva punanti buddhāḥ ||
||679||gaṅgāmbhasi snānaphalaṃ vināśaḥ
pāpasya puṃso na tu pāpakartuḥ |
saṅgāt satāṃ naśyati pāpakartā
na tatsamaṃ pāvanamasti loke ||
||680||mṛtyuñjayo'sau tripurāntako'sau
smarāntako'sau narakāntakaśca |
sa hīśvarāṇāmapi cātmabhūta-
stameva sarve'pi hi pūjayanti ||
||681||nītaṃ yadantaṃ vapuṣāṃ trayaṃ ca
jñānena tena tripurāntako'sau |
nīto'hamākhyo nidhanaṃ ca tene-
tyataḥ sa buddho narakāntakaśca ||
||682||ahaṃ svayaṃ buddha iti bravīti
gītāsu kṛṣṇo bhagavān svayaṃ yat |
na ko'pi tasyāsti samo'dhiko vā
na mīyate tanmahimā kathañcit ||
||683||yataḥ prabuddhaḥ para eva sākṣāt
tasyopadeśāḥ paramaṃ pramāṇam |
tataḥ paraṃ tasya vacobhireva
prāmāṇyamasti śrutiśīrṣavācām ||
||684||parātmaśakteḥ karuṇābhidhāyā
rūpaṃ dvitīyaṃ hi guruḥ prabuddhaḥ |
ataḥ subhaktyā svaguruṃ prabuddhaṃ
bhajan mumukṣurbhavitā kṛtārthaḥ ||
||685||śaktiḥ śubhā kācana sannidhāne
buddhasya puṃso'sti sudūrataśca |
tyajeta no ko'pi tayā gṛhītaḥ
paraṃ tu nīyeta vimuktimeva ||
||686||vyāghreṇa yadvaddhariṇo gṛhīto
tadannatāmeti tathaiva sādhuḥ |
dhruvaṃ prabuddhena dṛśā gṛhīta-
stadbhāvametīti gururjagāda ||
||687||bahiḥ sthito'ntarmukhatāṃ vidhāyā-
pyantaḥ sthito'ntaśca vikṛṣya cittam |
pare pade sve vidadhāti niṣṭhāṃ
sādhoḥ prabuddho hi guruḥ svaśaktyā ||
||688||agocaro'sau vacaso dhiyo'pi
niṣṭhā hi buddhasya pade parasmin |
bodhāya sādhostu yathākathañcit
kiñcit prabuddhairidamuktamasti ||
||689||vyākhyāta evaṃ sahajātmabhāvaḥ
sasādhano'sau guruṇopadiṣṭaḥ |
athopadeśeṣviha sāra eṣa
nirucyate sādhvavadhāraṇāya ||
||690||viśvaṃ svadṛśyaṃ ca tadīkṣakaṃ svaṃ
jānāti loke sakalo'pi jantuḥ |
svataśca satyaṃ dvayamapyavaiti
mohastvayaṃ saṃsṛtiheturasya ||
||691||satyaṃ svataścedubhayaṃ tadetat
bhāyādvicchinnatayā sadaiva |
kadā'pi bhātaṃ ca kadāpyabhātaṃ
bhavet tu yat tat kathamastu satyam ||
||692||prakāśate mānasaceṣṭayaiva
svapne'pi jāgratyubhayaṃ tadetat |
bhāti dvayaṃ naiva suṣuptibhāve
tato manomātramidaṃ dvayaṃ ca ||
||693||yasmin mano yāti layaṃ ca yasmā-
dudeti bhūyo'pi tadeva satyam |
layodayābhyāṃ rahitaṃ tadetat
satyaṃ svato muktipadaṃ mumukṣoḥ ||
||694||sattāpradaṃ tajjagato'khilasya
brahmābhidhānaṃ paripūrṇamekam |
caitanyadīptiṃ manase tadeva
dadāti caitanyavivarjitāya ||
||695||antarhṛdi svātmatayā tadeva
sākṣīva niścintanamastyasaṅgam |
ācchādyate tattu bahirmukhatve
mṛṣāprapañcena manomayena ||
||696||ato na taṃ kaścana vetti loke
paśyannidaṃ satyavadeva mohāt |
śarīramevātmatayā'pi matvā
bhrāmyatyasaṅkhyeṣu bhaveṣu duḥkhī ||
||697||tenātmarūpeṇa pareṇa viśva-
mācchādanīyaṃ tu manovināśāt |
bhāyāt tadaiva pratibandhahīnaṃ
hyātmasvarūpaṃ vimalaṃ yathāvat ||
||698||vivekavairāgyayuto vimuktyai
gurūktamārgeṇa yadā yateta |
mūle nije brahmaṇi janma labdhvā
vimucyate'sau bhavabandhapāśaiḥ ||
||699||kṛtvā mano'ntarmukhamastacintaṃ
nimajya cāntarnijamārgaṇena |
manovināśena vinaṣṭamoho
bhavedvimuktaḥ sa naraḥ prabuddhaḥ ||
||700||parātparaṃ yat sakalātmabhūta-
masmadguruḥ śrīramaṇo babhūva |
yāvad bhaviṣyatyahamo vināśaḥ
sahasraśaḥ santu namāṃsi tasmai ||
||701|||| oṃ namo bhagavate śrīramaṇāya ||