मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Śrī ramaṇa paravidyā upaniṣat

3

lakṣmaṇaśarmaviracitā

śrīlakṣmaṇaśarmaṇā viracitā

maṅgalaṃ

ahaṃsvarūpeṇa samastajanto-

rvibhāntamantarvibhumaprameyam |

guruṃ gurūṇāmajamādidevaṃ

vandāmahe śrīramaṇaṃ dayābdhim ||

īśvaro gururātmeti mūrtibhedavibhāgine |

vyomavadvyāptadehāya dakṣiṇāmūrtaye namaḥ ||

||1||

māṇḍūkyamukhyopaniṣatsu diṣṭā

jñānābhidhā yā sahajātmaniṣṭhā |

sasādhanā tena nijānubhūtyā

sandarśitā sā pratipādyate'tra ||

||2||

samīkṣya sāṃsārikajīvanasya

duḥkhātmatāṃ kāmabhayāśrayatvāt |

dvābhyāṃ vimuktaṃ gurumetya buddhaṃ

vimuktimārgaṃ praṇipatya pṛcchet ||

||3||

brūyāt sa buddhaḥ paramaṃ rahasyaṃ

samastabuddhānubhavaprasiddham |

jānāsi cet svaṃ na tavāsti duḥkhaṃ

duḥkhī bhavestvaṃ yadi vetsi na svam ||

||4||

yataḥ suṣuptau na tavāsti duḥkhaṃ

tvayīdamāropitameva nānyat |

jijñāsayā svaṃ samavetya satyaṃ

nijasvarūpe sukharūpa āssva ||

||5||

artho'yamevaṃ guruṇopadiṣṭaḥ

sāraḥ samastaśrutiśīrṣavācām |

asyopadeśasya hi vistareṇa

vyākhyaiva sarvā nigamāntavāṇī ||

||6||

jñānasvarūpaṃ nijasatyamekaṃ

svayamprakāśaṃ hṛdi satyamasti |

saṃśāntacittena hṛdisthitiryā

sā tasya bodho'pi vimuktibhāvaḥ ||

||7||

ātmasvarūpā hṛdi bhāsamānā

sadaikarūpā vimalā citiśca |

brahmābhidhānaṃ jagato'khilasyā-

pyādhārasatyaṃ dvayamekameva ||

||8||

ādhārasatye vimale tu tasmin

nijasvarūpe manasopaklṛptam |

avidyayā viśvamamuṃ nimīlya

bhāti svayaṃ satyavadajñatāyām ||

||9||

nimīlya rajjuṃ bhujagaḥ svayaṃ san

mandāndhakāre sati bhāti yadvat |

ātmānamevaṃ bhuvanaṃ nimīlya

bhāti svayaṃ satyavadajñatāyām ||

||10||

avidyayā''tmā vapuṣā mitaśca

sukhī ca duḥkhī bhavapāśabaddhaḥ |

pratīyate'jño'pi pṛthak parasmā-

dātmā tu sākṣātpara eva nānyaḥ ||

||11||

saṃsāritā svasya tato mṛṣaiva

budhyeta tannirmanane pade tu |

"nahyastyavidyā manaso'tiriktā

manohyavidyā bhavabandharūpā" ||

||12||

vīkṣyāhimīkṣeta yathā na rajjuṃ

viśvaṃ sajīveśvaramātmarūpe |

avidyayā''ropitamīkṣamāṇo

na vīkṣate svaṃ paramārthasatyam ||

||13||

nimīlataḥ svo bhavitaiva tāva-

dyāvat svataḥ satyamidaṃ vibhāti |

tathā na bhāyānmanasi praṇaṣṭe

nāśāya tasmānmanaso yateta ||

||14||

nimīlitaṃ svaṃ manasā tamenaṃ

mithyāprapañcapravikalpanena |

svānveṣaṇenātmani niṣṭhitaḥ

sannunmīlya tasminpravilāpayedyaḥ ||

||15||

mano'pyavidyāmakhilaṃ prapañcaṃ

tenānubhūyeta nijaṃ svarūpam |

saṃsārahīnaṃ nirupādhikaṃ ca

brahmātmakaṃ kevalamadvitīyam ||

||16||

bhītyā'thavā janmamṛtipravāhāt

prapadyate ceccharaṇaṃ maheśam |

naśyedavidyā kṛpayaiva tasya

tadā sthitaḥ syānnijasatyabhāve ||

||17||

bhaktyā parasmai svanivedanaṃ yat

prapattimetāṃ nigadanti santaḥ |

tadbhaktirīśe navadhopadiṣṭā

kāryāmumukṣoḥ śravaṇādirūpā ||

||18||

Quote - Srimad Bhagavatam

śravaṇaṃ kīrtanaṃ viṣṇoḥ smaraṇaṃ pādasevanam |

arcanaṃ vandanaṃ dāsyaṃ sakhyamātmanivedanam ||

niṣṭhācalā sā nijasatyabhāve

jñānaṃ vimuktiḥ sahajā sthitiśca |

sthito'calastatra pade parasmin

nirastamoho bhavati prabuddhaḥ ||

||19||

niṣṭhāṃ paraṃ tāmadhigatya buddho

jīvaccharīro'pi vimukta eva |

karotyahantāṃ mamatāṃ na dehe

buddho hyato'sāvaśarīra eva ||

||20||

yannirmanaskaṃ padamevamuktaṃ

sukhaṃ tadātyantikamantahīnam |

sukhaṃ samāvṛtya manaḥ svayaṃ hi

sadaiva duḥkhaṃ vivṛṇoti jantoḥ ||

||21||

ṛjuḥ śuciḥ satyavacā amānī

dhīro viraktaśca gurau subhaktaḥ |

śamādiṣaṭkena yuto mumukṣuḥ

sthitiṃ parāṃ tāmacirāllabheta ||

||22||

dhīrakṣaṇaṃ yadvidadhāti sādhu-

rnirgṛhya vṛttīrnijamārgaṇāya |

tadeva dhīratvamihopadiṣṭaṃ

nāpekṣate'nyā khalu dhīratā'tra ||

||23||

bhajet prabuddhaṃ hi guruṃ mumukṣuḥ

svājñānanidrotthitamastamoham |

kathaṃ nu martyaḥ svayamaprabuddhaḥ

prabodhayedanyanarānabuddhān ||

||24||

īśādabhedena kṛtaiva buddhe

gurau subhaktirgaditā'tra sādhoḥ |

nirmohitāmetyacirāt tayaiva

buddhaḥ parasmānnahi kaścidanyaḥ ||

||25||

śamo damaścoparatistitikṣā

śraddhā gurorvāci samāhitatvam |

vidhīyate ṣaṭkamidaṃ mumukṣoḥ

sthiraṃ bhavedyena mano gaveṣe ||

||26||

Quote - tr. of Maharshi's Tamil work

viśrāntiṃ jaṭharasya me na vitarasyekāṃ ca nāḍīmaho

nānaśnan divase ca tiṣṭhasi kadāpyekāmaho nāḍikām |

no jānāsi madīyaduḥkhamatulaṃ he durvinīta tvayā |

sākaṃ jīvanamatra dehanilaye me durghaṭaṃ samprati ||

nijasvarūpānubhavaikavedyaṃ

tanneti netītyuditaṃ padaṃ hi |

vācā'pyanuktaṃ manasā'mataṃ ca

maunopadiṣṭaṃ guruṇā''dimena ||

||27||

atītya yajjāgaramukhyabhāvāṃ-

stanniṣprapañcaṃ bhavati praśāntam |

atasturīyaṃ padamavyayaṃ tad-

ityeṣa māṇḍūkyanirūpitārthaḥ ||

||28||

tisro hyavasthāḥ prabhavanti jāgrat

svapnaḥ suṣuptiśca samastajantoḥ |

ādhārabhūtā tritayasya cāsya

svājñānarūpā'sti suṣuptiranyā ||

||29||

asminnavasthātritaye samasta-

mantarbhavatyeva hi viśvametat |

asmādavasthātritayāt parastā-

dalaukikaṃ hyasti turīyasatyam ||

||30||

asvapnanidreti suṣuptiruktā

sasvapnanidrepyubhayaṃ tadanyat |

anidramasvapnakamastaviśvaṃ

padaṃ turīyaṃ hi vimuktidhāma ||

||31||

sandhau suṣupteratha jāgarasya

cidrūpiṇī nirmananā sthitiryā |

sā susthirā ced bhavitā kathañcit

saivocyate muktiriti prabuddhaiḥ ||

||32||

Quote - from Yoga Vasishtha

nidrādau jāgarasyānte yo bhāva upajayate |

taṃ bhāvaṃ bhāvayan sākṣādakṣayānandamaśnute ||

ajñānanidrāparibhūtabhāvāḥ

paśyanti dussvapnamimaṃ prapañcam |

paribhramanti tritaye'tra jīvā

yāvanna nidreyamapaiti bodhāt ||

||33||

nidrālurevaṃ sakalo'pi jantu-

rna ko'pi jāgarti hi jīvaloke |

tīrṇastisṛbhyo'jñatayā vimukto

buddhastu jāgarti turīyaniṣṭhaḥ ||

||34||

jāgarti buddho nijasatyabhāve

sametya niṣṭhāṃ tamasā vihīne |

nidrāti ca svapnamaye prapañce

svājñānamūḍhaiḥ paridṛśyamāne ||

||35||

tannaktamuktaṃ viduṣo hi viśvaṃ

naktaṃ tathā''tmā'viduṣo janasya |

niṣṭhāmatastāṃ sahajāṃ turīyāṃ

jāgratsuṣuptiṃ nigadanti budhāḥ ||

||36||

Quote - from BhagavadGita

yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī

yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ ||

sajjāgradāditrayamasti yeṣāṃ

teṣāṃ turīyābhidhayā taduktam |

sat turyamevāsadidaṃ trayaṃ yat

turyābhidhā tasya bhavatyasādhu ||

||37||

svapne'pi jāgratyapi ceṣṭamānaṃ

manaḥ prapañcaṃ sṛjati svayaṃ hi |

gatvā suṣuptau bata bījabhāvaṃ

bhūyaḥ prabodhe sṛjati prapañcam ||

||38||

mano'ntato naśyati naiva yāvad

bhavedavasthātritayaṃ hi tāvat |

manovināśāddhi turīyaniṣṭhā

yatrāntataḥ śāmyati viśvametat ||

||39||

jñānābhidhā yadyapi sā''tmaniṣṭhā

jñātrādikena tritayena hīnā |

tatkiṃ vijānātyuta kena ko vā

jñānābhidhā svātmatayaiva niṣṭhā ||

||40||

ātmaiva yasminna bhavat samastaṃ

jānāti tasmin bata kena kiṃ nu |

ityātmanaḥ kevalataiva turye

sandarśitā'sti śrutiśīrṣavācā ||

||41||

sthānaṃ ca tadvāniti nāsti tasmin

bhedaḥ pade kaścana vāstavo yat |

ātmā'dvitīyaḥ paripūrṇa ekaḥ

sthānaṃ svayaṃ svasya hi san sa ekaḥ ||

||42||

Quote - Upanishad

sve mahimni pratiṣṭhitaḥ | athavā na mahimni ||

dvaitaṃ samastaṃ khalu nītamantaṃ

buddhena turye sthitimetya satye |

advaitaniṣṭhā'dhigatā'sti tene-

tyadvaitinaṃ tena tameva vidyāt ||

||43||

anātmani svātmatayā pratītyā

pratīyate dvaitamidaṃ hi sadvat |

evaṃvidhājñānavimuktabhāva-

madvaitaniṣṭhāṃ nigadanti buddhāḥ ||

||44||

advaitamevaṃ na mataṃ yathā'nya-

nnāsti pracāro manaso hi tatra |

advaitamuktaṃ nijasatyabhāve

niṣṭhaiva cintārahitā'stalokā ||

||45||

śāstroditārthādhigamena yastu

buddhvā'dvayatvaṃ matavaddhiyaiva |

tuṣyatyanenaiva vinā'nubhūtiṃ

nādvaitaniṣṭhā'dhigatā'sti tena ||

||46||

na tena dṛśyaṃ pravilāpitaṃ hi

svacitsvarūpe paramārthasatye |

śāstrārthabodhāt samavaiti yaḥ svaṃ

na tasya dehātmamatirvinaṣṭā ||

||47||

paśvādikebhyo'pyaviśeṣa eva

tasyocyate śaṅkaradeśikena |

paśutvametad gaditaṃ hi buddhai-

rvapurmitaṃ yat svamavaiti jantuḥ ||

||48||

na vyetyataḥ śāstravido narasya

jagat svataḥ satyamiti pratītiḥ |

tayā pratītyā satataṃ vimūḍhaḥ

paribhramatyeva bhave yathā'nye ||

||49||

vāgyantratulyo'yamudīryate ca

buddhvā'pi śāstrārthamaśāntacetāḥ |

apaṇḍitādapyavaro'yamukto

madādidoṣaiḥ paribhūtabhāvaḥ ||

||50||

bodhaṃ parokṣaṃ tamimaṃ vadanti

parokṣa ātmā tu na karhicit syāt |

nityāparokṣasya parokṣabodho

bodho yathārtho bhavitā kathaṃ nu ||

||51||

deho'hamasmītyanubhūtirūpo

bhavatyabodhaḥ khalu bandhahetuḥ |

bodho'hamasmīti vinā'nubhūtiṃ

kathaṃ vrajennāśamabodha eṣaḥ ||

||52||

dhiyā dhṛto'yaṃ hi parokṣabodho

na dhīpracāro'sti tu satsvarūpe |

daityaṃ yathā puṇyajanaṃ vadanti

vadantyabodhaṃ bata bodhanāmnā ||

||53||

yadā'rkatapto mṛgatṛṣṇikāyāṃ

snātvā narastāpavimuktimeti |

annaṃ paceccitragatāgninā vā

parokṣabodhena tadā'stu muktiḥ ||

||54||

tatsvānubhūtyā rahito'dvayatvaṃ

vācā vadan dvaitisamāna eva |

na gacchato vāṅmanase hi turyaṃ

tatra sthitasyāsti mataṃ na kiñcit ||

||55||

advaitinaḥ svān gaṇayanta āhu-

rjaganmṛṣā duḥkhamayaṃ jaḍaṃ ca |

ato'nyathaivetyapare vadanti

phale tu sarve'pi samā bhavanti ||

||56||

viśvaṃ paro jīva iti trirūpaṃ

vibhāti satyaṃ paramekameva |

jñānaṃ bhavenaiva tu vāda eṣa

jñānaṃ tvahaṅkāravināśa eva ||

||57||

nijasvarūpānubhave vinecchāṃ

matāgraheṇa pravadanti vādān |

astīti nāstītyapi rūpyarūpī-

tyekaṃ dvidhā nobhayathetyanantān ||

||58||

bhavatyanantāḥ khalu tarkavādāḥ

kvacitpratiṣṭhāṃ na hi yāti tarkaḥ |

alaukiko'sau khalu turyaniṣṭhā

jñeyā kathaṃ tarkadhiyā bhavet sā ||

||59||

mataṃ na kiñcidviduṣo'sti yasmāt

sajjeta vādeṣu kadā'pi nāsau |

sarvaṃ mataṃ sammatameva tasya

matiṃ na kasyāpyuta cālayet saḥ ||

||60||

dveṣaṃ vinā'nyeṣu mateṣu tasmā-

dvihāya vādānapi śāntacetāḥ |

yateta sādhuḥ svamatoktarītyā

mokṣecchayā sādhanatatparaḥ san ||

||61||

dvaitādvayatve bhavato mate dve

satyaṃ ca mithyā vadatāṃ prapañcam |

vādāvubhau cāpi vihāya śakyo

labdhuṃ svarūpānubhavo mumukṣoḥ ||

||62||

aduḥkhamiśraṃ sukhamantahīnaṃ

vāñchanti sarve khalu jantavo'pi |

sukhaṃ svabhāvo hi samastajanto-

stādṛksukhaṃ kveti hi cintanīyam ||

||63||

kasmin pade tat sukhamastyanantaṃ

labhyaṃ ca tat kena ca sādhanena |

dvayaṃ tadetad bhagavān mumukṣo-

ratyantavairāgyavato bravīti ||

||64||

priyā suṣuptirhi samastajantoḥ

priyatvahetuḥ sukharūpatā'syāḥ |

sukhāya tasyāṃ viṣayā na santi

kiṃ mūlakaṃ syānnu sukhaṃ suṣupteḥ ||

||65||

suṣuptiturye bhavataḥ samāne

dvayormano nāsti hi nāpi viśvam |

ātmā dvayorasti tu nityasatyaḥ

sa eva mūlaṃ hyubhayo sukhasya ||

||66||

anityamalpaṃ ca sukhaṃ suṣuptau

mano'sti tasyāṃ khalu bījabhāve |

turye prapūrṇaṃ sukhamastyananta-

mānandasaṃjñaṃ śrutiṣu prasiddham ||

||67||

tasyaiva mātrāṃ khalu jīvaloke

labdhvā ramante'khilajantavo'pi |

na syādadīdaṃ tu sukhasya mūlaṃ

loke kṣaṇārdhaṃ bata ko nu jīvet ||

||68||

preṣṭhaḥ samastasya tatasturīye

virājamānaḥ sukharūpakaḥ svaḥ |

preṣṭhā ca tasmādakhilasya janto-

rniṣṭhā turīyaiva na kācidanyā ||

||69||

turyaṃ padaṃ nityasukhasya dhāme-

tyevaṃ prabuddhādvidite'tha sādhoḥ |

ito viraktasya turīyalipso-

rjagadvicāreṇa phalaṃ kimasti ||

||70||

san vā'nyathā vā bhavatu prapañco

labdhavyamatrāsti kimasya sādhoḥ |

sat turyamadvaitamutānyathā vā-

'pyāstāṃ tadevepsitamasya nānyat ||

||71||

kimadvayaṃ sat kimuneti boddhuṃ

śakye hi turye sthitimetya satye |

śaknoti kastattvamado niboddhuṃ

bhrāmyannavasthātritaye vimugdhaḥ ||

||72||

kṣepo hi lomnāṃ nikarasya yuktaḥ

kṣurāpanītasya vinā parīkṣām |

tucchasya tadvajjagato'sya dānaṃ

carcāṃ vinā yujyata eva sādhoḥ ||

||73||

heyaṃ prapañcaṃ sa vihāya tūrṇa-

mantarmukhatvena yateta siddhyai |

antarmukhatvena hi sādhanaṃ syād

viśvaṃ tadarthaṃ nanu heyameva ||

||74||

paraṃ tu vairāgyabalena hīnā

jagat svataḥ satyamiti pratītyā |

na sādhate'ntarmukhatāṃ bhajante

teṣāmapekṣyo hi vicāra eṣaḥ ||

||75||

ete vicāreṇa gurūktarītyā

jaganna satyaṃ svata ityavetya |

tathaiva buddhyā'pyanusandadhānā

antarmukhatvaṃ śanakairbhajeyuḥ ||

||76||

yā laukikenānubhavena carcā

svabuddhiśaktyā'pi vṛthaiva sā syāt |

buddhaṃ śrayitvaiva guruṃ tu kuryāt

taddiṣṭarītyaiva jagadvicāram ||

||77||

ajñānamūlo'nubhavo hi sarvaḥ

sāṃsārikaḥ svapnasamo'jñapuṃsām |

mṛṣaiva sarvo'yamato mumukṣo-

rna hi pramāṇaṃ sadasadviveke ||

||78||

buddhānubhūtirhi paraṃ pramāṇaṃ

sādhosturīyasya padasya lipsoḥ |

sa eva tattvaṃ jagato'pyavaiti

bodhāt turīyasya sataḥ parasya ||

||79||

nijānubhūtiṃ ca vadan sa buddhaḥ

sandarśayiṣyatyamalāśca yuktīḥ |

praśnānanantāṃstu budho na kuryāt

sādhorna śaṅkāspadamāptavākyam ||

||80||

Quote - BhagavadGita

saṃśayātmā vinaśyati

na saṃśayānāṃ bhavitā virāmo

yāvanna turye sthitimeti bodhāt |

anto'sti tatraiva hi saṃśayānā-

mātyantikaḥ saṃśayiturvināśāt ||

||81||

Quote - Upanishad

bhidyate hṛdayagranthiḥ chidyante sarvasaṃśayāḥ |

kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare ||

tarko'pratiṣṭho hi tato mumukṣuḥ

sadyo'ntatastarkamatiṃ vihāya |

śraddhāṃ samālambya gurorvacassu

taddiṣṭamārgeṇa yateta siddhyai ||

||82||

udeti śaṅkā yadi kasya seti

pṛcchan svatattvasya gaveṣaṇena |

labheta niṣṭhāṃ yadi turyabhāve

śaṅkā ca tadvānubhayaṃ ca naśyet ||

||83||

buddho gururvakti jaganmṛṣātvaṃ

sahetukaṃ svānubhavānurūpam |

satyopadeśaṃ tamimaṃ mumukṣuḥ

sacchraddhayā''lambya yateta siddhyai ||

||84||

jīveśvarau viśvamiti trirūpaṃ

jagat samastaṃ ca turīyasatye |

adhyastamevātmani mānasene-

tyajñānakāryaṃ bata sarvametat ||

||85||

satyevamajñānamidaṃ yadā tu

svajñānabhāsa bhajate vināśam |

kāryaṃ tadīyaṃ ca sahaiva naśyet

tamo yathā'rkaprabhayā prabhāte ||

||86||

bhātīdamajñānatamovilāse

na bhāti sujñānamahāprakāśe |

saccedidaṃ bhāti kuto na turye

satyātmanaścitprabhayā pradīpte ||

||87||

śiṣyeta yat svānubhave turīye

satyaṃ tadevānyadasatyameva |

satyatvamithyātvavibhāga eṣa

buddhopadeśairbhavati sphuṭo naḥ ||

||88||

yato'jñatāyāmanubhūyamānaṃ

tasmādasad dvaitamidaṃ niruktam |

ajñānanāśādanubhūyamānā

satyā bhavatyadvayatā''tmanastu ||

||89||

pade parasmin bhuvane vinaṣṭe

yaccinmayaḥ svo lasati svabhāsā |

śāntaḥ sa evādvaya ekakaḥ sa-

nnityasmadācāryanirūpitārthaḥ ||

||90||

svapnaḥ prabodhe nidhanaṃ prayātī-

tyato hi mithyetyavagamyate'sau |

jāgratprapañco'pi tathā''tmabhāve

vinaśyatītyasya mṛṣātvasiddhiḥ ||

||91||

parāṅmukhāsturyapadasya lābhād

vādāṃstu mugdhāḥ pravadantyanantān |

tajjanyaśaṅkāḥ śamayanti buddhā

muhyedyathā tairna mumukṣulokaḥ ||

||92||

ātmā śarīraṃ svayameva yeṣāṃ

so'yaṃ śarīrī bhavitā ca yeṣām |

noktaṃ hi tān pratyanṛtatvamasya

teṣāṃ bhavedviśvamidaṃ sadeva ||

||93||

jīveśvarau viśvamiti trayasya

mithyātvamuktaṃ hyavibhaktameva |

triṣvekakaṃ satyamavaiti yastu

dvayaṃ tadanyacca sadeva tasmai ||

||94||

mumukṣupuṃsāmupadiśyate tu

samānameva tritayaṃ mṛṣeti |

grāhyaṃ tathaiveha yathopadiṣṭaṃ

vimuktimicchadbhirabodhanāśāt ||

||95||

grāhyaḥ samagro'pyupadeśa eṣa

tyājyo'thavā buddhimatā samagram |

kaḥ kukkuṭīṃ kalpayituṃ samarthaḥ

pākāya cārdhaṃ prasavāya cārdham ||

||96||

kuto nu viśvaṃ saditi pratīta-

mitīdamādau pariśīlanīyam |

prapañcasattāpratipādanasya

bhāro'sti tadvaktṛśirastha eva ||

||97||

yadvīkṣyate viśvamato'jñalokaḥ

sadeva viśvaṃ manute hi sarvaḥ |

naitat pramāṇaṃ vyabhicāradoṣā-

nmarīcikārajjubhujaṅgamādau ||

||98||

yathā pratītaṃ bhuvanaṃ sadeve-

tyetanna siddhaṃ bhavatīkṣaṇena |

kimapyadhiṣṭhānasadasti yasmi-

nnidaṃ vibhātītyanumeyamatra ||

||99||

yadyadyathā bhāti na tat tatheti

vaijñānikaireva nirūpitaṃ hi |

dravyaṃ sunīrandhramiva pratītaṃ

cākāśakalpaṃ gaditaṃ yatastaiḥ ||

||100||

jānātyadhiṣṭhānasadasya yastu

turīyabhāve samupetya niṣṭhām |

buddhaḥ sa eva prabhaveddhi vaktuṃ

kimasya tattvaṃ bhavatīti nānyaḥ ||

||101||

bahirmukhatve sati ko nu vidyād

yathāvadātmānamuta prapañcam |

antarmukhatvena tu bodhadṛṣṭyā

jānāti tattvaṃ hyubhayośca buddhaḥ ||

||102||

kathaṃ nu māṃ jñāsyasi tattvatastvaṃ

jñātuṃ svamātmānamutāsamarthaḥ |

ityajñamartyaṃ hasati prapañca

ityevamūce bhagavān gururnaḥ ||

||103||

āvidyakatvājjagadīkṣaṇasya

vādaṃ nirādhāramimaṃ pradarśya |

jaganmṛṣātvaṃ prakaṭīkaroti

sphuṭaṃ gururno bhagavān prabuddhaḥ ||

||104||

śarīramevātmatayā'vagamya

tat satyamevetyapi niścayena |

pratyeti satyaṃ sakalaṃ hi rūpaṃ

sarvo'pi jantuḥ paridṛśyamānam ||

||105||

rūpāṇi sarvāṇi mṛṣaiva tasmā-

nna tāni satyāni hi buddhapuṃsaḥ |

yadasti satyaṃ tadarūpameva

na rūpi kiñcit paramārthadṛṣṭyā ||

||106||

dṛṣṭyaikayā paśyati rūpiṇaṃ svaṃ

sarūpakaṃ viśvamutājñamartyaḥ |

sā dṛṣṭirajñānamayīti hetoḥ

pramāṇahīnaiva hi viśvasattā ||

||107||

vapuḥprapañcāviti dṛśyamekaṃ

vīkṣā'pyavīkṣā'pyubhayoḥ sahaiva |

vinā''tmano rūpamidaṃ śarīraṃ

kiṃ nvīkṣate kaścana viśvametat ||

||108||

svāpnaṃ prapañcaṃ vapuṣā vihīnāḥ

paśyāma ityevamudīryate cet |

tisṛṣvavasthāsvapi cāsti dehaḥ

kadā'pyadehī na bhaveddhi jīvaḥ ||

||109||

dehāstrayaḥ santi hi sarvajantoḥ

sthūlo'pi sūkṣmo'pi ca kāraṇātmā |

manomayaḥ sūkṣma udīryate cā-

pyuktastyavidyaiva ca kāraṇākhyaḥ ||

||110||

uktaṃ śarīratritayaṃ yadetat

tat pañcakośātmakamucyate ca |

madhyaṃ trayaṃ sūkṣmaśarīramuktaṃ

kośo'ntimaḥ kāraṇadeha uktaḥ ||

||111||

yāvanna bodhāt tritayaṃ vinaśyet

syād dehavāneva hi jīvanāmā |

turīyabhāve hyaśarīratā'sti

sahaiva yasmiṃstritayaṃ vinaśyet ||

||112||

svāvidyayā kalpayante'nyadehaṃ

svapne mano'nyad bhuvanaṃ svayaṃ hi |

svāpnena dehena sahaiva suptaḥ

svāpnaṃ jagat paśyati na tvarūpaḥ ||

||113||

dehaṃ ca viśvaṃ ca samīkṣate hi

netreṇa dehāvayavena sarvaḥ |

kathaṃ pramāṇaṃ bhaviteyamīkṣā

viśvasya satyatvavicāraṇe'smin ||

||114||

dṛk syādyathā tādṛśameva dṛśyaṃ

dṛgāśrayo'yaṃ khalu dṛśyabhāvaḥ |

dṛk cet sarūpā'sti tathaiva dṛśyaṃ

dṛk cedarūpā'sti na rūpavīkṣā ||

||115||

bhātyajñatāyāṃ khalu sarvajantoḥ

prapañca ātmā dvitayaṃ sarūpam |

ajñānanāśe dvayamapyarūpa-

mananta ātmaiva hi dṛk tadānīm ||

||116||

jñānekṣayā hyātmani rūpahīne

yātyekatāṃ viśvamidaṃ sajīvam |

draṣṭā'pi dṛśyaṃ bhavato na yasyāṃ

tāṃ jñānavīkṣāṃ nigadanti buddhāḥ ||

||117||

cidrūpa ātmaiva hi niṣprapañca

ekaḥ pade sve pariśiṣṭa āste |

janmādiṣaḍbhāvavikārahīnaḥ

sa eva tasmād gaditaḥ svataḥ san ||

||118||

anantadṛṅnāma nigadyate'sau

paraḥ sa ātmā paripūrṇa ekaḥ |

na tasya dṛktvaṃ tu yathārthato'sti

satyātmano dṛśyavivarjitatvāt ||

||119||

acitsvarūpatvanivāraṇāya

kṛto dṛgityatra padaprayogaḥ |

jñānasvarūpatvamutādvayatvaṃ

tasyaiva mukte bhagavattamena ||

||120||

arūpiṇaḥ svasya sarūpatāṃ hi

matvekṣate viśvamidaṃ sarūpam |

avidyayā'dhyastamidaṃ samastaṃ

hyātmanyarūpe parasatyanante ||

||121||

anāmake'rūpiṇi citsvarūpe

tasminnavidyāparikalpitāni |

nāmāni rūpāṇi vibhānti sadvat

svaṃ rūpiṇaṃ paśyata eva puṃsaḥ ||

||122||

āvidyakatvaṃ jagadīkṣaṇasya

vispaṣṭamevaṃ guruṇopadiṣṭam |

evaṃ nirastā jagato'sya sattā

diṣṭā''tmanaḥ kevalatā'pi satyā ||

||123||

sthirīkarotyarthamimaṃ gururno

manomayatvaṃ jagato nirūpya |

tato mṛṣātvaṃ manaso'hamaśca

mūlājñatāyā api copadiśya ||

||124||

śabdādikā ye viṣayāsta eva

rūpaṃ hi viśvasya na kiñcidanyat |

pratītayaste manaso hi sarve

tadviśvametanmana eva nānyat ||

||125||

yadyasti viśvaṃ manaso vibhinna-

mabhānametasya kutaḥ suṣuptau |

cidrūpa ātmā'sti hi tatra satyo

yadīyabhāsā manaso manastvam ||

||126||

Quote - Vivekachudamani

yadi satyaṃ bhavedviśvaṃ suṣuptāvupalabhyatām |

yannoplabhyate kiñcidato'sat svapnavanmṛṣā ||

yadā manaśceṣṭitamasti puṃsāṃ

tadaiva viśvaṃ khalu bhāti teṣām |

manomayaṃ viśvamidaṃ hi tasmāt

svapne yathā jāgarite tathaiva ||

||127||

yathaiva jāgrajjagadevameva

svāpnaṃ svakāle pratibhāti sadvat |

jāgratprapañco vyavahārayogyo

yadvat tathā svāpna uta svakāle ||

||128||

svāpnaṃ yathā dṛśyamabhinnameva

cittād bhavet svapnadṛśo narasya |

dṛśyaṃ tathā jāgrati vīkṣakasya

cittād bhavet sarvamabhinnameva ||

||129||

manomayatve jagataḥ susiddhe

siddhaṃ mṛṣātvaṃ bhavatīti bhītāḥ |

bahiḥsthitatvaṃ jagato'jñamartyā

anekadhā sādhayituṃ yatante ||

||130||

jaganmṛṣātvaṃ gaditaṃ tu buddhaiḥ

svānveṣaṇāt turyapadasya lipsoḥ |

nānyān pratīdaṃ hyupadiṣṭamasti

tato vṛthaiveha tadīyavādāḥ ||

||131||

svāpnasya viśvasya mṛṣātmakatvaṃ

svapne na śaknoti hi ko'pi boddhum |

tathaiva jāgrad bhuvanaṃ mṛṣeti

śaknoti boddhuṃ na hi jāgare'smin ||

||132||

na doṣahīnaṃ bhavati pramāṇaṃ

bahiḥsthitatve jagato'sya kiñcit |

sādhyaṃ svapakṣaṃ bata siddhavattu

kṛtvaiva vādāṃsta ime vadanti ||

||133||

antarhi śabdādikabodhajanma

bahistu tatkāraṇamasti viśvam |

ityucyate ced vada san kathaṃ syā-

dantarbahiśceti vibhāga eṣaḥ ||

||134||

loke'nubhūtaḥ sakalo vibhāgo

dehāśrayeṇaiva hi bhāti sadvat |

dehasya sattāṃ prati na pramāṇaṃ

pṛthak kimapyasti samarpitaṃ taiḥ ||

||135||

alpaṃ mano viśvamidaṃ viśālaṃ

syādantaretanmanasaḥ kathaṃ nu |

ityeṣa vādo'pyuta mugdhataiva

viśālamuktaṃ mana eva buddhaiḥ ||

||136||

ākāśataścāpi bṛhanmano hi

tasmin hi khādīni bhavanti pañca |

cinniścalā brahma calā manaśce-

tyevaṃ mano brahmamayaṃ niruktam ||

||137||

suptau tavāsīt kimidaṃ na veti

śaṅkāsti cet pṛccha narānasuptān |

āsīdavicchinnatayaiva viśva-

mityeva teṣāmavagaccha vācā ||

||138||

evaṃ svapakṣaṃ bata siddhavattu

kṛtvaiva vādo'yamudīryate'jñaiḥ |

antarbhavantyeva hi te'pyasuptā

narāḥ prapañce'tra vicāryamāṇe ||

||139||

vīkṣāmahe tān manujānasuptān

vayaṃ prabudhyaiva hi naiva suptau |

asuptapuṃsāṃ na hi satyatāyāḥ

kiñcit pramāṇaṃ pṛthagasti dattam ||

||140||

te cāpyasuptā manasaiva viśvaṃ

jānanti no tena vinā kadā'pi |

sarvasya tanmānasameva viśvaṃ

svapne yathā jāgarite'pi tadvat ||

||141||

bhātyekarūpaṃ hi jagad bahūnā-

mityucyate cāsya bahiḥsthitatvam |

navīkṣakāṇāṃ bahutā yathārthe-

tyuktaiṣa vādo guruṇā nirastaḥ ||

||142||

anekataiṣā manasā kṛtaiva

svapne yathā jāgarite'pyabodhāt |

nānekatā bhāti hi vīkṣakānāṃ

suṣuptibhāve manasā vihīne ||

||143||

manaḥ prapañcaṃ sṛjati svayaṃ hi

svapne yathā jāgarite tathaiva |

svasṛṣṭameveti mano na vetti

svapne yathā jāgarite'pi tadvat ||

||144||

yathepsitaṃ sraṣṭumaśaktameva

mano'vaśaṃ sat sṛjati prapañcam |

ato hi viśvaṃ saditi pratītyā

bhrāntaṃ bhṛśaṃ saṃsarati svayaṃ ca ||

||145||

manorathe nāṭakavīkṣaṇe ca

tathā kathāsaṃśravaṇe'pi cittam |

pratyeti satyaṃ sakalaṃ svasṛṣṭa-

meṣa svabhāvo manaso hi nityaḥ ||

||146||

dṛṣṭerna sṛṣṭiḥ pṛthagasti kācid

dṛṣṭiśca sṛṣṭirdvayamekameva |

dṛṣṭervirāmo nidhanaṃ hi nānya-

nnaśyeddhi viśvaṃ nijatattvabodhāt ||

||147||

siddhe prapañcasya manomayatve

saccenmanaḥ san bhavitā prapañcaḥ |

asan prapañco'pi manastvasaccet

tato vicāryā manaso'tha sattā ||

||148||

kairlakṣaṇaiḥ syāt sadasadviveka

ityatra pūrvaṃ pariśīlanīyam |

sallakṣaṇaṃ laukikasammataṃ yat

tanna pramāṇaṃ khalu sadvicāre ||

||149||

kīro yathā śālmalibhūruhasya

lubdhaḥ phale vañcita eva yāti |

evaṃ svayaṃ vañcayataḥ svameva

mataṃ pramāṇaṃ bhavitā kathaṃ nu ||

||150||

dhīrindriyāṇyapyuta mānasaṃ ca

bhavantyavidyāparicārakāṇi |

ataḥ pramāṇāni hi laukikāni

naivopakurvanti vicāraṇe'smin ||

||151||

sallakṣaṇaṃ laukikasammataṃ yat

tadetadāvidyakamityasādhu |

sādhoḥ pramāṇaṃ gadito hi buddhaiḥ

satyatvamithyatvavibhāga eva ||

||152||

bhāsā svayā yadvilasatyajasraṃ

vinā vikāraṃ ca layodayābhyām |

tadeva satyaṃ hi tato'nyathā tu

sarvaṃ mṛṣaiveti vadanti buddhāḥ ||

||153||

kadā'pyasatyasya bhavenna sattā

bhavedasattā na sataḥ kadā'pi |

ityevamūce sadasadvivekaṃ

gītāsu kṛṣṇo bhagavān svayaṃ hi ||

||154||

ādyantayorbhāvavivarjitaṃ yan-

madhye'pi tad bhāvavihīnameva |

yaddeśakālapramitaṃ vibhāti

tatsatyatādhīrbata mugdhataiva ||

||155||

satyopamānaṃ gaditaṃ suvarṇaṃ

mithyopamānāni vibhūṣaṇāni |

satyaṃ suvarṇaṃ rucakānyapekṣya

vinaśvaratvādrucakāni mithyā ||

||156||

suvarṇamāsan rucakāni pūrvaṃ

tadeva madhye'pi tadeva cānte |

asanti satye vilasanti sadvat

svarṇe yathā santi vibhūṣaṇāni ||

||157||

rītyā'nayā viśvamidaṃ manaśca

dvayaṃ ca mithyaiva parīkṣamāṇe |

ityevamartho bhagavattamena

diṣṭo yathā tatkrama ucyate'tra ||

||158||

bhāsyaṃ jagad bhāsakamasya ceto

layodayau dve bhajataḥ sahaiva |

na bhātyavicchinnatayā dvayaṃ ce-

tyato dvayaṃ cāpi mṛṣeti vidyāt ||

||159||

bhavet tu yadyad viralaprakāśaṃ

tattajjaḍatvena paraprakāśyam |

jaḍasya sarvasya ca bhāsakaṃ yat

svayamprabhaṃ taddhi citisvabhāvam ||

||160||

svatattvabodhādahamādināśe

yacchiṣyate śāntapade parasmin |

satyaṃ tadanyannikhilaṃ mṛṣeti

jānīmahe'smad gurudevavāgbhiḥ ||

||161||

mano'pi mithyā yadi śūnyataiva

prāptā suṣuptau na hi kiñcidasti |

ye vādamevaṃ samudāharanti

svāneva te'jñā bata vismaranti ||

||162||

śūnyatvametadviditaṃ kathaṃ nu

naivāsya sākṣī yadi kaścidasti |

nissākṣikā naiva hi śūnyateya-

mato na śūnyatvamidaṃ yathārtham ||

||163||

śūnyatvavādo bhagavattamena

nissaṃśayaṃ hyasti nirasta evam |

nāsmākamatrāsti hi kā'pi śaṅkā

turye'sti śiṣṭaḥ khalu satya ātmā ||

||164||

ātmā svayañjyotirahaṃsvarūpo

bhāti svabhāsā hṛdi sarvajantoḥ |

sarvo'pyataḥ svaṃ samavaiti santaṃ

nāsmīti ko nvasti vadannṛloke ||

||165||

manye tato'smītyanumīyate tu

vṛttyā dhiyaḥ kaiścana naijasattā |

amī gajaṃ yāntamupekṣya mandāḥ

padāni vīkṣya pratiyanti paścāt ||

||166||

sarvānubhūtā'sti hi naijasattā

suṣuptibhāve manasā vihīne |

sukhaṃ mayā suptamiti bruvāṇaḥ

sukhasmṛtiṃ ca prakaṭīkaroti ||

||167||

anyānubhūtasmaraṇaṃ kutaḥ syāt

svenānubhūtaṃ hi sukhaṃ suṣupteḥ |

anyo'hamanyaḥ puruṣaḥ suṣupteḥ

pūrvaṃ ya āsīditi ko nu vakti ||

||168||

layodayābhyāṃ rahite hi tasmin

manaḥ saviśvaṃ layameti suptau |

udeti tasmācca punaḥ prabodhe

śūnyatvavādo'yamato mṛṣaiva ||

||169||

ādhārasadvastu vinā kathaṃ nu

viśvaṃ manaścetyubhayaṃ ca bhāyāt |

rajjuṃ vinā konviha vīkṣate'hiṃ

śuktiṃ vinā paśyati ko nu raupyam ||

||170||

astitvabhāne bhuvanasya yaccha-

dastyeva sat kiñcana citsvarūpam |

no cet kathaṃ dhīrudiyānmṛṣeda-

mastīti bhātītyapi laukikānām ||

||171||

tadbhāsyameva dvitayaṃ ca yasmāt

svayamprabhaṃ taccitirūpameva |

nātmasvarūpāt pṛthagasti satyaṃ

svayamprabhaṃ kiñcana kutracidvā ||

||172||

bodhodaye svātmani bhāsamāne

nārkendunakṣatragaṇā vibhānti |

tasyaiva bhāsā khalu bhānti tāni

bahirmukhasyājñajanasya loke ||

||173||

citā yayā bhāti jagat samastaṃ

bhāsā'pi yasyā manaso manastvam |

saivātmarūpaṃ bhavatīti heto-

rātmāstitāyāṃ na hi kā'pi śaṅkā ||

||174||

asmīti bodhaṃ na ruṇaddhyavidyā

bodho'hamasmīti tu bodhameva |

svaṃ vetti santaṃ khalu sarva eva

vihāya vaijñānikavādamugdhān ||

||175||

nityo'vyayaḥ santatabhānakaḥ svaḥ

sarvāsvavasthāsvapi satya āste |

tasminnadhiṣṭhānasati hyaśeṣa-

māropitaṃ viśvamidaṃ vibhāti ||

||176||

pūrṇasya tasyaiva cidātmakasya

satyasya sattāmupajīvya sadvat |

samānasaṃ viśvamidaṃ vibhāti

svāvidyayā mohitamānasānām ||

||177||

brahmaikakaṃ sat sakalasya jantoḥ

svayaṃ sadaivāhamahantayā'ntaḥ |

bhātyātmarūpeṇa ni nānya ātme-

tyeṣā'sti vāṇī bhagavattamasya ||

||178||

caitanyamasmīti madīyarūpa-

miti śrutā mosasanāmakena |

yā devavāṇī prathitā'sti tasyā

bhāvo'yamevetyapi so'yamūce ||

||179||

vijñāya satyātmatayā tameva

brahmātmakaṃ turyapade lasantam |

labdhveva kāmānakhilān sahaiva

sadaiva tṛptā hi lasanti buddhā ||

||180||

saiṣā viśuddhā citirātmarūpā

svājñasya viśvākṛtikā hi bhāti |

satyātmanītthaṃ viparītabuddhi-

rnijasvarūpānavabodhamūlā ||

||181||

āvidyakaṃ viśvamidaṃ sadaiva

samāvṛṇotyeva hi tatsvarūpam |

dhīrindriyāṇyapyuta mānasaṃ ca

bhavantyavidyāparicārakāṇi ||

||182||

ataḥ pramāṇāni hi laukikāni

pratyakṣamaitihyamutānumānam |

pratāraṇāyaiva bhavanti janto-

rnaivopakurvanti hi bodhalabdhyai ||

||183||

ataḥ kimāścaryamidaṃ yadajñā

matvā svataḥ satyamimaṃ prapañcam |

saṃsāriṇaṃ ca pratiyanti pūrṇaṃ

śivaṃ sadātmānamasaṅgamekam ||

||184||

niruktamevaṃ jagato mṛṣātvaṃ

naikopamānena subodhamasti |

ataḥ sphuṭīkartumidaṃ mumukṣo-

stisro gururvaktyupamāḥ krameṇa ||

||185||

bhramaḥ prapañcasya sadātmarūpe

rajjvāṃ yathā'heriti darśite'rthe |

uktopamāyā viṣamatvabuddhyā

śiṣyasya śaṅkā samudeti kācit ||

||186||

sarpabhramaḥ śāmyati rajjubodhā-

nnaivaṃ jagad bhrāntirapaiti sādhoḥ |

śrutyā'pi yuktyā vidite'pi tattve

pūrvaṃ yathā dṛśyata eva viśvam ||

||187||

jagadbhramo naiti parokṣabodhā-

nnirāspadeyaṃ khalu tena śaṅkā |

tathā'pi sandehanivāraṇāya

gururdvitīyāmupamāṃ bravīti ||

||188||

bhūyo'pi vīkṣā mṛgatṛṣṇikāyā

astyeva tattve vidite'pi tasyāḥ |

evaṃ niraste'pi ca saṃśaye'smi-

nnudeti bhūyo'pi ca saṃśayo'tra ||

||189||

kāryopayogīni hi jāgatāni

vastūni naivaṃ tu marīcikāmbhaḥ |

atrocyate svapnasamīkṣitāni

kāryopayogīni tathā'pi mithyā ||

||190||

kāryopayogīnyapi tadvadeva

mithyaiva vastūnyapi jāgatāni |

svapno hyayaṃ jāgaritābhidhānaḥ

svājñānanidrāvaśagasya jantoḥ ||

||191||

nidreyamajñānamayī na yāvad

vyapaiti sādhoraparokṣabodhāt |

svapno'nuvarteta hi jāgarākhyo

yasmiñjagatsatyavadeva bhāti ||

||192||

jñeyaṃ hi satyatvamabādhitatvaṃ

bādhyatvamevātra mṛṣātvaliṅgam |

ātmaiva sannityamabādhitatvā-

nmṛṣā jagad bādhyatayā''tmabodhe ||

||193||

ātmanyadhiṣṭhānasati hyaśeṣa-

māropitaṃ viśvamidaṃ vibhāti |

ato na viśvaṃ naraśa‍ṛṅgatulyaṃ

satyaṃ svato netyupadiśyate tu ||

||194||

bhedairanantaiḥ pravibhaktameva

pratīyate viśvamidaṃ hi sarvam |

bhedā ime cāpi bhavanti mithye-

tyarthaṃ gururno viśadīkaroti ||

||195||

bhedaṃ ca jīveśvarayostathā'nyān

pratyeti bhedān mana eva sarvān |

bhedapratītirmanaso hi dharmo

bhāve'manaske na hi santi bhedāḥ ||

||196||

manaḥ pratītyāmakameva tasmā-

dajñānubhūtaṃ bata bhedajātam |

sarvapratītermanasastu mūlaṃ

bhavatyanātmātmabhidāpratītiḥ ||

||197||

saiṣā śarīro'hamiti pratītiḥ

saṃsāravṛkṣasya nidānabhūtā |

pratītireṣā gaditājñataive-

tyāvidyakā eva samastabhedāḥ ||

||198||

jīvābhidhānaṃ mana eva bhedā-

navidyayā kalpayatīkṣate ca |

suṣuptibhāve'pi turīyabhāve

jīveśvarādyā na hi santi bhedāḥ ||

||199||

dvandvāni sarvāṇyapi ca tripuṭyo

bhavantyasatyānyata eva hetoḥ |

satyātmabhāve na hi santi tāni

na bādhyate turyapadastha etaiḥ ||

||200||

antarbahirjanmamṛtī samaṣṭi-

rvyaṣṭirjagatsṛṣṭilayau tamo bhāḥ |

ātmā'pyanātmā'pyuta bandhamuktī

jñātājñate jīva uteśvaraśca ||

||201||

svecchā ca daivaṃ ca sukhaṃ ca duḥkhaṃ

doṣā guṇāścāpyuta puṇyapāpe |

ityādyahaṅkāranidānakatvāt

svapnopamaṃ vakti guruḥ samastam ||

||202||

jñātā'pi tajjñeyamanātmasañjñaṃ

jñānaṃ tathā vaiṣayikaṃ tadīyam |

samastamevaṃ tripuṭiprakāraṃ

cāvidyakaṃ svapnasamaṃ niruktam ||

||203||

ātmanyavidyāparikalpitau dvau

jīveśvarākhyau bhavato na bhinnau |

upādhisambandhadhiyā bhideyaṃ

pratīyate satyavadajñatāyām ||

||204||

īśasya māyā gaditā'styupādhi-

rjīvasya tūpādhirabodha eva |

māyā'styadhīnā paramasya tasya

jīvastvavidyāparatantra eva ||

||205||

māyā'pyavidyā gadite tu śāstre

jīveśayorbhedanirūpaṇāya |

mithyaiva bhedo'yamabodhamūla-

stathā'pi satyo vyavahāradṛṣṭyā ||

||206||

dvaitaṃ bhavet satyavadeva tāvad

yāvanna jīvatvamapaiti bodhāt |

ato bhavet satyavadeva puṃsāṃ

bhedo hyayaṃ yadvadihānyabhedāḥ ||

||207||

viśvaṃ paro jīva iti trayasya

mṛṣātvamuktaṃ hyavibhaktameva |

na kukkuṭī kalpayituṃ hi śakyā

pākāya cārdhaṃ prasavāya cārdham ||

||208||

svaṃ dehinaṃ cāpyuta jīvabhūtaṃ

yo manyate'jñātanijasvarūpaḥ |

ātmaiva tasmai bhajatīśabhāvaṃ

tameva bhaktyā sa bhajedvimuktyai ||

||209||

satyāṃ viditvā'dvayatāṃ dhiyaiva

labdhuṃ svarūpānubhavaṃ tvaśaktaḥ |

kuryāt prayatnaṃ bhavabandhamuktyai

bhaktyā parasminnapi ca prapattyā ||

||210||

dhīrasya puṃso nijamārgaṇaṃ ca

bhīroḥ prapattiḥ puruṣe parasmin |

dvāveva mārgau gaditau mumukṣo-

rantarbhavantyatra samastamārgāḥ ||

||211||

anveṣayāhaṅkṛtimūlamanta-

rnāśāya tāmarpaya vā parasmai |

mārgo dvidhaivaṃ bhagavattamena

mumukṣupuṃsāṃ ramaṇena diṣṭaḥ ||

||212||

advaitinaṃ svaṃ gaṇayannadhīro

bhaktiṃ parasminnavarāṃ ca matvā |

vṛthaiva jīvatyabhajan ya īśaṃ

mugdhaḥ sa martyo malinantaraṅgaḥ ||

||213||

kūpe yathā rajjunibaddhakumbho

bhakto bhave'smin bhavitā tathaiva |

rajjuṃ vinā kūpanimagnakumbho

yathā tathā bhaktivihīnamartyaḥ ||

||214||

ya āsurīṃ sampadamāśrayante

na bhaktiracchā bhavitā he teṣām |

daivīmataḥ sampadamāśritaḥ san

bhaktiṃ parasmin vidadhīta sādhuḥ ||

||215||

lokaprasiddhā paramasya puṃsaḥ

kṛpeti śaktirbhavati trirūpā |

īśasvarūpā gururūpiṇī ca

satyātmarūpā ca turīyabhāve ||

||216||

kṛpā tu seyaṃ sthitireva tasya

parasya satyātmatayā hṛdantaḥ |

kṛpā svarūpaṃ hi parasya tasya

kṛpāṃ vinā nāsti hi tasya sattā ||

||217||

sadaiva jāgarti kṛpā parasya

kālo na ko'pyasti yadā na sā syāt |

jīvatyahantā tu narasya yāva-

dapekṣate sā puruṣasya yatnam ||

||218||

tyajenna kañcit karuṇā parasya

sarvān nayet sā hi vimuktimeva |

mucyanta eke tvacireṇa bandhā-

danye tu kālena cireṇa jīvāḥ ||

||219||

manyeta bhaktaḥ svayameva bhaktyā

paraṃ bhajāmīti na tadyathārtham |

dhāvantamajñaṃ bhavakānane'smin

paro hi gṛhṇātyanudhāvya mugdham ||

||220||

dayālurevaṃ hi pumān paro'sau

svameva yadyacchati bhaktibhājām |

nāśe'hamastatkṛpayā hi sādhu-

stasminna bhedena labheta niṣṭhām ||

||221||

kāntācalo'sau hi vikṛṣya jīvān

kṛtvā'calāṃstānapi bhakṣayitvā |

svasmin pade nityasukhe parasmin

premṇā sadā rakṣati turyabhāve ||

||222||

yathā'rṇavotthāmbudavṛṣṭijātā

bhūyo'rṇavaṃ yāti nadī svayonim |

bhrāntvā yathā khe suciraṃ ca pakṣī

viśrāntimāpnotyavaniṃ nivṛtya ||

||223||

evaṃ parasmādudito'pi jīvo

bhrāntvā bhave'smin suciraṃ kadācit |

yathā pravṛtto vinivṛtya bhūyaḥ

saṅgacchate taṃ puruṣaṃ svayonim ||

||224||

bhaktiḥ parasmin dvividho'padiṣṭā

cittasya puṃsaḥ paripākabhedāt |

ādau tu kīśārbhakarītibhaktiḥ

paścāccamārjārakiśorabhaktiḥ ||

||225||

abhyasya kīśārbhakabhaktimeva

bhaveṣvanekeṣu kathañcidante |

kṣīṇe tvahaṅkārabale nitāntaṃ

bhaktiṃ biḍālārbhakavat karoti ||

||226||

mārjāraḍimbhopamabhaktireva

prapattirapyātmanivedanaṃ ca |

seyaṃ viśuddhā manasaḥ prasādāt

kālena bodhena bhavet samānā ||

||227||

puṃsaḥ parasmai svanivedanaṃ tu

puṃsā bhavet tena kṛtaṃ yathārtham |

jānāti yaḥ svaṃ nijamārgaṇene-

tyuktā'sti vāṇī bhagavattamena ||

||228||

pṛthaktvamatyā'pyapṛthaktvamatyā'-

pyevaṃ ca bhaktirgaditā dvirūpā |

asaṃskṛtānāṃ prathamopadiṣṭā

susaṃskṛtānāmitarā praśastā ||

||229||

tamātmabhūtaṃ pṛthageva matvā

rūpe'pi nāmnā'pi ca taṃ prapūjya |

buddhiprasādāt paramaṃ ca dhāma

kālena yātyeva na tatra śaṅkā ||

||230||

nāmnā'pi rūpeṇa vihīnamīśaṃ

nāmnā'pi rūpe bhajate naraścet |

sa nāmarūpodbhavabandhamuktiṃ

bhajediti śrīramaṇopadeśaḥ ||

||231||

yāmeva niṣṭhāṃ labhate mumukṣu-

rdhyānādarūpasya sataḥ parasya |

labheta tāmeva hi daivasampa-

dyuktaḥ sarūpaṃ tamupāsya bhaktyā ||

||232||

bhajet tamekaṃ puruṣaṃ yatheṣṭaṃ

kenāpi nāmnā kvacanāpi rūpe |

parasya rūpeṣu na tāratamyaṃ

vīkṣeta dhīmān pariśuddhacetāḥ ||

||233||

ekaiva mūrtirbibhide tridhā sā

sāmānyameṣāṃ prathamāvaratvam |

evaṃ sphuṭaṃ mūrtibhidāmṛṣātva-

mūce kavīndraḥ kila kālidāsaḥ ||

||234||

sarvottamaṃ rūpamamuṣya buddhaḥ

svasmānna yastaṃ samavaiti bhinnam |

parātmaśakteḥ karuṇābhidhāyā

rūpaṃ dvitīyaṃ hi guruḥ prabuddhaḥ ||

||235||

ahaṃ svayaṃ buddha iti bravīti

gītāsu kṛṣṇo bhagavān svayaṃ yat |

īśādabhinnaṃ gaṇayet prabuddhaṃ

śāstroditaṃ tattvamamuṣya jānan ||

||236||

abhyarcayedātmavidaṃ mumukṣu-

rityasti vāṇī śrutimastakeṣu |

manvīta ced bhinnamamuṃ parasmāt

sā dhīrmumukṣoḥ pratihanti mārgam ||

||237||

devaṃ tvanātmānamupāsate ye

te sāmarasyena bhavanti hīnāḥ |

cireṇa kālena matiprasādā-

dapaiti keṣāñcana doṣa eṣaḥ ||

||238||

yathā mataṃ svena parasya rūpaṃ

rūpaṃ tadevekṣitumīhate'sau |

kadācidīkṣeta ca rūpamevaṃ

vīkṣā tvanityeyamato mṛṣaiva ||

||239||

sa eva sākṣāt puruṣaḥ paraḥ san

svataḥ pṛthak taṃ gaṇayannabodhāt |

bhaktyā tadīkṣāṃ yatate ca labdhu-

mito'nyadāścaryataraṃ kimasti ||

||240||

rūpekṣaṇaṃ rūpavivarjitasya

kathaṃ bhavet tasya yathārthavīkṣā |

tasyātmano'nātmavadīkṣaṇaṃ ca

satyekṣaṇaṃ tasya bhavet kathaṃ nu ||

||241||

rūpaṃ samastaṃ ca manomayaṃ ya-

dantarbhaved draṣṭari dṛśyarūpam |

draṣṭuḥ svarūpaṃ hi gaveṣaṇīyaṃ

tadeva tattvaṃ hi parasya puṃsaḥ ||

||242||

draṣṭuḥ svarūpaṃ ya upekṣya devaṃ

svato'nyavat paśyati bhaktiyogāt |

sa vīkṣate mānasarūpameve-

tyeṣā'sti vāṇī bhagavattamasya ||

||243||

draṣṭuḥ svarūpasya gaveṣaṇena

draṣṭurvināśāt pariśiṣyate yat |

tadekameva svayamātmarūpaṃ

rūpaṃ ca satyaṃ paramasya puṃsaḥ ||

||244||

jīvābhidhaṃ yatra mano nigīrṇaṃ

tenānnavadyāti tadātmabhāvam |

saivātmavīkṣā'pi parasya vīkṣe-

tyeṣā guroḥ śrīramaṇasya vāṇī ||

||245||

upāsanaṃ svātmatayaiva tasya

śrutervacobhirvihitaṃ mumukṣoḥ |

matvā svato'nyaṃ tamupāsate ye

śrutiḥ paśūṃstān bata vakti puṃsaḥ ||

||246||

hitvā''tmadevaṃ bhajate svato'nyaṃ

ya eṣa hastasthitakaustubhaṃ saḥ |

apāsya ratnaṃ vicinoti kiñci-

dityevamūce bhagavān vasiṣṭhaḥ ||

||247||

vapuṣyahantaiva hi pāpamādyaṃ

nirūpitaṃ yad bhagavattamena |

pāpādamuṣmāduditā parasya

svato'nyatādhīrapi pāpameva ||

||248||

pūrṇatvamuktaṃ śrutibhiḥ parasya

satyaṃ bhavatyātmatayaiva tasya |

tatpūrṇatāyā bata bhaṅga eva

pṛthaktvamatyā kriyate hi mūḍhaiḥ ||

||249||

abhedamatyā racitā tu bhakti-

statpūrṇatāṅgīkaraṇasya rītiḥ |

subhaktimetāmatipāvanīṃ ca

brūte mumukṣorbhagavān gururnaḥ ||

||250||

pradīpamādāya tamo'nudhāvan

naro yathā tadvadupāsako'pi |

pṛthaktvayopāsya paraṃ na yātī-

tyevaṃ ca diṣṭaṃ bhagavattamena ||

||251||

bhidāhamantāracitāṃ mṛṣeti

buddhvā bhajatyātmatayā yadīśam |

ato mumukṣoranayaiva bhaktyā

siddhyedahantānidhanaṃ javena ||

||252||

svato'nyamīśaṃ bata manyate yo

mṛṣaiva tenātmasamarpaṇaṃ hi |

mṛṣaiva coleṣu yathā vivāhe

syānnārikelasya phalasya dānam ||

||253||

anātmatāyāṃ paramasya puṃsaḥ

preṣṭhetaratvaṃ bata tasya siddham |

ātmaiva hi preṣṭha iti prasiddhaḥ

śrutyā'nubhūtyā'pi hi sarvajantoḥ ||

||254||

paraṃ prapadyeta vihāya dharmā-

nāropitānātmani jīvatādyān |

avocadevaṃ bhagavān gururno

gītāntimaślokanigūḍhamartham ||

||255||

puṃse parasmai svanivedanaṃ yat

sā bhaktiyogasya parā hi niṣṭhā |

kṣīṇe tvahaṅkārabale tadetad

viśuddhacittena bhavet tu sādhyam ||

||256||

laghvī yathā kāntaśilā mahatyā

vibhinnakoṭyāśrayaṇāt tathaiva |

jīvo'lpako mastakapādayogā-

daikyaṃ bhajet tena pareṇa puṃsā ||

||257||

iṣṭaṃ yathā te bhavatāt tathaiva

sarvātmanā'haṃ tvadadhīna eva |

evaṃ dhiyā tiṣṭhati yaḥ sadaiva

tenārpaṇaṃ svasya bhavedyathārtham ||

||258||

bhūbhāravoḍhā sa iti prapanna-

stasmin bharaṃ nyasya bhajet praśāntim |

vahan svayaṃ gopuradhāribimbo

yathā tathā syāt parihāsapātram ||

||259||

yāne yathā svīyabharaṃ niveśya

karoti yātrāmupaviśya tatra |

evaṃ parasmin svabharaṃ niveśya

samāpayet svāmiha lokayātrām ||

||260||

yathā nijāṃ dehakuṭumbacintāṃ

tyajedbharaṃ nyasya budhaḥ parasmin |

tyajettathā lokahitārthacintāṃ

tasmin samastaṃ ca bharaṃ niveśya ||

||261||

aniṣṭamiṣṭaṃ ca sukhaṃ ca duḥkhaṃ

kālopanītaṃ sahamāna eva |

śokaṃ mudaṃ cāpyabhajan subhaktaḥ

kālaṃ nayet tatparavādhiyaiva ||

||262||

yadā nigīrṇā kṛpayā parasya

naśyedahantā sahajātmabhāve |

nivedanaṃ svasya tadā parasmai

satyaṃ ca pūrṇaṃ ca bhaveddhi sādhoḥ ||

||263||

gaṇeśamūrterguḍanirmitasya

yathā'ṃśamādāya nivedanaṃ syāt |

tathā parasmai svanivedanaṃ syāt

svo nāma tasmānna hi kaścidanyaḥ ||

||264||

ātmā svayaṃ yat paramaḥ sa eva

nivedanaṃ kena kathaṃ ca kasmai |

yenāhamā bhedamavaiti tasmāt

tannāśa evātmanivedanaṃ hi ||

||265||

puṃse parasmai yadi ditsasi sva-

manviṣya pūrvaṃ svamavehi sākṣāt |

evaṃ svadānaṃ kṛtameva tasmā

ityasti vāṇī bhagavattamasya ||

||266||

ahaṅkṛtereva nitāntahānaṃ

namaskṛtestattvamudīryate ca |

jñānaṃ prapattiśca namaskṛtiśce-

tyetat trayaṃ tattvata ekameva ||

||267||

yathā na vīkṣāviṣayaḥ parātmā

bodhasya tadvadviṣayo na so'yam |

agocaratvānmanasaḥ parasya

vidyānmanastaṃ hyayathāvadeva ||

||268||

cidrūpa ātmaiva hi san paro ya-

nnaivāsti cit kācana tadvibhinnā |

jñātā na tasyāsti hi kaścidanyo

jñānasya nāsau viṣayo hi tasmāt ||

||269||

caitanyadīptirmanaso bhavedyā

tasyā nidānaṃ sa hi satya ātmā |

ato vibhinnaṃ bhavitā na tasmāt

kiñcinmanonāmakamatra satyam ||

||270||

caitanyamātmākṛtikaṃ hṛdanta-

rbhāsā svayā bhāskaravadvibhāti |

bhāsā''tmanastasya śaśāṅkavattu

jaḍaṃ manaścetanavadvibhāti ||

||271||

citisvabhāvaṃ na mano'sti yasmāt

tato mano yāti layaṃ suṣuptau |

citisvabhāvaḥ khalu satya ātmā

na yātyasau tena layaṃ kadā'pi ||

||272||

nimīlayatyeva mano hi nityaṃ

svapne'pi jāgratyapi tatsvarūpam |

līnaṃ suṣuptau ca mṛtaṃ turīye

mano vibudhyeta kathaṃ tamekam ||

||273||

svamūlamanviṣya manaḥ parasmin

yātyekatāṃ yat sahajātmabhāve |

sa eva satyaḥ paramasya bodha

ityasti vāṇī bhagavattamasya ||

||274||

bhinnau bhavetāṃ na hi tattvadṛṣṭyā

jīveśvarau dvāviti niścayena |

bhaktyā'thavā svātmagaveṣayogāt

tasminnabhedena labheta niṣṭhām ||

||275||

jñānājñate bhinnapade'jñate dve

sāṃsārike svājñajanānubhūte |

dvābhyāṃ vimukto bhavati prabuddho

dvandvaṃ mṛṣedaṃ khalu yadvadanyat ||

||276||

ubhe'pi caite bhavataḥ sahaiva

naikaṃ vinā'nyena bhavet kadā'pi |

svājñānamūlaṃ dvayamityataścā-

pyajñānameva dvitayaṃ samānam ||

||277||

jñātṛsvarūpāvagatiṃ vinaiva

jñātuṃ svato'nyadyatate hi sarvaḥ |

ajñānajaṃ jñānamidaṃ hi tasmā-

dajñānameveti gurūpadeśaḥ ||

||278||

jñātā'hamasmītyudiyādya eṣa

tadīyatattvāvagatiṃ vinaiva |

yadyadvijānāti dhiyendriyairvā

tattadvijānātyayathāvadeva ||

||279||

avidyamānaṃ bata viśvametat

sadvadvijānāti hi bodhahīnaḥ |

alaukikaṃ cāpi nijaṃ svarūpaṃ

jānāti loke bata jīvabhūtam ||

||280||

dhīrindriyāṇyapyapi mānasaṃ ca

bhavantyavidyāparicārakāṇi |

ataḥ pramāṇāni hi laukikāni

sammohanāyaiva bhavanti jantoḥ ||

||281||

jñātājñate dve bhavato'nubhūte

yenāhamā tasya kuto nu janma |

iti svatattvasya gaveṣaṇena

naṣṭe'hamākhye dvitayaṃ ca naśyet ||

||282||

jñānaṃ yathārthaṃ tvahamo vināśo

nijasvarūpe sahajā sthitirhi |

śiṣṭe na tasyāṃ bhavato'jñate dve

sāṃsārike dvaitavivarjitāyām ||

||283||

tāṃ jñānaniṣṭhāṃ nigadanti buddhā

jñānājñate dve bhavato na yasyām |

niṣṭhā parā sā viduṣo hi yasyāṃ

nāsti svato'nyaccidacitsvarūpam ||

||284||

apaṇḍitaḥ paṇḍita ātmavicca

trayo'pi cājñā hi samānameva |

ajñastṛtīyo'pi yato na tasya

svasmāt pṛthakkiñcana vedyamasti ||

||285||

niṣṭhāṃ gato'sau nijadhāmni satye

vandyaḥ samastairmanujaiḥ suraiśca |

puṃsaḥ parasmādapṛthaktayā'sau

mumukṣupuṃsāṃ bhajanīya eva ||

||286||

ajñānamantaṃ bhajatāṃ turīye

naśyet kuto jñānamuteti kecit |

pṛcchantyabodhātmakatāmabuddhvā

jñānābhidhasyāsya hi laukikasya ||

||287||

naivāsti bodhyaṃ na ca ko'pi boddhā

na cāsti bodho'pi turīyabhāve |

dvandvāni yadvanna bhavanti turye

tathā tripuṭyo'pi na tatra santi ||

||288||

ekaḥ sa ātmaiva hi turyabhāve

jñānājñatābhyāṃ rahitaścakāsti |

jñānasvarūpaḥ svayamavyayo ya-

cchūnyaṃ kathaṃ tat paramaṃ padaṃ syāt ||

||289||

caitanyabhāsā nijayaiva tasmin

bhātyātmarūpaṃ śivamadvitīyam |

na bhāsakaṃ tasya na tena bhāsyaṃ

satyaṃ kimapyasti turīyabhāve ||

||290||

nodeti nāpyastamudeti tasya

caitanyadīptiḥ satataikarūpā |

ādāya tasyaiva cidaṃśaleśaṃ

pratīyate cetanavanmano hi ||

||291||

matvā''tmanāśasya padaṃ turīyaṃ

bibhyatyamuṣmādavivekino ye |

vāñchanti te nityasukhāya gantuṃ

lokāntaraṃ divyamabuddhaśiṣyāḥ ||

||292||

loko yathā'yaṃ bhavitā mṛṣaiva

tathaiva lokā anṛtāḥ pare ca |

ātmaiva lokaḥ khalu buddhapuṃsaḥ

sa eva tasmād gaditaḥ svayaṃ san ||

||293||

kiṃ no dhanena prajayā'pi yeṣāṃ

ātmaiva loko bhavatīti buddhāḥ |

nāpi pravṛttiṃ na ca vā nivṛttiṃ

vāñchanti saṃśāntasamastakāmāḥ ||

||294||

ekaḥ sa bodhātmaka eva satyo

bodhaḥ prapañcākṛtirajñataiva |

bodhāt prapañcākṛtikāt prapañco

bhinno yato nāstyata eva mithyā ||

||295||

ajñānametat tamasā samānaṃ

na śakyamastīti tu vaktumetat |

tamo na yadvat sahate prakāśa-

majñānamevaṃ sahate na bodham ||

||296||

pratīyate'jñānamidaṃ parasmin

prapañcarūpaṃ sadivājñamartyaiḥ |

satye suvarṇe rucakānyasanti

sadvat pratītāni yathā bhavanti ||

||297||

satyaṃ suvarṇaṃ rucakānyasantī-

tyetat kathaṃ syāditi ced gurornaḥ |

dārṣṭāntikaṃ viśvamidaṃ mṛṣeti

sandarśanāyātra padaprayogaḥ ||

||298||

dārṣṭāntikasya sphuṭabodhanāya

sarvo'pi dṛṣṭānta udīryate yat |

vivakṣitārthāvagatiryathā syāt

tathaiva dṛṣṭāntanivedanāni ||

||299||

suvarṇamāsan rucakāni pūrvaṃ

tadeva madhye'pi tadeva cānte |

satyaṃ suvarṇaṃ rucakānyapekṣya

vinaśvaratvādrucakāni mithyā ||

||300||

anityataivātra mṛṣātvaliṅgaṃ

satyatvamuktaṃ khalu nityataiva |

ato'jñatā tajjamidaṃ ca viśvaṃ

rajjvāmahiryadvadasatyameva ||

||301||

paṭe prakāśena yute yathā vā

mṛṣaiva citrāṇyacale calanti |

tadvajjagaccitratatiśca seya-

māyāti saṃyāti mṛṣaiva satye ||

||302||

draṣṭā calaccitratatervibhinno

draṣṭā jagaccitratatāvabhinnaḥ |

viśeṣa evaṃ jagato'sti yasmāt

sadraṣṭṛkasyāsya mṛṣātvasiddhiḥ ||

||303||

yathā calaccitratatervirāme

paṭaprakāśo'sti viśuddha evam |

mṛṣā jagaccitratatervirāme

śiṣyeta śuddhā citirātmarūpā ||

||304||

pratikṣaṇaṃ nūtanameva citraṃ

vīkṣyāpi sarvaṃ manute yathaikam |

tathaikamajño manute hi vīkṣya

pratikṣaṇaṃ nūtanameva viśvam ||

||305||

ādhāravastre'pi tadīyabhāsā

yathā calaccitratatirvibhāti |

evaṃ prapañco'pi sadātmarūpe

tadīyasaṃvitprabhayaiva bhāti ||

||306||

ātmā svataḥ sannata eva heto-

rnaiva svataḥ satyamidaṃ hi viśvam |

vijñeyamevaṃ jagato mṛṣātvaṃ

sattā''tmanaścāpi cidātmakasya ||

||307||

deśena kālena vibhaktameva

svapne mano jāgarite samānam |

avaiti dehādisamastadṛśya-

mato vicāryā'styanayośca sattā ||

||308||

trayaṃ manomātramidaṃ pradiṣṭaṃ

deśo'pi kālo'pi nimittayogaḥ |

pāścātyadeśīyavipaścitā'sti

kāntābhidhānena suyuktivādaiḥ ||

||309||

sarvānubhūtyā'pi suṣuptibhāve

buddhānubhūtyā'pi turīyabhāve |

mṛṣātvametat prakaṭīkaroti

sphuṭaṃ mumukṣorbhagavān gururnaḥ ||

||310||

suṣuptibhāve manasi pralīne

turīyabhāve manasi praṇaṣṭe |

na ko'pi jānāti hi deśakālau

manomayaṃ taddvitayaṃ hi tasmāt ||

||311||

manaḥ saviśvaṃ sṛjati dvayaṃ ca

svapne yathā jāgarite tathaiva |

tābhyāṃ vinā vetti mano na kiñci-

deṣa svabhāvo manaso hi nityaḥ ||

||312||

deho'hamityajñatayaiva martyo

deśe'pi kāle'smyahamityavaiti |

deśe bhavāmo na hi nāpi kāle

dehā vayaṃ cedubhayorbhavema ||

||313||

dehā vayaṃ no na ca dehino vā

jīvā vayaṃ naiva kadā'pyabhūma |

asmāsu tau dvau manasopaklṛptau

hyavidyayā yadvadidaṃ samastam ||

||314||

mano'hamo janmabhuvaṃ vimṛgya

labheta śāntiṃ yadi turyabhāve |

tadā nigīryeta sadātmanaiva

sahāhamā taddvitayaṃ saviśvam ||

||315||

māyāmayaṃ kāraṇakāryarūpaṃ

sadeśakālaṃ bata viśvametat |

na vikriyāmeti kadācidātmā

deśena kālena nimittato vā ||

||316||

sadaikadhaivācyuta eka ātmā

kālātigo deśavivarjitaśca |

pūrṇaḥ prabuddhairanubhūyate yat

sa eva satyo na tu kiñcidanyat ||

||317||

bhūto'pi bhāvī ca bhavannitīme

kālasya bhedā api naiva satyāḥ |

bhūto'pi bhāvī bhavadāśrayau ca

bhavan svakāle bhavato hyubhau ca ||

||318||

ato bhavanneva samastakālo

vācaiva kurvanti vibhāgamevam |

ātmasvarūpaṃ khalu nityasatya-

mato bhavannāma tadeva nānyat ||

||319||

icchedatastattvamamuṣya boddhuṃ

turīyabhāvādhigamena sādhuḥ |

carceha bhūtasya ca bhāvino'pi

vinaikasaṅkhyāṃ gaṇaneti diṣṭā ||

||320||

astyekasaṅkhyaiva na kācidanyā

saṅkhyāḥ samastāśca tadātmikā hi ,

astyevamātmākṛtikā cideva

tadātmakaṃ sarvamidaṃ ca viśvam ||

||321||

yathaikasaṅkhyāmavagamya samyak

saṅkhyāṃ samastāmavagantumīṣṭe |

jñātvaivamekaṃ nijatattvameva

jānanti buddhā jagato'pi tattvam ||

||322||

bodhaḥ svato'nyasya vinā svabodha-

mabodha eveti gururbravīti |

svasminnabuddhe sati vetti yadyat

tattadvijānātyayathāvadeva ||

||323||

svasmin vibuddhe nijamārgaṇena

boddhuṃ svato'nyanna hi kiñcidasti |

buddhasya bhātyātmatayaiva sarva-

mātmā tataḥ sarva iti prasiddhaḥ ||

||324||

satyātmabhāve sthitimeva tasmāt

sarvajñatāṃ śrīramaṇo bravīti |

sarvajñatāṃ yāṃ gaṇayantyabuddhāḥ

saiṣājñataivetyapi vakti so'yam ||

||325||

nedaṃ śarīrāt pṛthagasti viśvaṃ

nedaṃ śarīraṃ manaso'sti bhinnam |

satyātmano nāsti mano vibhinna-

mātmaiva tasmādakhilaṃ ca viśvam ||

||326||

ahaṃ purā janmani kīdṛgāsa-

mitaḥ paraṃ cāpi kathaṃ bhaveyam |

īdṛgvicārā bata mugdhataiva

na janma lebhe hi kadācidātmā ||

||327||

vyaṣṭeḥ samaṣṭerapi cintanāni

nirarthakānyeva mumukṣupuṃsām |

cintāḥ samastāḥ prabhavanti yasya

tanmūlacintaiva hi muktidātrī ||

||328||

praśnāḥ kriyante'tra mudhaiva martyaiḥ

sṛṣṭaṃ jagat kena kathaṃ ca pūrvam |

kā nāma māyā kathamā'pyavidyā

kathaṃ nvabhūjjīva iti pramādāt ||

||329||

dṛṣṭerna sṛṣṭiḥ pṛthagasti kācid

dṛṣṭiśca sṛṣṭirdvayamekameva |

sā dṛṣṭirajñānamayīti heto-

stasyāḥ prahāṇaṃ nidhanaṃ hi satyam ||

||330||

māyābhidhānā paraśaktireva

manassu buddhīndriyabodharūpam |

vicitrametaṃ sṛjati prapañcaṃ

sa satyavad gṛhyata eva mugdhaiḥ ||

||331||

sadvadvicāreṇa mṛṣātmakasya

satyāt pramādo bhavitā dhruvaṃ hi |

na ca pramādādaparo'sti mṛtyuḥ

svo naṣṭakalpo'sti hi tena sādhoḥ ||

||332||

asminnavedīdyadi janmani svaṃ

tadaiva satyaṃ puruṣasya satyam |

na cedavedīdiha janmani svaṃ

tasyāvṛtaṃ syādanṛtena satyam ||

||333||

taddeśakālavanṛtau viditvā

vihāya viśvaṃ ca samastameva |

icchedadhiṣṭhānasadeva boddhuṃ

svātmasvarūpaṃ nijamārgaṇena ||

||334||

kartā'smyahaṃ karmaphalasya bhokte-

tyevaṃ naro yo manute sa eva |

dhīdaivayorbhedamavaiti satyaṃ

kartā'pi bhoktā na tu satya ātmā ||

||335||

iṣṭaṃ yadā karmaphalaṃ tadānīṃ

balīyasīṃ buddhimavaiti daivāt |

yadyanyathā karmaphalaṃ bhavettu

daivaṃ balīyo manute tadānīm ||

||336||

daivaṃ bhavet pūrvakṛtaṃ hi karma

dhiyā kṛtaṃ karma samastameva |

dhīdaivayordvandvamato mṛṣaiva

tayorvirodhaḥ kathamastu satyaḥ ||

||337||

dhīdaivayormūlamahaṅkṛtiryat

svānveṣaṇāt sā yadi nāśamīyāt |

dhīdaivayordvandvamidaṃ vinaśye-

nna vetti dhīdaivabhidaṃ prabuddhaḥ ||

||338||

buddho'manasko galitābhimānaḥ

saṅkalpaśūnyo'pi bhavenna kartā |

bhoktā'pi nāsau bhavitā kadā'pi

na vetti dhīdaivabhidāmato'sau ||

||339||

svo'buddhamartyasya ca nityabuddho

na sajjate karmasu naiti moham |

tatsannidhānena tu labdhasañjñā

pravartate dhīḥ svaguṇānurūpam || 340 ,,

cintāmato daivadhiyorvihāya

sāṃsārikīṃ cāpi samastacintām |

brahmātmakaṃ kevalamātmatattvaṃ

yateta boddhuṃ nijamārgaṇena ||

||341||

jīvābhidhāno jagadīkṣako ya-

stasminnigūḍhaṃ jagato'sya tattvam |

udetyayaṃ cedudiyācca viśvaṃ

līyeta viśvaṃ layametyayaṃ cet ||

||342||

tattattvamasyaiva nijānubhūtyā

jānan prabuddhaḥ samavaiti viśvam |

anye tu dehātmadhiyā'bhibhūtā

viśvaṃ vijānantyayathāvadeva ||

||343||

jīvo'jñatāyāḥ prathamaṃ svarūpaṃ

jīvo'ṅkuraḥ saṃsṛtidurdrumasya |

vibhūtirasyaiva jagat samastaṃ

nāśo'ntataścāsya vimukti bhāvaḥ ||

||344||

tamenamarthaṃ sugato guruścā-

pyūce tathā śaṅkaradeśikendraḥ |

brūte'pi cāsmadgururarthamenaṃ

vedāntasāro'pyayamartha eva ||

||345||

viśvaṃ svadṛśyaṃ na vinā kadā'pi

draṣṭā'sya jīvo bhavati pratītaḥ |

jīvo na ko'pyasti suṣuptibhāve

manomano'yaṃ hi yathā'sya dṛśyam ||

||346||

sahaiva dehena bhavet pratīto

jīvābhidho'yaṃ khalu sarvadā'pi |

mṛtau ca dehasya na pūrvadehaṃ

jahātyanādāya hi dehamanyam || 347 |

jīvo'yamevaṃ vapuṣo'pṛthaktvā-

dantarbhavatyeva jagatsvarūpe |

nityatvamasyaiva tu kalpayanti

śiṣyā abuddhasya gurorabuddhāḥ ||

||348||

vinā vicāraṃ bata jīvamenaṃ

dehīti cātmetyapi manyamānāḥ |

saṃsāritādyānapi cāsya dharmā-

nāropayantyātmani nityamukte ||

||349||

ato matāni prabhavanti nānā

satyātmanaḥ sarvamatātigasya |

baddhaṃ tamenaṃ bata manyamānā-

ścarantyanekānapi yogamārgān ||

||350||

kartṛtvabhoktṛtvaśarīritādyāḥ

saṃsāritā cāpyuta jīvadharmāḥ |

dharmā na te śuddhacidātmakasya

satyātmanaḥ saṅgavivarjitasya ||

||351||

svaṃ jīvabhūtaṃ bata manyate yo

dehātmabhāvo na hi tasya naṣṭaḥ |

bodhātmatāṃ svasya na budhyate ya-

stasyānivāryo vapurātmabhāvaḥ ||

||352||

ātmā suṣupto ca sukhasvarūpo

lokaiḥ samastairanubhūyate yat |

dehāt pṛthak svo bhavatīti boddhuṃ

śaknoti dhīmān khalu sūkṣmabuddhyā ||

||353||

nāṅgīkaroti hyata eva dhīmān

dehātmatāṃ svasya vicāraṇāyām |

tathā'pyavijñātanijasvarūpo

bhūyo'pi dehātmamatiṃ karoti ||

||354||

yāvanna jīvatvamativyapaiti

dehātmadhīrnaiva vināśamīyāt |

naśyettu sā turyapadasva lābhā-

dyatrānubhūyeta paraṃ svatattvam ||

||355||

jānāti yaḥ svaṃ paramadvitīyaṃ

turīyabhāve sthitimetya nityām |

na tasya jīvo'hamiti pratītiḥ

sa eva dehātmadhiyā vimuktaḥ ||

||356||

dehātmabhāvaṃ mana ātmabhāvaṃ

jīvātmabhāvaṃ ca mṛṣeti buddhvā |

bodhātmatāṃ svāmavagantumicchan

yateta sādhū ramaṇoktarītyā ||

||357||

vicāryamāṇe sati jīvatattve

buddhopadeśaiḥ pariśuddhabuddhyā |

āvidyako'yaṃ bata jīvanāmā

na tattvato'stīti subodhameva ||

||358||

manyanta ātmadvitayaṃ ca kecid

bhedena jīvātmaparātmanaśca |

jīvasya cātmeti paraṃ vadanti

jīvaḥ śarīraṃ paramasya ceti ||

||359||

jīvātmataivaṃ calamadhruvaṃ ya-

dātmā yathārthaḥ para eva nānyaḥ |

jīvābhidho'san para eva satya

ityucyate'smadguruṇā sphuṭaṃ ca ||

||360||

mṛṣātvavācī khalu jīvaśabdaḥ

satyatvavācī paraśabda eva |

jīvo mṛṣetyevamavetya sādhu-

rjīvātmabhāvaṃ prayateta hātum ||

||361||

jaivena rūpeṇa tameva dehe-

ṣvanupraviṣṭaṃ śrutayo vadanti |

ato na jīvo'sti pṛthak parasmā-

dityevamartho bhavati sphuṭaṃ naḥ ||

||362||

udeti jīvo na vilīyate ca

satyātmano naiva layodayau staḥ |

jīvā aneke ca sa eka eva

satyevamātmā kathamastu jīvaḥ ||

||363||

viśuddhacinmātratayā svataḥ san

na līyate svo hi suṣuptibhāve |

asan svato'jñānasamutthito'yaṃ

prayāti jīvastu layaṃ suṣuptau ||

||364||

suṣuptibhāve sukharūpako yo

lokaiḥ samastairanubhūyate ca |

turīyabhāve pariśiṣyate ca

śuddho'dvayaḥ san sa hi satya ātmā ||

||365||

suṣuptibhāve'pyahami pralīne

turīyabhāve'pyahami praṇaṣṭe |

vibhātyavicchinnatayetyasau svo

nigadyate'hampadalakṣitārthaḥ ||

||366||

brahmātmako'sāvahamityajasraṃ

svayaṃ vibhātyātmatayā hṛdantaḥ |

vapurmitaṃ jīvamimaṃ tu tasmin

pūrṇe pare'dhyasyati hanta mohāt ||

||367||

asmīti bodhaṃ na ruṇaddhyavidyā

bodho'hamasmīti tu bodhameva |

jānāti sarvo'pi hi naijasattāṃ

jānāti na svaṃ nirupādhikaṃ tat ||

||368||

nāhantayodeti cidātmakaḥ svo

jaḍo na deho'hamiti bravīti |

madhye tayoḥ kaścidudetyabodhe

vapuḥ pramāṇastvahamityasatyaḥ ||

||369||

ahaṃsvarūpā citirātmano yā

jaḍaṃ vapuścetyubhayośca yogāt |

udeti deho'hamiti pratītiḥ

pratītireṣaiva hi jīvarūpam ||

||370||

dehātmanorekatayā'vagatyā

pratīyate satyavadeṣa yasmāt |

taccijjaḍagranthiriti prathā'sya

bhavatyavidyāparikalpitasya ||

||371||

jaḍena dehena kadā'pi saṅgaḥ

satyātmano nāsti yathārthatastu |

naivodabhūt kaścana jīvanāmā

naivāpa jīvatvamasau ca pūrṇaḥ ||

||372||

svayamprakāśaṃ nirapekṣamekaṃ

caitanyamātmākṛtikaṃ hi satyam |

caitanyamanyanna hi kiñci-

dastītyacitsvarūpaḥ khalu jīva eṣaḥ ||

||373||

pratīyate cetanavattu jīva

ātmasvarūpasya cidaṃśayogāt |

ato hi vedāntina āhurenaṃ

jīvaṃ cidābhāsamasatsvarūpam ||

||374||

svayaṃ samāgatya yathā vivāhe

vadan varasyāsmi sakheti mithyā |

vadhūgṛhibhyo labhate saparyāṃ

jīvo'yamaṅgīkriyate tayā'jñaiḥ ||

||375||

ko'yaṃ kuto veti vicāryamāṇo

vadhūgṛhibhyaḥ svayameṣa dhāvet |

dhāvet tathaiva svayameṣa jīvaḥ

ko'yaṃ kuto veti vicāryamāṇaḥ ||

||376||

na rūpamasyāsti yathārthato yat

piśācavad dehagṛhe sthitasya |

tad deharakṣārthamayaṃ niyuktaḥ

piśāca eveti gururbravīti ||

||377||

na śiṣyate kiñcana rūpamasya

turīyabhāvādhigame gaveṣāt |

evaṃ prabuddho bhagavān gururno

mṛṣātvamasya prakaṭīkaroti ||

||378||

ādyā manovṛttiriyaṃ hyahandhī-

rato'nyadhīvṛttaya udbhavanti |

ato manaḥ sūkṣmavapuḥ prapañco

bhavo'pi bandho'pyameva nānyat ||

||379||

bandho'pi baddho'pyayameka eva

baddho'sti nāsmāditaro'tra kaścit |

svo nityamuktaprakṛtirhi satyaḥ

sa bandhamāpeti kathaṃ nu vācyam ||

||380||

asminnahannāmani jātamātre

sañjāyate viśvamidaṃ sahaiva |

asmin vilīne layameti viśvaṃ

tadviśvamasyaiva hi rūpamuktam ||

||381||

nityāparokṣo'pi sadaiva puṃsa

ātmā mahān preṣṭha uruprakāśaḥ |

durātmanā'haṅkṛtirūpakeṇa

hṛtaprabho yadvadalaṃ na bhāti ||

||382||

ācchādayatyeṣa mṛṣātmako'pi

satyātmarūpaṃ khalu jīvanāmā |

ato'jñapuṃsā bahubhirvikalpai-

rvikalpitaḥ svo'sti hi naṣṭakalpaḥ ||

||383||

bhānuprabhāsañjanitābhrapaṅkti-

stirodadhātyeva hi bhānurūpam |

tirodadhātyeva tathā''tmarūpaṃ

tasyaiva saṃvitprabhayodito'yam ||

||384||

kiṃ tena coreṇa kṛtaṃ na pāpa-

mātmāpahartretyapi vedavāṇī |

nindatyahandhīmuṣitātmatattvaṃ

pāpena tenaiva ca dūyamānam ||

||385||

yadādimaṃ pāpamūdīrayanti

krīstānugā mṛtyukaraṃ narāṇām |

karmādyapuṃso na hi tat paraṃ tu

vapuṣyahanteti gururbravīti ||

||386||

idaṃ narasyaiva hi pāpamuktaṃ

na hyasti puṃsāṃ naratā suṣuptau |

dehātmamatyaiva naratvadhīryat

dehātmadhīreva hi pāpamādyam ||

||387||

naṣṭiḥ samastā'pyaguṇaḥ samasto

duḥkhaṃ samastaṃ ca vapuṣyahandhīḥ |

lābhaḥ samasto'pi guṇaḥ samastaḥ

sukhaṃ samastaṃ ca tadīyanāśaḥ ||

||388||

ātmā'jñapuṃso'pyahamā vinaṣṭo

labdhvā'pi sarvaṃ kṛpaṇo hi so'yam |

svameva labdhvā tvahamo vināśā-

llabdhavyamanyanna hi vīkṣate jñaḥ ||

||389||

satyaṃ śarīraṃ bata manyamānā

ātmeti matvā'pyuta jīvameva |

vedāntavākyānayathāvadeva

buddhvā''tmanānātvamudīrayanti ||

||390||

yadyeka ātmā dvividho'sti doṣa

ekasya muktau sakalasya muktiḥ |

mucyeta no ko'pyathaveti mugdhā

mudhā vadantyaśrutaturyatattvāḥ ||

||391||

jīvā bhave'smin bahavo bhavantu

satyātmano naiva bahutvamiṣṭam |

nānā mṛṣaivāpyuta jīvarūpa-

mekaṃ ca satyaṃ śivamātmarūpam ||

||392||

aṃśāṃ na satyā hi citaḥ parasya

avidyayā'ṃśāḥ parikalpitā hi |

pade turīye viduṣo vibhāti

pūrṇā'vibhaktā ca niraṃśakā sā ||

||393||

cidekakā sarvagatā samā ca

tasyā vibhāgo viṣamo'jñataiva |

deśo na satyo hyata eva tasyāḥ

samo vibhāgo'pi ca nāsti satyaḥ ||

||394||

vispaṣṭamevaṃ guruṇopadiṣṭā

citaḥ parasyā avibhaktataiva |

muhyantvabuddhasya gurostu śiṣyā

asmākamatrāstu kathaṃ nu mohaḥ ||

||395||

siddhe mṛṣātve sati jīvanāmna-

ścintye kathaṃ bandhavimocane'sya |

na bandhamuktī bhavato'cyutasya

pūrṇasya satyātmana ekakasya ||

||396||

dehasya dikkālamitasya cāsya

tayoratītasya cidātmanaśca |

parasparādhyāsakṛtāvivekāt

pratīyate satyavadeṣa jīvaḥ ||

||397||

kvaciccharīre'hamiti pratītyā

tatsatyamevetyapi niścayena |

paśyannanekāni vapūṃśi sadva-

jjīvān pṛthak paśyati tatra tatra ||

||398||

ekaḥ śarīreṣvanṛteṣu satyo

vibhaktavadbhātyavibhakta ātmā |

pūrṇaṃ tamātmānamarūpamajño

matvā sarūpaṃ samavaityanekam ||

||399||

pratikṣaṇaṃ nūtanameva citraṃ

paśyan yathaikaṃ manute tathaiva |

pratikṣaṇaṃ vīkṣya navaṃ śarīraṃ

tatsarvamekaṃ manute'jñamartyaḥ ||

||400||

evaṃ sadā nūtana eva dehe

jīvaṃ navaṃ kalpayate'sya cittam |

ato hi buddhā nigadanti jīvaṃ

tamenameva kṣaṇikaṃ ca mithyā ||

||401||

deho'hamityuttamapūruṣaṃ ca

dehāntare madhyamapūruṣaṃ ca |

anyatra dehe prathamaṃ pumāṃsaṃ

paśyatyavijñātanijasvarūpaḥ ||

||402||

bhinnāstridhaivaṃ puruṣā na satyā

deho'hamityajñatayā pratītāḥ |

naṣṭe'hami svātmagaveṣaṇena

cidrūpa ātmaikaka eva bhāyāt ||

||403||

pratyeti yaḥ svaṃ bata jīvabhūtaṃ

jīvā aneke vilasanti tasya |

evaṃvidhā jñānavivarjitasya

bhāyānna buddhasya tu ko'pi jīvaḥ ||

||404||

striyaḥ pumāṃso bahavaścaranti

paṭaprakāśe khalu citramātrāḥ |

evaṃ carantyātmani citsvarūpe

jīvā aneke bata cittamātrāḥ ||

||405||

paṭaprakāśopamamātmatattvaṃ

citropamā eva bhavanti jīvāḥ |

ātmādvayatvaṃ paramārthamevaṃ

na bādhyate jīvabahutvabhānāt ||

||406||

ātmeti jīvasya viniścayena

pratyeti nānātvamihātmanāṃ ca |

satyaṃ tu nātmānamavaiti pūrṇaṃ

muhyatyato bhedadhiyā'pakṛṣṭaḥ ||

||407||

yathā śarāveṣu pṛthag jaleṣu

vibhāntyaneke pratibimbacandrāḥ |

tathaiva deheṣu manassu bhānti

jīvā aneke pratibimbamātrāḥ ||

||408||

yathārtha candro bhavitā yathaika

ātmā yathārtho'pi tathaika eva |

yathā ca nānā pratibimbacandrāḥ

vibhānti nāneva tathaiva jīvāḥ ||

||409||

pṛthag jalendornidhane vibhānti

yathaiva pūrvaṃ hi jalendavo'nye |

pṛthak cidābhāsamṛtau tathānye

pūrvaṃ yathā bhānti mṛṣaiva santaḥ ||

||410||

yo yo vijānāti nijaṃ svarūpaṃ

tasmai bhavo'yaṃ viratiṃ prayāti |

anye yathāpūrvamiha bhramanti

yāvadvijānanti nijaṃ na tattvam ||

||411||

eṣopamā mandamatibhya uktā

teṣāṃ mṛṣājñānamanūdya buddhaiḥ |

jīvo mṛṣaivetyavayanti ye tu

nirarthako'yaṃ bhavitā vivādaḥ ||

||412||

svapne yathā mānasamohajātā

jīvā aneke vilasanti sadvat |

tathā'jñapuṃsāṃ vilasantyaneke

jīvā ime jāgarite'pyasantaḥ ||

||413||

svānāṃ bahutvaṃ vadatāṃ pramāṇaṃ

nirastadoṣaṃ na hi kiñcidasti |

ātmādvayatve'styubhayaṃ pramāṇaṃ

buddhānubhūtiśca taduktayuktiḥ ||

||414||

ahaṃsvarūpeṇa sadaikadhā'nta-

rātmā śarīreṣu vibhāti yasmāt |

tat sarvadeheṣu sa eka eve-

tyasmadguruḥ śrīramaṇo bravīti ||

||415||

dhyeyā sadaivādvayatā prayatnād

varteta nādvaitadhiyā kriyāsu |

manyeta lokatritaye'dvayatvaṃ

manvīta naivaṃ guruṇā tu sākam ||

||416||

yathā'jñapuṃsāṃ bhuvanaṃ vibhāti

bhāyāt tathedaṃ viduṣaḥ kathaṃ nu |

yena prakāreṇa vibhāti viśvaṃ

buddhasya taṃ cāpi gururbravīti ||

||417||

īśo'pi jīvā jaḍavastujāta-

miti pratītaṃ jagadajñamartyaiḥ |

buddhasya bhātyātmatayā samastaṃ

hyāropitāṃśapravilāpanena ||

||418||

tat turyaniṣṭhāṃ sahajāmavāpya

jīvan vimukto vinivṛttamohaḥ |

nātmetarat kiñcana vīkṣate yat

kimapyasat tasya bhavet kathaṃ nu ||

||419||

tat svam śarīraṃ bhuvanaṃ ca satyaṃ

vadet prabuddho'pi ca yadvadajñaḥ |

bhāve dvayorasti mahāṃstu bhedo

nāropitāṃśo viduṣo hi bhāti ||

||420||

mumukṣupuṃse hi vivekadṛṣṭi-

rvidhīyate naiva vimuktapuṃsaḥ |

bhavenmumukṣoravivekadṛṣṭi-

rna sambhavet sā khalu buddhapuṃsaḥ ||

||421||

dehātmamatyā'jñajanaḥ sarūpaṃ

vapurmitaṃ cāpi hi manyate svam |

jño vettyanantaṃ svamarūpamekaṃ

bhāve bhidaivaṃ bhavati dvayośca ||

||422||

śarīramityajñajanekṣitaṃ yad

buddhasya bhātyatmatayaiva taddhi |

tadeva buddho'hamiti bravīti

hyupekṣya bodhena śarīrarūpam ||

||423||

satyaṃ prapañcaṃ vadatordvayośca

vākye samāne'pi bhidā'sti bhāve |

ajñasya bhedairhi nimīlitaṃ sat

satyaṃ yathāvadviduṣasya bhāti ||

||424||

ādhārasatyaṃ jagato'viditvā

samīkṣya cāropitavastujātam |

manvāna etat svata eva satyaṃ

bravīti satyaṃ jagadityavidvān ||

||425||

vibhātyadhiṣṭhānasadeva śuddha-

manāmarūpaṃ viduṣo hi sākṣāt |

nāropitaṃ bhāti hi tasya sadvat

vadenmṛṣā viśvamasau kathaṃ nu ||

||426||

ācchādakaṃ viśvamidaṃ parasya

svājñānasandūṣitalocanasya |

ācchādyate tena satā pareṇa

svajñānasaṃśodhitalocanasya ||

||427||

tattvaṃ vijānan mṛgatṛṣṇikāyā

bhūyo yathā paśyati tāmamūḍhaḥ |

paśyaṃstathā viśvamidaṃ prabuddho

na manyate satyamidaṃ yathā'jñaḥ ||

||428||

viśvaṃ yathā'jñaiḥ saditi pratītaṃ

naivaṃ hi satyaṃ tadidaṃ kathañcit |

satyaṃ yathedaṃ viduṣo vibhāti

janantyabuddhā na hi taṃ prakāram ||

||429||

yadajñapuṃsāṃ bahubhedabhinnaṃ

sarūpakaṃ svānyadivāvabhāti |

tadetadātmaiva hi buddhapuṃso

nirastabhedo'pyuta rūpahīnaḥ ||

||430||

atyantamithyā na hi viśvamuktaṃ

nedaṃ narāśvādiviṣāṇatulyam |

atyantamithyā yadi naiva bhāyād

bhāti tvadhiṣṭhānasadaṃśayogāt ||

||431||

mithyā hyadhiṣṭhānasatā vihīnaṃ

vandhyāsutādyaṃ na vibhāti kiñcit |

mithya tvadhiṣṭhānasati pratītaṃ

rajjvāṃ yathā'hiḥ sadivāvabhāti ||

||432||

sattā'pyasattā'pyubhayaṃ ca vācyaṃ

viśvasya nāstyatra virodhaleśaḥ |

sattā'styadhiṣṭhānasadaṃśayogā-

nmithyātvamāropitanāmarūpaiḥ ||

||433||

satyatvamaṅgīkṛtamevamasya

kiṃ tvetadastītyucitaṃ na vaktum |

sattāstite dve bhavato vibhinne

taducyate'stīti yat svataḥ sat ||

||434||

vadanti viśvaṃ vyavahārasatyaṃ

prātītikaṃ svapnasamīkṣitaṃ ca |

brahmādvitīyaṃ paramārthasatyaṃ

mudhā vikalpāsta ime hi bhedāḥ ||

||435||

ekasvarūpaiva hi satyatā'sti

na santi bhedāḥ khalu satyatāyām |

ato hyasatyaṃ dvitayaṃ samānaṃ

svapnekṣitaṃ jāgaritekṣitaṃ ca ||

||436||

viśvasya mithyātvamihopadiṣṭaṃ

svānveṣaṇāt turyapadasyalipsoḥ |

satyaṃ prapañcaṃ bata manyamāno

vidyāt kathaṃ svaṃ paramārthasatyam ||

||437||

yat satyavat syādanṛtasya bhānaṃ

jñānena tasyasti virāma eva |

saṃviddhivasvān khalu satya ātmā

tatsannidhāne kathamastvavidyā ||

||438||

astyajñatā cedatha kasya seti

praśno'tra jāgarti hi sādhakasya |

tenātmatattvaṃ parimṛgyate ce-

dajño'jñatā dve vrajato vināśam ||

||439||

ajñānamaṅgīkriyate'tra śāstre

jīvābhidhasyaiva hi kalpitasya |

naivātmano'ṅgīkṛtametadasti

sa nityabuddhaprakṛtirhi turyaḥ ||

||440||

sambadhyate naiva sahānṛtena

dvaitaprapañcena kadācidātmā |

deśena kālena nimittato vā

yatheha rajjurbhujagena sākam ||

||441||

uktā jagatkāraṇatā parasya

bhavatyasatyaiva hi tattvadṛṣṭyā |

parasya śaktistriguṇātmikā yā

māyābhidhā kāraṇamucyate sā ||

||442||

dve brahmaṇī hi śrutiṣu prasiddhe

nirbījakaṃ cāpi sabījakaṃ ca |

nirbījakaṃ brahma turīyasañjñaṃ

sabījakaṃ śaktimadīśarūpam ||

||443||

svabhāvato niścala eka ātmā

nṛtyaṃ karotīva tayā''tmaśaktyā |

līnā yadā sā tvacalasvarūpe

bhāyādasau niścala ekakaḥ san ||

||444||

māyeyamuktā vyavahāradṛṣṭyā

mithyājagatkāraṇapṛcchakānām |

māyā'pi tatkāryamidaṃ jagacca

dvayaṃ ca mithyā paramārthadṛṣṭyā ||

||445||

kā nāma māyā katamā'styavidyā

sṛṣṭaṃ jagatkena kathaṃ ca pūrvam |

kathaṃ nvabhūjjīva iti sma mohāt

praśnāḥ kriyante'tra mudhaiva martyaiḥ ||

||446||

māyedṛśī yannidhanānmumukṣu-

rlabheta niṣṭhāṃ nijasatsvarūpe |

na vetti buddho'pi tadīyarūpaṃ

sā prekṣyamāṇaiva hi nāśameti ||

||447||

Quote - Yoga Vasishtha

īdṛśī rāma māyeyaṃ yā svanāśena harṣadā |

na lakṣyate svabhāvo'syāḥ prekṣyamāṇaiva naśyati ||

manastayā brahma na paryaṇaṃsīt

jagattayā brahma na prayaṇaṃsīt |

brahmāsti naijāmalacitsvarūpā-

dapracyutaṃ kāladigādyatītam ||

||448||

nābhūjjaganna pralayaṃ vrajedvā

naivodabhūt kaścana jīvanāmā |

na baddhamuktau na ca sādhako vā

sarvottamaṃ satyamidaṃ niruktam ||

||449||

yathā calaccitratiprasṛtyā

nādhāravastraṃ bhajate vikāram |

na vikriyāmeti tathā parātmā

pratīyamāne sati ca prapañce ||

||450||

śrīśaṅkarācāryavareṇa so'yaṃ

siddhānta ukto'styasakṛt sphuṭaṃ ca |

anekadhā spaṣṭamimaṃ bravīti buddho

guruḥ śrīramaṇo'pi sādhoḥ ||

||451||

uktaṃ hi netāsti turīyameva

satyaṃ tadanyat tritayaṃ mṛṣeti |

uktaṃ ca satyasya sadādvayatvaṃ

dvaitaṃ ca nityaṃ ca mṛṣātvameva ||

||452||

na kiñcaneha tvadṛte'sti satyaṃ

tvamekakaḥ kāladigādyatītaḥ |

apāsya mithyābhramamāssva śānta

ityātmaniṣṭhā gaditā'sti tena ||

||453||

matsthāni bhūtāni na tattvadṛṣṭyā

madīyamāyaiva samastametat |

ityātmano'jātimuvāca satyāṃ

gītāsu kṛṣṇo bhagavān svayaṃ ca ||

||454||

pūrṇātmatāṃ svāmajahat paraṃ sat

svamāyayā pūrṇamidaṃ babhūva |

buddhasya pūrṇātmatayaiva bhātī-

tyajātiruktā śrutiśīrṣavācā ||

||455||

vismṛtya yat svaṃ vapurātmamatyā

bhrāntvā'pyasaṅkhyeṣu bhaveṣu cānte |

svatattvabodhāt bhavati sva eva

sa svapnalokāṭanataḥ prabodhaḥ ||

||456||

yathā manuṣyo madhupānamattaḥ

ko'haṃ nu kutrāhamiti papṛcchan |

ātmaiva sannevamihājñamartyaḥ

ko'haṃ kuto'haṃ nviti pṛcchati svam ||

||457||

astyātmano'ntarvapurityabuddhvā

tasmiñjaḍe'smītyabhimanyate yaḥ |

manyeta citrasthamasau tadīya-

mādhārabhūtaṃ bata vastrameva ||

||458||

svarṇāt pṛthag bhūṣaṇamasti kiṃ nu

svasmāt pṛthak kiṃ nu śarīramasti |

śarīrameva svamavaityabuddhaḥ

śuddhaṃ svameva svamavaiti buddhaḥ ||

||459||

tamekamātmānamanādisatyaṃ

maunopadeśād gururādimo'pi |

nibodhayāmāsa kathaṃ nu ko'pi

vācā vadan bodhayituṃ samarthaḥ ||

||460||

ityātmatattvaṃ bahudhoditaṃ cā-

pyanuktamevānu bhavaikavedyam |

tām svānubhūtiṃ niruṇaddhi cittaṃ

nirūḍhadehātmadhiyā mumukṣoḥ ||

||461||

śrutyaiva caivaṃ vimalāntaraṅgāḥ

sadyo'pi niṣṭhāṃ sahajāṃ labheran |

anyaistvahaṅkāravināśanāya

susādhanaṃ kiñcidanuṣṭhitavyam ||

||462||

antarhṛdi svaṃ vimalaṃ viśokaṃ

jijñāsayā'nviṣya labheta śāntim |

iti śrutirvakti guruśca mārgaṃ

ṛjuṃ svarūpānubhavāya sādhoḥ ||

||463||

jijñāsanaṃ nāma nigadyate'tra

nijasvarūpānubhavasya lipsā |

tayaiva hi svātmagaveṣaṇe'smi-

nnantarmukhatvaṃ bhavitā mumukṣoḥ ||

||464||

śrutiprasiddhaṃ bhavanaṃ parasya

satyātmabhūtasya hṛdākhyamasti |

sa eva sarvaṃ hi kathaṃ nu tasya

nirdiśyate sthānamidaṃ hṛdākhyam ||

||465||

prajñāsvarūpaṃ hṛdayaṃ hi satyaṃ

prajñāsvarūpaḥ sa ca satya ātmā |

ataḥ sa ātmā hṛdayaṃ hi satyaṃ

pratiṣṭhitaṃ sarvamidaṃ hi tasmin ||

||466||

tathā'pi buddhā nigamāntavāco

vidhātumantarmukhatāṃ gaveṣe |

antaḥ śarīre nilayaṃ hṛdākhyaṃ

diśanti tasyānilayasya puṃsaḥ ||

||467||

bahurmukhānyeva kilendriyāṇi

yataḥ prapañcena nimīlyate svaḥ |

upāya unmīlayituṃ svarūpaṃ

svānveṣaṇe'ntarmukhataiva sādhoḥ ||

||468||

Quote - Katha Upanishad

parāñci khāni vyatṛṇat svayambhūstasmāt parāṅ paśyati |

kaściddhīraḥ pratyagātmānamaikṣadāvṛttacakṣuramṛtatvamicchan ||

bandhasya mukteridamantaraṃ hi

sandarśitaṃ svānubhavena buddhaiḥ |

baddhasya puṃsaḥ samudetyahantā

nodetyahantā tu vimuktapuṃsaḥ ||

||469||

nityāparokṣo'pi sadaiva janto-

rātmā mahān preṣṭha uruprakāśaḥ |

durātmanā'haṅkṛtirūpakeṇa

hṛtaprabho yadvadalaṃ na bhāti ||

||470||

deho'hamasmītyanubhūtirūpo

bhavatyabodhaḥ khalu bandharūpaḥ |

bodho'hamasmīti vinā'nubhūtiṃ

kathaṃ nu nīyeta vināśameṣaḥ ||

||471||

deho'hamasmīti samudbhavantī

dhīrevarūpaṃ khalu jīvanāmnaḥ |

satyāṃśamasyaiva vivicya sādhu-

rgaveṣayejjanmabhuvaṃ tadīyam ||

||472||

nātyantamithyā khalu jīva eṣa

nāyaṃ hi vandhyātanayasya tulyaḥ |

ātmāhyadhiṣṭhānatayā'sti tasmā-

nmṛṣā'pi san satyavadeva bhāti ||

||473||

satyāṃśa etasya hi jīvanāmnaḥ

satyātmacaitanyamahaṃsvarūpam |

ādāya satyāṃśamimaṃ mumukṣuḥ-

rbhavet samartho nijamārgaṇāya ||

||474||

asyāsadaṃśaṃ vapurādisarvaṃ

vihāya śiṣṭāṃ nirupādhikāṃ tām |

satyātmano dīdhitivat susūkṣmā-

mahaṃsvarūpāṃ citimādadānaḥ ||

||475||

śvā svāminaṃ svaṃ samupaiti yadvat

tadgandhamādāya gaveṣayitvā |

labheta yatkiñcana magnavastu

nimajjya yadvat salile tathā vā ||

||476||

asyāhamo janmabhuvaṃ svatattvaṃ

vimṛgya ko'haṃ nu kuto'hameṣaḥ |

iti svatattvānububhūṣayā'nta-

rnimajjya niṣṭhāṃ sahajāṃ labheta ||

||477||

bahirmukhatvaṃ nijamārgaṇe'smin

vrajenmanaścedviṣayābhimukhyāt |

punarmano'ntarmukhameva kuryāt

sādhuḥ prayatnāt pravilāpadṛṣṭyā ||

||478||

taraṅgaphenādikamabdhimātraṃ

svāpnaṃ jagat svapnadṛgeva yadvat |

sarvaṃ jagaccāpyahameva nānya-

diti pratītiḥ pravilāpadṛṣṭiḥ ||

||479||

kasyedamevaṃ viṣayābhimukhya-

miti svatattvasya didṛkṣayā vā |

antarmukhīkṛtya punaḥ punaśca

mano niyuñjīta gaveṣayoge ||

||480||

kadā nu niṣṭhāṃ sahajāṃ labheye-

tyevaṃ nirutsāhamanā viṣīdan |

bhakto'thavā svātmagaveṣayogī

svayaṃ vimukterniruṇaddhi mārgam ||

||481||

utsāhasantoṣayutena bhāvyaṃ

mumukṣuṇā sāttvikamānasena |

anusmaran kālamṛṣātvamuktaṃ

mano niyuñjīta gaveṣayoge ||

||482||

praśnasya ko'smīti sadaiva sādho-

rdvārāṇi sarvatra ca sambhavanti |

dvāreṇa kenāpi gaveṣaṇe'smin

mano niyuñjīta punaḥ punaśca ||

||483||

nāsyottaraṃ kācanabuddhivṛtti-

rna vetti dhīstaṃ khalu turyasatyam |

asyottaraṃ svānubhavasturīye

naṣṭe'hami praṣṭari jīvanāmni ||

||484||

yo nirvikalpaḥ sahajaḥ samādhi-

statraiva bhāyāt sphuṭamātmatattvam |

anyatra dhīvṛttivimiśritatvād

bhāyādyathāvanna hi satya ātmā ||

||485||

niyuktamevaṃ tu mano gaveṣe

līyeta cenniṣphala eva yatnaḥ |

layāt prabodhyātha punaśca sādhu-

rmano niyuñjīta manogaveṣe ||

||486||

nāśo layaścetyubhayaprakāro

manonirodho guruṇā'sti diṣṭaḥ |

manolayasyānilarodhanādyā

bhavantyupāyā haṭhayogamārge ||

||487||

mano vilīnaṃ saha vāsanābhi-

rbhavāya paścāt punarudbhaveddhi |

naṣṭaṃ manaścennijamārgaṇena

nirvāsanaṃ bharjitabījavat syāt ||

||488||

badhnātyavidyā bata vāsanābhiḥ

svājñaṃ hi tā eva manaḥ svarūpam |

gaveṣaṇe syādyadi jāgarūkaṃ

manastu tāsāṃ bhavitā'tha nāśaḥ ||

||489||

jñānodayaḥ syānmanaso vināśā-

nnaṣṭāsu sarvāsyapi vāsanāsu |

muktirniruktā'khilavāsanānā-

mātyantiko nāśa iti prabuddheḥ ||

||490||

kṣurasya dhārā niśitā yathaivaṃ

mārgo hyayaṃ svātmavicāranāmā |

rāgo layaścetyubhayaṃ vihāya

tiṣṭhet sadaikāgradhiyā gaveṣe ||

||491||

anyeṣu yogeṣu hi jīvanāmā

san ko'pi karmādikadoṣayuktaḥ |

astīti matvaiva ca doṣahīnaṃ

vidhātumenaṃ yatate hi yogī ||

||492||

karmitvanāśāya ca karmayogo

vibhaktināśāya ca bhaktiyogaḥ |

viyoganāśāya ca rājayogo-

'pyabodhanāśāya ca bodhayogaḥ ||

||493||

sa eva sākṣāt puruṣaḥ paraḥ san

svasmāt pṛthak svaṃ gaṇayannabuddhaḥ |

tenaikyamicchan yatate ca yogai-

rhāsyaṃ hi tasmāditarat kimasti ||

||494||

ādāya jīvasya cidaṃśameva

tanmūlabhūtātmagaveṣaṇena |

nirdoṣa ātmaiva hi bhātyananto

na śiṣyate kaścana tatra jīvaḥ ||

||495||

ato mahāyogasamākhyako'yaṃ

nānyo'sya yogasya samo'dhiko vā |

antarbhavantyatra samastayogā

aṅgāni te hyasya yathocitaṃ syuḥ ||

||496||

jīvodayasthānagaveṣaṇaṃ yat

sa eka evākhilayogamārgāḥ |

sa karmayogo'pyuta bhaktiyogaḥ

sa rājayogo'pyuta bodhayogaḥ ||

||497||

praśnasvarūpo hi gaveṣa eva

na dhyānavat sādhanametaduktam |

hṛnmajjanaṃ sambhavati hyanena

praśnena na dhyānaparamparābhiḥ ||

||498||

kecinnididhyāsanamācaranti

śrutvā'pi matvā'pi nijaṃ svarūpam |

anyo hi mārgo'yamutānya eva

svānveṣarūpo ramaṇopadiṣṭaḥ ||

||499||

brahmātmanostat tvamasītyabheda-

śchāndogyavedāntanirūpito'sti |

abheda eṣa pratipādyate ca

vācyārthalakṣyārthavivecanena ||

||500||

vākye'tra tacchabdaniveditasya

carcāṃ vinā tvampadalakṣitasya |

satyātmanastattvagaveṣaṇasya

kartavyatāṃ śrīramaṇo bravīti ||

||501||

evaṃ gaveṣeṇa bhavenmumukṣo-

rhṛnmajjanāt svānubhavasturīye |

na syānnididhyāsanamasya kāryaṃ

nānena kāryaṃ mananaṃ ca dīrgham ||

||502||

śrutyodite tattvamasīti vākye

dhyānaṃ na kiñcidvihitaṃ hi sādhoḥ |

uktā parasyaiva turīyabhāve

buddhena satyātmatayā'nubhūtiḥ ||

||503||

tattvaṃ svakaṃ yannirupādhikaṃ tad

brahmeti vedāntagirā susiddhe |

brahmātmanorekatayā'nubhūtyai

svānveṣaṇāt kiṃ karaṇīyamanyat ||

||504||

vihāya dehātmamatiṃ vimṛgya

svameva buddhvā hṛdi niṣṭhitasya |

bhātyātmarūpaḥ para eva sākṣā-

dityarthako hi śrutiśīrṣavāṇī ||

||505||

nijasvarūpasya gaveṣaṇaṃ yat

sākṣād bhavet sādhanametadeva |

uktaṃ nididhyāsanamaṅgasya

dehātmadhīnirmathanāya sādhoḥ ||

||506||

hṛnmajjanaṃ svātmagaveṣaṇe'smin

na sambhaved durbalamānasasya |

vṛttiṣvanekāsu vibhajyamānaṃ

nitāntamalpaṃ manaso balaṃ hi ||

||507||

ekāgratā yā manaso gaveṣe

manobalaṃ nāma tadeva nānyat |

īdṛg balaṃ yasya bhavet sa eva

dhīraḥ svadhīrakṣaṇakauśalena ||

||508||

dhyānena vardheta manobalaṃ yat

tad dhyānamaṅgaṃ nijamārgaṇasya |

dhyānānmano niścalatāṃ prasādhya

tataḥ svatattvaṃ mṛgayeta dhīraḥ ||

||509||

ahaṃsvarūpā citirātmano yā

sarvottamaṃ dhyeyamidaṃ mumukṣoḥ |

majjedanenaiva mano hṛdanta

ityasmadācaryavaropadeśaḥ ||

||510||

śāntiṃ nayan kevalakumbhakena

cittaṃ vinā pūrakarecakābhyām |

sajjeta cet svātmagaveṣayoge

hṛnmajjanaṃ syānmanaso mumukṣoḥ ||

||511||

dehaṃ pṛthakkṛtya nijasvarūpe

viśramya tiṣṭhedyadi citsvarūpe |

ahammatistasya vināśametī-

tyevaṃ vasiṣṭho bhagavānavocat ||

||512||

ātmānamanviṣya manaḥ kayā'pi

śaktyā gṛhītaṃ hṛdaye nimajjet |

tatrātmanaścitprabhayā nigīrṇaṃ

mano'hamā sākamupaiti nāśam ||

||513||

śaktiḥ kṛpākhyā khalu sā parasya

satyātmabhūtasya hṛdi sthitasya |

vidyāmayī sā hi samarpya tasyai

svameva sādhurbhavitā kṛtārthaḥ ||

||514||

jñānāgninā viśvamidaṃ pradagdhaṃ

sahāhamā yatra mahāśmaśāne |

cidvyomni tatrāhamahantayā''tmā

sadāśivo nṛtyati kevalaḥ san ||

||515||

tadeva cidvyoma hi tatsvarūpaṃ

nṛtyedasau tatra kathaṃ nvarūpaḥ |

ānandarūpatvamamuṣya diṣṭa-

mevaṃ hi tanniścalanṛtyameva ||

||516||

na tatra māyā'sti na kā'pyavidyā

na deśakālau na ca ko'pi jīvaḥ |

tasmin pade nirmalacitsvarūpa

ātmaika evāsti na kiñcidanyat ||

||517||

māyābhidhānā parameśaśaktiḥ

sarvaṃ jagadyatpariṇāma eva |

naṣṭaiva seyaṃ hyacale parasmin

sākaṃ svakāryairapi turyabhāve ||

||518||

vibhātyatasturyapade praśānte

satyātmarūpaṃ pratibandhahīnam |

tasmin pade svātmatayā'vaśiṣṭo

nigadyate mukta iti prabuddhaiḥ ||

||519||

suduḥkhitā strī śvaśurasya gehe

māturgṛhe śāntimupaiti yadvat |

evaṃ manaḥ saṃsṛtiduḥkhataptaṃ

nivṛtya mūlaṃ nijameva śāntam ||

||520||

yathā naraḥ svapnasamutthitaḥ san

svāpnaṃ janaṃ paśyati naiva kañcit |

ajñānanidrotthita evameko

na vīkṣate kañcidapi svato'nyam ||

||521||

yastanmayānandanimagna āste

svānyasya bodhena vinā'dvayatve |

padaṃ tadīyaṃ sahajaṃ praśāntaṃ

dhīgocaratvaṃ bhajatāṃ kathaṃ nu ||

||522||

vinaṣṭacittaṃ nijasatyabhāve

vinaṣṭadehaṃ ca vinaṣṭalokam |

jñātuṃ prabuddhaṃ bhavitā samarthaḥ

svabuddhiśaktyaiva kathaṃ nu martyaḥ ||

||523||

alakṣaṇaṃ tanna mano'pi mantuṃ

śaknoti turyaṃ na vaco'pi vaktum |

atannirāsena tu bodhayanti

vedāntavāco'pi hi tatsvarūpam ||

||524||

vācā'pi vaktuṃ manasā'pi mantuṃ

śakyaṃ yadalpaṃ khalu tatsamastam |

agocaratvānmanaso dhiyo'pi

bhūmeti jānanti tamātmaniṣṭhāḥ ||

||525||

yadyat prabuddhairnigamāntavākyaiḥ

satyaṃ paraṃ pratyupadiṣṭamasti |

tattatphalaṃ śiṣyamṛṣāgrahāṇāṃ

nirāsa eveti vadanti buddhāḥ ||

||526||

sītā yathā dāśarathiṃ dideśa

niṣedhanādanyanṛpātmajānām |

tathātmano rūpamatannirāsai-

rvedāntavācaḥ pratipādayanti ||

||527||

artho na vedyo na ca vedanīyaḥ

svayamprabhaḥ kevala eka ātmā |

tamo nirāsena vinā na kiñcit

gurūpadeśaiḥ kriyate hi sādhoḥ ||

||528||

jñānātmakaḥ svo hi tirohito'jñaiḥ

prāpañcikajñānamayaistamobhiḥ |

tamāṃsi tānyeva gurūpadeśā

nirasya sādhuṃ hi kṛtārthayanti ||

||529||

yathā'vakāśaṃ janayenna ko'pi

nirodhakāpākaraṇaṃ vihāya |

tathā''tmalābhāya na kāryamanya-

ddhitvā mṛṣājñānanirāsamasti ||

||530||

labdhavya ātmā bhavitā kathaṃ nu

nāsau vinaṣṭaḥ khalu tattvadṛṣṭyā |

yenāhamā''tmā'sti tu naṣṭakalpo

nāśastadīyo bhavitā''tmalābhaḥ ||

||531||

parā ca paśyantyuta madhyamā ca

vāg vaikharī ceti catuḥprakārā |

sā vāk parā nāma tu maunameva

tadeva rūpaṃ ca sataḥ parasya ||

||532||

vāg vaikharī madhyamavākprasūtā

vāg vīkṣamāṇā'sti tadīyamātā |

tasyāḥ parā vāgiti suprasiddhā

vāk saiva maunaṃ para citsvarūpam ||

||533||

vyākhyā yathārthā'pyuta maunameva

sthitasya buddhasya pade turīye |

vāg vaikharī bhedamatiprasūtā

vadet paraṃ taṃ kathamastabhedam ||

||534||

ato hi maunena dideśa rūpa-

mātmasvarūpasya guruḥ purāṇaḥ |

maunena vāco manaso'pi pūrve

śiṣyā abudhyanta tadīyarūpam ||

||535||

guroḥ prabuddhasya hi maunabhāvāt

svayaṃ prabuddhāśca bhavanti santaḥ |

vācopadeśāḥ prabhavanti naiva

tattvaṃ paraṃ bodhayituṃ yathāvat ||

||536||

guroḥ prabuddhasya yadasti maunaṃ

śaktistadīyā na hi mānameti |

maunopadeśaḥ paramo hi tasmāt

tenaiva sādhorhi manaḥpraśāntiḥ ||

||537||

dīkṣā tridhoktā guruṇā prayojyā

nirīkṣaṇadhyānakarābhimarśāḥ |

gurostu maunasthitisamprayuktāṃ

bravīti dīkṣāṃ paramāṃ gururnaḥ ||

||538||

maunopadeśādapi maunabhāve

sthitvaiva labhyā bhavatītyataśca |

maunaṃ padaṃ taṃ nigadanti buddhā

maunī vadanneva sa samprabuddhaḥ ||

||539||

sakṛdvibhātaṃ padamavyaṃ ta-

ccaitanyabhānoḥ prabhayaiva tasya |

ataḥ pramādāccyutirātmabhāvā-

nna buddhapuṃso bhavitā kadācit ||

||540||

attā samastasya carācarasyā-

pyātmeti vedāntagirā yaduktam |

nirdiśyate tena tadīyabhāsā

grāso'sya viśvasya tamomayasya ||

||541||

nigīrya sarvaṃ ghanaviśvarūpaṃ

caitanyabhāsā nijayā parātmā |

eko'dvayo bhātyaruṇācaleśa

iti svarūpaṃ guruṇā'sti gītam ||

||542||

brahmātmabhāvaṃ pratipadya turye

vimucyate svo bhavabandhapāśāt |

ityeṣa vādo na bhavedyathārtho

nahi svarūpāccyutirātmano'bhūt ||

||543||

na śvetimānaṃ navameti dhautaṃ

vastraṃ svabhāvo hyayamasya yadvat |

brahmatvamātmā nahi yāti bodhād

brahmatvamātmaprakṛtirhi nityaḥ ||

||544||

brahmajña ātmajña iti prasiddhe

buddhasya puṃso bhavato'bhidhe dve |

brahmaiva cātmaiva yataḥ sa buddho

jñāte ubhe tena kathaṃ bhavetām ||

||545||

abrahmatādhīrahitatvameva

brahmajñatoktā na tu kācidanyā |

ātmajñatā nāma bhavedanātma-

nyātmatvamatyā rahitatvameva ||

||546||

tattvaṃ svamanviṣya parasya tasya

satyātmano'nnatvamupetya turye |

kathaṃ nu tasmānnijasatsvarūpāt

tiṣṭhet pṛthak kaścana buddhanāmā ||

||547||

advaitaniṣṭhāmanubhūya turye

jīvet pṛthaktvena kathaṃ parasmāt |

tad brahmanirvāṇamudīritaṃ hi

kṛṣṇena sākṣāt parameṇa puṃsā ||

||548||

nirdiśyate brahma yathaiva śāstre

nirdiśyate buddhapumāṃstathaiva |

brahmasvarūpaṃ khalu saṃvideva

buddhasvarūpaṃ na tato'sti bhinnam ||

||549||

nātmadvayaṃ kasyacidasti yasmāt

tad vedmi māmityapi neti hāsye |

vedyatvamātmā na kadā'pi yātī-

tyeṣā'sti vāṇī bhagavattamasya ||

||550||

advaitaniṣṭhetyuditā'sti seya-

mupādhinirmuktanijasvarūpe |

yato na tasmāt pṛthagasti pūrṇaṃ

brahmābhidhānaṃ parasatyamekam ||

||551||

advaitatā sā viduṣā'nubhūtā

satyātmanasturyapadādhigatyā |

na sādhanābhyāsabalena siddhā

satyātmanaḥ sā khalu nityasiddhā ||

||552||

dvaitaṃ bhavet satyamidaṃ hi tāvad

yāvad bhavet sādhanatatparatvam |

siddhau bhavedadvayatodbhavastu

dvaitapraṇāśāditi kecidāhuḥ ||

||553||

neme vijānanti tu turyatattvaṃ

kālātigaṃ cānuditaprapañcam |

advaitamādyantavivarjitaṃ hi

dvaitaṃ sadikkālamasat sadaiva ||

||554||

mithyābhramasyaiva virāma uktaḥ

śāstre mumukṣorahamo vināśāt |

satyaṃ na bodhena vināśamīyā-

nna bhāsate kiñcidasat turīye ||

||555||

dvaitaṃ bhavet satyamidaṃ sadaiva

jñāne'pi naivāsya bhavedvināśaḥ |

advaitasiddhirna bhavet kadā'pī-

tyeṣa matirdūrataraiva sādhoḥ ||

||556||

satyā sadaivādvayatā''tmano'sau

svānveṣaṇe satyapi cātmalābhe |

labdhvo'bhavadyo daśamo gaveṣāt

pūrvaṃ ca so'yaṃ daśamo hi nānyaḥ ||

||557||

jānantyajātiṃ paravastuno ye

māṇḍūkyavedāntanirūpyamāṇām |

tattve pare niścitabuddhayaste

muhyanti naitādṛśamugdhavādaiḥ ||

||558||

na bhītikāmau bhavato'dvayatve

sthitasya buddhasya yathā'jñapuṃsaḥ |

dvaitekṣayā mohitamānasānāṃ

nṛṇāmubhe kāmabhaye'nivārye ||

||559||

bhītirdvitīyāddhi bhaveditīdaṃ

bhītyāspadaṃ dvaitamidaṃ pradiṣṭam |

bhedapratītyā muṣitātmabhāvo

nātyeti bhītiṃ khalu ko'pi jantuḥ ||

||560||

vidvānagamye manaso'pi vācā-

mānandarūpātmani modamānaḥ |

bibhetyasau naiva kutaścaneti

śrutyoditā niścalatā turīye ||

||561||

nodeti kāmo'pi hi ko'pi turye

mṛto hyayaṃ kāmayitā'hamākhyaḥ |

sarvāṃśca kāmān samakālameva

labdhveva buddho'sti hi nityatṛptaḥ ||

||562||

ātmaiva sarvaṃ hi tadīyalābhe

labdhavyamanyanna hi kiñcidasti |

tadāptakāmo gadito'pyakāmaḥ

śāstre prabuddho'sti hi yadvadīśaḥ ||

||563||

sākṣātkṛtaṃ yena nijaṃ svarūpaṃ

sa kasya kāmāya ca kiṃ samicchan |

tapyeta dehātmadhiyeti vakti

buddhasya kāmānudayaṃ śrutirhi ||

||564||

dehātmanā saṃsthita eva kāmī

buddhastu dehātmadhiyā vimuktaḥ |

svakaṃ śarīraṃ samavaiti buddhaḥ

śarīramanyasya yathā tathaiva ||

||565||

sukhasya nāsvādanamasti turye

sukhitvaduḥkhitvamatī na tatra |

sukhasya duḥkhasya vilakṣaṇaṃ tat

turyaṃ padaṃ dvandvavivarjitatvāt ||

||566||

na śiṣyate kaścana tatra kośaḥ

svarūpasaṅkocakaro'jñapuṃsām |

akhaṇḍa ātmā nirupādhiko hi

virājate tatra viyatsamānaḥ ||

||567||

nirvāṇasañjñāṃ sugato gururyāṃ

dideśa niṣṭhāṃ bhavaduḥkhahantrīm |

kośe samaste galite turīye

pade sthitiḥ seti gururjagāda ||

||568||

na saṃśayānāmudayo'sti tatra

pumān prabuddhaḥ sthitadhīrhi nityam |

āste sa saṅkalpavikalpahīnaḥ

praśāntagambhīratayā'stacetāḥ ||

||569||

Quote - Upanishad

bhidyate hṛdayagranthiḥ chidyante sarvasaṃśayāḥ |

kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare ||

ādyantahīnaṃ svamavetya bodhāt

sa mṛtyumatyetyapi samprabuddhaḥ |

pumānabuddhvā'mṛtamātmatattvaṃ

nātyeti mṛtyuṃ bata ko'pi loke ||

||570||

lebhe janiṃ yaḥ parame svamūle

vicārya kasmādahamityudāraḥ |

sa eva jātaḥ sa ca nityajāto

navo navo'yaṃ satataṃ munīndraḥ ||

||571||

ityevamācāryavareṇa diṣṭā

brahmātmabhāve sahaje sthitasya |

niṣṭhā parā sarvavikārahīnā

nirāmayā kāladigādyatītā ||

||572||

ajñasya loke maraṇāya janma

mṛtistadīyā jananāya bhūyaḥ |

tasmādime janmamṛtī mṛṣaive-

tyasmabhyamuktaṃ bhagavattamena ||

||573||

mṛtiryathārthā tvahamo vināśo

janiryathārthā sahajātmaniṣṭhā |

dvandvairvimuktaṃ padamavyaṃ tad

yatraikatāṃ janmamṛtī bhajete ||

||574||

advaitabhāve sthitimetya nityāṃ

bhedān kathaṃ paśyatu samprabuddhaḥ |

bhedākulaṃ bhāti yadajñapuṃsāṃ

viśvaṃ tadātmaiva hi buddhapuṃsaḥ ||

||575||

abhedadṛṣṭiḥ samadarśanaṃ ce-

tyetad dvayaṃ yad viduṣo vadanti |

tad bhedadṛṣṭyā rahitatvameva

na kevalatve khalu vīkṣaṇāni ||

||576||

svameva sarvatra ca nityabuddhaṃ

buddhaḥ pumān paśyati na svato'nyam |

tanmanyate'jñaṃ kamapīha nāsau

sarve prabuddhā hi tadīyadṛṣṭyā ||

||577||

yathā caret kaścana supta eva

tathaiva buddho jagati kriyāsu |

dṛśyeta jānanniva lokabhedān

bhedānajānannapi sarvadaiva ||

||578||

buddhasya cājñasya bhidā sphuṭāsyā-

nnindā nutiścetyubhayośca dṛśyā |

dvayorna bhedaṃ samavaiti buddho

dvandvaṃ mṛṣedaṃ khalu yadvadanyat ||

||579||

vijñāya vedāntanigūḍhamarthaṃ

vihāya viśvaṃ tṛṇavat samastam |

aprāpya niṣṭhāṃ nijasatyabhāve

svasyaiva tattvasya gaveṣaṇena ||

||580||

aluptadehātmamatirvimuhyan

yaḥ satyavajjīvabhidāmavaiti |

yātyeva so'yaṃ hyavaśo'pi dāsyaṃ

vārāṅganāyā nutināmikāyāḥ ||

||581||

kamapyajānan puruṣaṃ svato'nya-

mapracyutaḥ svīyapadāt prabuddhaḥ |

nindānutibhyāṃ na vikārameti

nindā nutirvā svakṛteva tasmai ||

||582||

dehīva martyaḥ paridṛśyamāno

nāsau śarīrī nirahaṅkṛtiryat |

sūkṣmaṃ vapustasya na dehapāte

niryāti kintu pravilīyate'tra ||

||583||

satyaṃ prapañcaṃ bata manyamānā

rūpaṃ prabuddhasya vadanti kecit |

tasyecchayā'rūpiṇa eva rūpaṃ

kadācana syāditi kecidāhuḥ ||

||584||

rūpasya sarvasya nidānabhūtā

naṣṭā hyahantā nijatattvabodhāt |

rūpāṇyato'santi hi buddhapuṃsa-

stanmugdhataiṣā bata rūpavārtā ||

||585||

abhūdidaṃ pūrvamatha praṇaṣṭa-

mityevamuktiśca na yujyate yat |

rūpī na ko'pyasti hi tattvadṛṣṭyā

rūpī prabuddho bhavitā kathaṃ nu ||

||586||

bhāve turīye sahaje sthitasya

buddhasya dehatritayaṃ vinaiva |

icchā'pi rūpagrahaṇe kathaṃ syāt

seyaṃ vṛthā pāmararañjanī vāk ||

||587||

nadī yathā vāridhimetya tasmin

hitvā nadīrūpamupaityabhedam |

evaṃ prabuddho'pi vihāya rūpaṃ

parātpare puṃsi bhajatyabhedam ||

||588||

evaṃ śrutirvakti hi rūpahānā-

daikyaṃ parasmin viduṣasturīye |

jīvanvimukto'pyaśarīra eva

śarīriṇaṃ svaṃ na hi manyate'sau ||

||589||

buddhasya rūpaṃ prati yo'hamākhyo

vādī bhavet tasya vināśa eva |

bravīti muktiṃ bhagavān gururya-

nnirarthako'yaṃ bata rūpavādaḥ ||

||590||

ato na niryāti hi dehapāte

sūkṣmaṃ vapustasya yathā'jñapuṃsām |

vilīyate'traiva hi tat svamūle

na śiṣyate kiñcana nirgamāya ||

||591||

prabuddhapuṃsāṃ bahutā'pi martyaiḥ

pratīyamānā na bhavedyathārthā |

prāpañcikā eva hi sarvabhedā

na niṣprapañce khalu te bhavanti ||

||592||

buddhaḥ pumāneṣa mayā'dya dṛṣṭo

drakṣyāmyato'nyānapi buddhapuṃsaḥ |

iti bruvāṇo viduṣāṃ svarūpaṃ

na vetti saccitsukharūpamekam ||

||593||

ajānataḥ svaṃ bata buddhamanta-

rvibhānti buddhā bahavo vibhinnāḥ |

taṃ svātmabhūtaṃ samavaiti yastu

na tasya nānātvamidaṃ yathārtham ||

||594||

ādyo gururyo munisattamānāṃ

dideśa maunena paraṃ padaṃ svam |

paścācca yaḥ śaṅkaradeśikendraḥ

sa eva hi śrīramaṇo gururnaḥ ||

||595||

yannityasiddhaṃ nijatattvamanta-

stadātmanā susthitireva turye |

siddhiryathārthā na tu kācidanye-

tyasmadguruḥ śrīramaṇo bravīti ||

||596||

labdhavya ātmeti matirna satyā

nāsau vinaṣṭaḥ khalu tattvadṛṣṭyā |

vadanti buddhā ata eva satyaṃ

taṃ nityasiddhaṃ nikhilasya jantoḥ ||

||597||

bhūmānamātmānamato'nyadalpaṃ

śrutirvadantī diśatīmamartham |

vikrīya taṃ viśvamidaṃ samastaṃ

krītvā'pi martyaḥ kṛpaṇo hi śocyaḥ ||

||598||

ato hyakārpaṇyapadaṃ turīyaṃ

kārpaṇyamanyacchrutayo vadanti |

pūrṇo hi samrāḍiva samprabuddho

bhikṣāmaṭaṃścāpi na dainyameti ||

||599||

vadanti siddhīraṇimādikāṃstu

bahirmukhā bhogaparā vimūḍhāḥ |

vaktiśrutirmandadhiyāṃ kathañcit

prarocanārthaṃ bata tāśca siddhīḥ ||

||600||

āvidyakāḥ svapnasamāḥ yatastā

na tāsu mohaṃ bhajate vivekī |

pūrṇasturīye sthitimetya satye

buddho na muhyedanṛtāsu tāsu || 601 |

ityātmalābhasya samo'nyalābho

nāstīti buddhaiḥ prakaṭīkṛte'pi |

matvā''tmanāśasya padaṃ turīyaṃ

bibhyatyamuṣmādavivekinastu || 602 |||

prayānti vṛddhiṃ viduṣasturīye

sthitasya tejo dhiṣaṇā balaṃ ca |

yathā vasantasya samāgamena

saundaryamukhyāḥ suguṇāstarūṇām ||

||603||

śamādikā ye suguṇā mumukṣo-

ryatnena sampādya ca rakṣaṇīyāḥ |

svābhāvikāste viduṣo bhavanti

sa nirguṇaḥ sadguṇaśevadhiśca ||

||604||

nāśe'hamastanna hi kā'pi naṣṭi-

rnaivātmanāśasya padaṃ turīyam |

ahantayā''tmā'sti tu naṣṭakalpo

nāśe'hamo naśyati naṣṭireṣā ||

||605||

eṣo'ntato'haṅkṛtināśa eva

dharmārthakāmā api satyavāṇī |

sannyāsamaune ca tapo'pi yogaḥ

satyaṃ parasmai svanivedanaṃ ca ||

||606||

bhavantyasatyāni tadākhyakāni

vapuṣyahantāmalinīkṛtāni |

svābhāvikānyeva bhavanti tāni

sthitasya satyātmatayā turīye ||

||607||

alaṅkṛtī dve viduṣo nirukte

kartavyahāniḥ kṛtakṛtyatā ca |

ajñānamūlaṃ hyubhayaṃ narasya

kartavyatā cāpyakṛtārthatā ca ||

||608||

na karmasādhyaṃ viduṣo'sti yasmāt

kiñcinna kartavyamihāsti tasya |

kartavyamatrāsti tu yasya kiñcit

sa mohapāśairbata baddha eva ||

||609||

pṛcchanti kecit kimu buddhapuṃso

dhyānaṃ na kāryaṃ bhavatīti mugdhāḥ |

gatvā videśān nanu śikṣaṇīyā

buddhena martyā iti pṛcchyate'nyaiḥ ||

||610||

ahaṃ tadasmītyanusandadhāno

bhavenna buddhaḥ khalu sādhako'sau |

dhyānaṃ tadasmīti tu buddhapuṃsā

dhyānaṃ naro'smīti yathā nareṇa ||

||611||

yadvismṛtaṃ tatsmṛtireva yuktā

nāvismṛtasya smṛtirasti loke |

na vismṛtaṃ yad viduṣā''tmatattvaṃ

tasya smṛtistena kathaṃ ghaṭeta ||

||612||

dhyānaṃ yathārthaṃ tu sataḥ parasya

niṣṭhaiva cintārahitātmabhāve |

nirantaraṃ dhyānamidaṃ na hātuṃ

śakyaṃ na kartuṃ viduṣā kadā'pi ||

||613||

kvacit pradeśe sthitavat prabuddhaḥ

sandṛśyamāno'pi viyatsamo'sau |

tiṣṭhan sadā sve sahaje samādhau

vyāpnoti śaktyā bhuvanaṃ samastam ||

||614||

avatyasau svānatidūrataścā-

pyacintyaśaktyā nijayā prabuddhaḥ |

vinaiva cintāṃ sahaje samādhau

sthito'pi san santatamastacittaḥ ||

||615||

karoti cintāṃ kimu ko'pi nṝṇāṃ

svapnekṣitānāṃ manujaḥ prabudhya |

tathā'jñanṝṇāṃ na karoti cintāṃ

svājñānanidrotthita ātmabodhāt ||

||616||

guṇānasau trīnativartate ya-

dato na doṣāḥ prabhavanti tasmin |

karmātra yadyat kurute prabuddha-

stattad bhaviṣyatyanavadyameva ||

||617||

atyeti śāstrāṇyata eva buddho

nibadhyate tairna hi nirmanaskaḥ |

bhavantyavidvadviṣayāṇi tāni

te hyeva kartṛtvadhiyā vidheyāḥ ||

||618||

pratiṣṭhito yatra pade prabuddho

bhavantyavedāḥ khalu tatra vedāḥ |

devā adevā iti tasya bhāvo

nirdiśyate hi śrutiśīrṣavācā ||

||619||

buddhopadeśān manujo'nutiṣṭhed

buddhaiḥ kṛtaṃ karma tu nānutiṣṭhet |

buddhopadeśāḥ paramaṃ pramāṇaṃ

na karma teṣāṃ tu tathā pramāṇam ||

||620||

sarvāṃśca yogānatigatya tiṣṭhan

turye'cyuto buddhapumān bhave'tra |

yogīva vā bhogivadeva vā syāt

tau yogabhogau bhavato na satyau ||

||621||

śiṣyopadeśe samudīrite dve

bandho vimuktirbhavato na satye |

dvandvāni sarvāṇi mṛṣeti siddhe

dvandvaṃ tadetat kathamastu satyam ||

||622||

ātmā svayaṃ nityavimukta eva

baddhastvavidyodita jīva eva |

tat tattvato nāsti hi kā'pi mukti-

rbandhapratītyaiva hi mukticintā ||

||623||

kasyāsti bandho'yamiti svatattvaṃ

mumukṣuranviṣyati cet tadante |

ātmā'nubhūyeta hi nityamukta

ityasti vāṇī bhagavattamasya ||

||624||

ajātireva prakaṭīkṛtā hi

śrutyā'pi buddhaiśca sataḥ parasya |

tasyaiva satyātmatayā sthitatvāt

sa bandhamāpeti kathaṃ nu vācyam ||

||625||

satyo hi bandho yadi nāntamīyā-

danādiraṅgīkriyate hi bandhaḥ |

sāntādimatvācca bhavedvimukti-

rbandhasya mithyātvamato'nivāryam ||

||626||

baddho'bhavaṃ pūrvamathāsmi mukta

ityevamuktiṃ śa‍ṛṇumo na buddhāt |

kālātigā sā padavī hi turyā

cintyaṃ bhavejjanma kathaṃ tadīyam ||

||627||

naivāgataṃ kiñcana matsvarūpe

sadaikadhaivāsmi vikārahīnaḥ |

ityevamūce bhagavān hi pṛṣṭo

labdhā vimuktirbhavatā kadeti ||

||628||

puryāṃ satāṃ paṇḍharināmikāyāṃ

yāmaḥ kadā tāmiti gītamādau |

prāptā vayaṃ tāmiti gītamante

yadvat tathaiveha vimuktivārtā ||

||629||

svapne bhramitvā svagṛhaṃ nivṛtya

bhūyo'pi tatraiva gataḥ suṣuptim |

prabudhya paśyet svagṛhe yathā svaṃ

muktistathaiveti gururjagāda ||

||630||

nityānubhūte mama satsvarūpe

sthito'smi mithyā hyanubhūtayo'nyāḥ |

iti prabodhena matiprasādo

bhavedvimuktirna kimapyapūrvam ||

||631||

buddhasya nityo mahimā'sti so'yaṃ

vṛddhikṣayau tasya na karmaṇeti |

aniṣṭamiṣṭaṃ ca phalaṃ kṛtasya

na karmaṇaḥ syādviduṣaḥ kadā'pi ||

||632||

yathā kathāsaṃśravaṇe sudūraṃ

dhiyā gato naiva kathāṃ śa‍ṛṇoti |

karmāṇi kurvannapi buddha evaṃ

nirvāsanatvānmanaso na kartā ||

||633||

savāsanatvānmanasastu kartā

bhavatyakurvannapi cājñamartyaḥ |

svapne yathā'dreḥ śikharādadhastāt

pateccharīre sati niścale'pi ||

||634||

śarīramātreṇa kṛtaṃ na karma

manaḥkṛtaṃ yat tu tadeva karma |

nācetanaṃ kartṛ bhaveccharīraṃ

mano bhavet kartṛ tu cetanatvāt ||

||635||

prārabdhavegena caranti karma

dehendriyaprāṇamanāṃsi yadyat |

na lipyate tena pumān prabuddha

ityuktavān śrībhagavān gururnaḥ ||

||636||

na lipyate sṛṣṭyavanādi karma

kurvannapīśaḥ khalu tadvadeva |

na lipyate karmabhiratra buddho

bhidā tayornāsti hi tattvadṛṣṭyā ||

||637||

aśnaṃśca gacchaṃśca vadan smaraṃśca

karmāṇi kurvanniva lakṣyate'jñaiḥ |

kartā'pi bhoktā na tu tattvato'sau

sa hīśvarādhīnasamastavṛttiḥ ||

||638||

kartā yadi svaḥ sa bhaveddhi bhoktā

kartṛtvanāśe nijamārgaṇena |

sākaṃ vinaśyet trividhaṃ ca karma

vimuktimetāṃ samavehi nityām ||

||639||

bhuṅkte yathā nidritabālako'nnaṃ

svamātṛdattaṃ na tu vetti bhuktam |

evaṃ prabuddho'pi hi karmajanyaṃ

bhuṅkte phalaṃ bhoktṛtayā vinaiva ||

||640||

kartā na ko'pyasti hi tattvadṛṣṭyā

svajñājñayorasti bhideyameva |

kartā'hamasmītyabhimanyate'jño

buddhasya nodeti tu kartṛtādhīḥ ||

||641||

āgāmikarmāṇyapi sañcitāni

naśyanti buddhasya punarna janma |

prārabdhakarma tvavaśiṣṭamastī-

tyuktirna satyā paramārthadṛṣṭyā ||

||642||

yathā mṛte bhartari satyamuṣya

śiṣyeta bhāryā'vidhavā na kā'pi |

evaṃ mṛte kartari naiva karma

phalapradaṃ kiñcana śiṣṭamasti ||

||643||

yathā prabodhe sati naiva karma

svapne kṛtaṃ kiñcana śiṣṭamasti |

karmājñatāyāṃ caritaṃ tathaiva

satyātmabodhe sati nāsti śiṣṭam ||

||644||

prārabdhamastīti vacaḥ śrutīnāṃ

bhavedidaṃ tvajñadhiyo'nurodhaḥ |

tadīyadṛṣṭyā phalamasti tasya

buddhaḥ śarīrī bata tanmatena ||

||645||

priyāpriye na spṛśato hi buddhaṃ

dehaṃ vinaiva sthitamātmabhāve |

naiṣphalyamevaṃ viduṣaḥ kṛtīnāṃ

vedāntavācaiva niruktamasti ||

||646||

kṛtte'pi dagdhe viduṣaḥ śarīre

cyutirna tasyāsti nijasvarūpāt |

yathā guḍaṃ cūrṇitamagnitaptaṃ

tyajenna mādhuryarasaṃ svakīyam ||

||647||

sadehamuktiśca videhamukti-

rukte ubhe hyajñadhiyo'nuvṛtyā |

dehī bhavennaiva hi ko'pi mukto

bhaveddhi muktiḥ sakalaikarūpā ||

||648||

prārabdhaśaktirbhavitā hi dehe

nātmasvarūpe'sti tu śaktirasya |

tasmai svadeho viduṣā'rpito yat

kathaṃ nu bādhyeta sa tena buddhaḥ ||

||649||

prārabdhakarmārpita dehako'sau

buddho'sti dehe mamatā vinaiva |

evaṃ sphuṭaṃ śaṅkaradeśikena

diṣṭaṃ manīṣābhidhapañcake'sti ||

||650||

sūkṣmaṃ śarīraṃ viduṣo'sti śiṣṭa-

mityucyate cediha kāraṇākhyam |

ajñānarūpaṃ nidhanaṃ gataṃ yat

sūkṣmeṇa saṅgo viduṣaḥ kathaṃ syāt ||

||651||

brahmāstyasaṅgaṃ hi tathaiva buddho

bhavatyasaṅgo hi bhave yathā kham |

vapurvikārā uta mānasāśca

buddhaṃ kathañcinna hi saṃspṛśanti ||

||652||

jāgarti yo naijapade prabuddho

yāne suṣuptasya samaḥ sa uktaḥ |

yānasya tulyaṃ gaditaṃ śarīraṃ

turaṅgavaccāpi daśendriyāṇi ||

||653||

gatiṃ sthitiṃ vājiviyojanaṃ ca

yānasya no vetti hi tatra suptaḥ |

evaṃ suṣuptaśca śarīrayāne

na vetti buddho hi śarīrabhāvān ||

||654||

buddhastu tiṣṭhan sahaje samādhau

karmāṇi kurvanniva lakṣyate'jñaiḥ |

nānā'pyavasthā bhajatīva bhāti

tā vīkṣya muhyantyavivekinastu ||

||655||

suptiḥ samādhiśca śarīraceṣṭā

iti tridhā bhānti hi tasya bhāvāḥ |

enāṃśca bhinnā iti manyate'jño

vilokya buddhasya śarīramātram ||

||656||

sadaikadhaivāsti tu samprabuddha-

stasya sthitirnityasamādhireva |

na karmabhistasya virodhaleśo

na karmaṇāṃ tena virodhaleśaḥ ||

||657||

dve nirvikalpe hi samādhiniṣṭhe

syāt kevalaikā sahajābhidyā'nyā |

na kevalāṃ prāpya bhavet prabuddhaḥ

sa eva buddhaḥ sahajasthito yaḥ ||

||658||

yaḥ kevalo nāma samādhiruktaḥ

sa yoginaḥ syānmanaso layena |

samādhirutthānamiti prasiddhe

sthitī vibhinne bhavato'sya loke ||

||659||

manaḥ samādhau bata yogino'sya

savāsanaṃ hyeva bhavedvilīnam |

sthitvā samādhau suciraṃ ca so'yaṃ

vyutthāpyate vāsanayā bhavāya ||

||660||

yadā samādherayamutthitaḥ syāt

pūrvojjhitāṃ saṃsṛtimādadāti |

sammohanadravyavinaṣṭabodhaḥ

karmāsamāptaṃ pratibudhya yadvat ||

||661||

saṃsāramevaṃ pratipadya yogī

bhūyaḥ samādhiṃ praviśet prayatnāt |

buddhastvayatnaḥ sahajasthitatvā-

nna taṃ vimuñcatyapi nādadāti ||

||662||

na saṃsṛtiṃ yāti kadā'pi buddhaḥ

samādhireva prakṛtirhi tasya |

vinā samādhiṃ sa kadā'pi nāstī-

tyataḥ samādhiḥ sahajābhidho'yam ||

||663||

apracyuto'sau nijasatyabhāvāt

sthitaḥ sadā sve sahaje samādhau |

jīvan vimukto vyavahartumīṣṭe

loke yathā śaṅkaradeśikādyāḥ ||

||664||

yogī yadā kevalabhāvamagna-

stadā na śaknoti hi karma kartum |

yadotthito'sau bhavitā samādheḥ

karoti karmājñatayā tadānīm ||

||665||

tattvopadeśe'pi mumukṣupuṃsāṃ

bhavet samartho na sa yogimartyaḥ |

tiṣṭhān sadaivācyuta eva turye

śāstā samartho'sti tu buddha eva ||

||666||

nāṅgīkṛtā'sau sahajā sthitiśced

gītādiśāstrāṇi mṛṣeti siddhyet |

buddhopadeśairbharitatvahetoḥ

śāstraṃ pramāṇaṃ hi mumukṣupuṃsām ||

||667||

paramparā'sau khalu buddhapuṃsāṃ

mumukṣulokoddharaṇārthameva |

rakṣatyavicchinnatayā sadaiva

sujñānaśāstrasya susampradāyam ||

||668||

antyaṃ pramāṇaṃ hi nijānubhūti-

rna saṃśayānāmudayo'sti yatra |

tāvat pramāṇāni hi buddhavāco

labhyeta yāvanna tathānubhūtiḥ ||

||669||

gatvā'mbudhiṃ tanmayatāṃ gatāyā

nadyāḥ samo buddha udīrito'sti |

kūpe nimagnasya ghaṭasya tulyo

rajjvā nibaddhasya tu kevalasthaḥ ||

||670||

ghaṭaḥ sarajjurhi vikṛṣyamāṇo

rajjvā bahiryāti punaśca kūpāt |

evaṃ manaḥ kevalabhāvamagnaṃ

vikṛṣyate vāsanayā bhavāya ||

||671||

naiṣkarmyamevaṃ sahajasthitasya

sphuṭīkṛtaṃ no bhagavattamena |

vidvānakartā'pi bhavan svabhāvāt

kartā mahāṃścāpi bhavatyasaṅgaḥ ||

||672||

satsaṅgatirnāma nigadyate yā

buddhasya puṃsaḥ khalu saṅgatiḥ sā |

artho bhaved brahma hi satpadasya

tadātmako'sau bhavitā hi buddhaḥ ||

||673||

brahmaiva sarvo'pi hi ko viśeṣaḥ

prabuddhapuṃsīti na śaṅkanīyam |

ahantayā'nyatra hṛtaprabhaṃ sat

pūrṇaprabhaṃ tattu vibhāti buddhe ||

||674||

saṅgaṃ prabuddhasya bhajan mumukṣuḥ

saṅgāt samastādapi muktimeti |

nissaṅgabhāvena nirastamoho

yātyekatāṃ niścalacitsvarūpe ||

||675||

satsaṅgasañjātanijasvarūpā-

nveṣeṇa labhyaṃ paramaṃ padaṃ yat |

śāstrārthabodhācchravaṇādibhirvā

sādhyaṃ na tannetarasādhanairvā ||

||676||

satsaṅgatiṃ ced bhajate mumukṣu-

ścaret kimarthaṃ niyamān yathā'nye |

śīto vahed dakṣiṇamārutaścet

kimarthamicched vyajanaṃ tadānīm ||

||677||

tāpaṃ śaśī kalpataruśca dainyaṃ

harecca gaṅgā bata pāpamātram |

vīkṣā satāṃ nāśayati trayaṃ ca

na tatsamaṃ kiñcana vidyate'nyat ||

||678||

samāni sadbhirna jalātmakāni

tīrthāni devāśca mṛdādimātrāḥ |

punanti tāni hyatidīrghakālāt

sandarśanādeva punanti buddhāḥ ||

||679||

gaṅgāmbhasi snānaphalaṃ vināśaḥ

pāpasya puṃso na tu pāpakartuḥ |

saṅgāt satāṃ naśyati pāpakartā

na tatsamaṃ pāvanamasti loke ||

||680||

mṛtyuñjayo'sau tripurāntako'sau

smarāntako'sau narakāntakaśca |

sa hīśvarāṇāmapi cātmabhūta-

stameva sarve'pi hi pūjayanti ||

||681||

nītaṃ yadantaṃ vapuṣāṃ trayaṃ ca

jñānena tena tripurāntako'sau |

nīto'hamākhyo nidhanaṃ ca tene-

tyataḥ sa buddho narakāntakaśca ||

||682||

ahaṃ svayaṃ buddha iti bravīti

gītāsu kṛṣṇo bhagavān svayaṃ yat |

na ko'pi tasyāsti samo'dhiko vā

na mīyate tanmahimā kathañcit ||

||683||

yataḥ prabuddhaḥ para eva sākṣāt

tasyopadeśāḥ paramaṃ pramāṇam |

tataḥ paraṃ tasya vacobhireva

prāmāṇyamasti śrutiśīrṣavācām ||

||684||

parātmaśakteḥ karuṇābhidhāyā

rūpaṃ dvitīyaṃ hi guruḥ prabuddhaḥ |

ataḥ subhaktyā svaguruṃ prabuddhaṃ

bhajan mumukṣurbhavitā kṛtārthaḥ ||

||685||

śaktiḥ śubhā kācana sannidhāne

buddhasya puṃso'sti sudūrataśca |

tyajeta no ko'pi tayā gṛhītaḥ

paraṃ tu nīyeta vimuktimeva ||

||686||

vyāghreṇa yadvaddhariṇo gṛhīto

tadannatāmeti tathaiva sādhuḥ |

dhruvaṃ prabuddhena dṛśā gṛhīta-

stadbhāvametīti gururjagāda ||

||687||

bahiḥ sthito'ntarmukhatāṃ vidhāyā-

pyantaḥ sthito'ntaśca vikṛṣya cittam |

pare pade sve vidadhāti niṣṭhāṃ

sādhoḥ prabuddho hi guruḥ svaśaktyā ||

||688||

agocaro'sau vacaso dhiyo'pi

niṣṭhā hi buddhasya pade parasmin |

bodhāya sādhostu yathākathañcit

kiñcit prabuddhairidamuktamasti ||

||689||

vyākhyāta evaṃ sahajātmabhāvaḥ

sasādhano'sau guruṇopadiṣṭaḥ |

athopadeśeṣviha sāra eṣa

nirucyate sādhvavadhāraṇāya ||

||690||

viśvaṃ svadṛśyaṃ ca tadīkṣakaṃ svaṃ

jānāti loke sakalo'pi jantuḥ |

svataśca satyaṃ dvayamapyavaiti

mohastvayaṃ saṃsṛtiheturasya ||

||691||

satyaṃ svataścedubhayaṃ tadetat

bhāyādvicchinnatayā sadaiva |

kadā'pi bhātaṃ ca kadāpyabhātaṃ

bhavet tu yat tat kathamastu satyam ||

||692||

prakāśate mānasaceṣṭayaiva

svapne'pi jāgratyubhayaṃ tadetat |

bhāti dvayaṃ naiva suṣuptibhāve

tato manomātramidaṃ dvayaṃ ca ||

||693||

yasmin mano yāti layaṃ ca yasmā-

dudeti bhūyo'pi tadeva satyam |

layodayābhyāṃ rahitaṃ tadetat

satyaṃ svato muktipadaṃ mumukṣoḥ ||

||694||

sattāpradaṃ tajjagato'khilasya

brahmābhidhānaṃ paripūrṇamekam |

caitanyadīptiṃ manase tadeva

dadāti caitanyavivarjitāya ||

||695||

antarhṛdi svātmatayā tadeva

sākṣīva niścintanamastyasaṅgam |

ācchādyate tattu bahirmukhatve

mṛṣāprapañcena manomayena ||

||696||

ato na taṃ kaścana vetti loke

paśyannidaṃ satyavadeva mohāt |

śarīramevātmatayā'pi matvā

bhrāmyatyasaṅkhyeṣu bhaveṣu duḥkhī ||

||697||

tenātmarūpeṇa pareṇa viśva-

mācchādanīyaṃ tu manovināśāt |

bhāyāt tadaiva pratibandhahīnaṃ

hyātmasvarūpaṃ vimalaṃ yathāvat ||

||698||

vivekavairāgyayuto vimuktyai

gurūktamārgeṇa yadā yateta |

mūle nije brahmaṇi janma labdhvā

vimucyate'sau bhavabandhapāśaiḥ ||

||699||

kṛtvā mano'ntarmukhamastacintaṃ

nimajya cāntarnijamārgaṇena |

manovināśena vinaṣṭamoho

bhavedvimuktaḥ sa naraḥ prabuddhaḥ ||

||700||

parātparaṃ yat sakalātmabhūta-

masmadguruḥ śrīramaṇo babhūva |

yāvad bhaviṣyatyahamo vināśaḥ

sahasraśaḥ santu namāṃsi tasmai ||

||701||

|| oṃ namo bhagavate śrīramaṇāya ||