| Prakaraṇa | Verses |
|---|---|
| Āśaucaprakaraṇam | 34 |
| Āpaddharmaprakaraṇam | 10 |
| Vānaprasthadharmaprakaraṇam | 11 |
| Yatidharmaprakaraṇam | 150 |
| Prāyaścittaprakaraṇam | 94 |
| Rahasyaprāyaścittam | 35 |
āśaucaprakaraṇam
ūnadvivarṣaṃ nikhanen na kuryād udakaṃ tataḥ
āśmaśānād anuvrajya itaro jñātibhir vṛtaḥ
||1||yamasūktaṃ tathā gāthā japadbhir laukikāgninā
sa dagdhavya upetaś ced āhitāgnyāvṛtārthavat
||2||saptamād daśamād vāpi jñātayo'bhyupayanty apaḥ
apa naḥ śośucad agham anena pitṛdiṅmukhāḥ
||3||evaṃ mātāmahācāryapretānām udakakriyā
kāmodakaṃ sakhiprattāsvasrīyaśvaśurartvijām
||4||sakṛt prasiñcanty udakaṃ nāmagotreṇa vāgyatāḥ
na brahmacāriṇaḥ kuryur udakaṃ patitās tathā
||5||pākhaṇḍyanāśritāḥ stenā bhartṛghnyaḥ kāmagādikāḥ
surāpya ātmatyāginyo nāśaucodakabhājanāḥ
||6||kṛtodakān samuttīrṇān mṛduśādvalasaṃsthitān
snātān apavadeyus tān itihāsaiḥ purātanaiḥ
||7||mānuṣye kadalīstambhaniḥsāre sāramārgaṇam
karoti yaḥ sa sammūḍho jalabudbudasaṃnibhe
||8||pañcadhā saṃbhṛtaḥ kāyo yadi pañcatvam āgataḥ
karmabhiḥ svaśarīrotthais tatra kā paridevanā
||9||gantrī vasumatī nāśam udadhir daivatāni ca
phenaprakhyaḥ kathaṃ nāśaṃ martyaloko na yāsyati
||10||śleṣmāśru bāndhavair muktaṃ preto bhuṅkte yato'vaśaḥ
ato na roditavyaṃ hi kriyāḥ kāryāḥ svaśaktitaḥ
||11||iti saṃśrutya gaccheyur gṛhaṃ bālapuraḥsarāḥ
vidaśya nimbapatrāṇi niyatā dvāri veśmanaḥ
||12||ācamyāgnyādi salilaṃ gomayaṃ gaurasarṣapān
praviśeyuḥ samālabhya kṛtvāśmani padaṃ śanaiḥ
||13||praveśanādikaṃ karma pretasaṃsparśinām api
icchatāṃ tatkṣaṇāc chuddhiḥ pareṣāṃ snānasaṃyamān
||14||ācāryapitṛupādhyāyān nirhṛtyāpi vratī vratī
saṃkaṭānnaṃ ca nāśnīyān na ca taiḥ saha saṃvaset
||15||krītalabdhāśanā bhūmau svapeyus te pṛthak kṣitau
piṇḍayajñāvṛtā deyaṃ pretāyānnaṃ dinatrayam
||16||jalam ekāham ākāśe sthāpyaṃ kṣīraṃ ca mṛnmaye
vaitānāupāsanāḥ kāryāḥ kriyāś ca śruticodanāt
||17||trirātraṃ daśarātraṃ vā śāvam āśaucam iṣyate
ūnadvivarṣa ubhayoḥ sūtakaṃ mātur eva hi
||18||pitros tu sūtakaṃ mātus tad asṛgdarśanād dhruvam
tad ahar na praduṣyeta pūrveṣāṃ janmakāraṇāt
||19||antarā janmamaraṇe śeṣāhobhir viśudhyati
garbhasrāve māsatulyā niśāḥ śuddhes tu kāraṇam
||20||hatānāṃ nṛpagoviprair anvakṣaṃ cātmaghātinām
proṣite kālaśeṣaḥ syāt pūrṇe dattvodakaṃ śuciḥ
||21||kṣatrasya dvādaśāhāni viśaḥ pañcadaśaiva tu
triṃśaddināni śūdrasya tadardhaṃ nyāyavartinaḥ
||22||ādantajanmanaḥ sadyā acūḍān naiśikī smṛtā
trirātram āvratādeśād daśarātram ataḥ param
||23||ahas tv adattakanyāsu bāleṣu ca viśodhanam
gurvantevāsyanūcānam ātulaśrotriyeṣu ca
||24||anauraseṣu putreṣu bhāryāsv anyagatāsu ca
nivāsarājani prete tad ahaḥ śuddhikāraṇam
||25||brāhmaṇenānugantavyo na śūdro na dvijaḥ kvacit
anugamyāmbhasi snātvā spṛṣṭvāgniṃ ghṛtabhuk śuciḥ
||26||mahīpatīnāṃ nāśaucaṃ hatānāṃ vidyutā tathā
gobrāhmaṇārthaṃ saṃgrāme yasya cecchati bhūmipaḥ
||27||ṛtvijāṃ dīkṣitānāṃ ca yajñiyaṃ karma kurvatām
satrivratibrahmacāridātṛbrahmavidāṃ tathā
||28||dāne vivāhe yajñe ca saṃgrāme deśaviplave
āpadyapi hi kaṣṭāyāṃ sadyaḥ śaucaṃ vidhīyate
||29||udakyāśucibhiḥ snāyāt saṃspṛṣṭas tair upaspṛśet
abliṅgāni japec caiva gāyatrīṃ manasā sakṛt
||30||kālo'gniḥ karma mṛd vāyur mano jñānaṃ tapo jalam
paścāt tāpo nirāhāraḥ sarve'mī śuddhihetavaḥ
||31||akāryakāriṇāṃ dānaṃ vego nadyāś ca śuddhikṛt
śodhyasya mṛc ca toyaṃ ca saṃnyāso vai dvijanmanām
||32||tapo vedavidāṃ kṣāntir viduṣāṃ varṣmaṇo jalam
japaḥ pracchannapānānāṃ manasaḥ satyam ucyate
||33||bhūtātmanas tapovidye buddher jñānaṃ viśodhanam
kṣetrajñasyeśvarajñānād viśuddhiḥ paramā matā
||34||āpaddharmaprakaraṇam
kṣātreṇa karmaṇā jīved viśāṃ vāpy āpadi dvijaḥ
nistīrya tām athātmānaṃ pāvayitvā nyaset pathi
||35||phalopalakṣaumasomamanuṣyāpūpavīrudhaḥ
tilaudanarasakṣārān dadhi kṣīraṃ ghṛtaṃ jalam
||36||śastrāsavamadhūcchiṣṭaṃ madhu lākṣā ca barhiṣaḥ
mṛccarmapuṣpakutapakeśatakraviṣakṣitiḥ
||37||kauśeyanīlalavaṇamāṃsaikaśaphasīsakān
śakārdrauṣadhipiṇyākapaśugandhāṃs tathaiva ca
||38||vaiśyavṛttyāpi jīvan no vikrīṇīta kadācana
dharmārthaṃ vikrayaṃ neyās tilā dhānyena tatsamāḥ
||39||lākṣālavaṇamāṃsāni patanīyāni vikraye
pāyo dadhi ca madyaṃ ca hīnavarṇakarāṇi tu
||40||āpadgataḥ saṃpragṛhṇan bhuñjāno vā yatas tataḥ
na lipyetainasā vipro jvalanārkasamo hi saḥ
||41||kṛṣiḥ śilpaṃ bhṛtir vidyā kusīdaṃ śakaṭaṃ giriḥ
sevānūpaṃ nṛpo bhaikṣam āpattau jīvanāni tu
||42||bubhukṣitas tryahaṃ sthitvā dhānyam abrāhmaṇād haret
pratigṛhya tad ākhyeyam abhiyuktena dharmataḥ
||43||tasya vṛttaṃ kulaṃ śīlaṃ śrutam adhyayanaṃ tapaḥ
jñātvā rājā kuṭumbaṃ ca dharmyāṃ vṛttiṃ prakalpayet
||44||vānaprasthadharmaprakaraṇam
sutavinyastapatnīkas tayā vānugato vanam
vānaprastho brahmacārī sāgniḥ sopāsano vrajet
||45||aphālakṛṣtenāgnīṃś ca pitṝn devātithīn api
bhṛtyāṃś ca tarpayet śmaśrujaṭālomabhṛd ātmavān
||46||ahno māsasya ṣaṇṇāṃ vā tathā saṃvatsarasya vā
arthasya saṃcayaṃ kuryāt kṛtam āśvayuje tyajet
||47||dāntas triṣavaṇasnāyī nivṛttaś ca pratigrahāt
svādhyāyavān dānaśīlaḥ sarvasattvahite rataḥ
||48||dantolūkhalikaḥ kālapakvāśī vāśmakuṭṭakaḥ
śrautraṃ smārtaṃ phalasnehaiḥ karma kuryāt tathā kriyāḥ
||49||cāndrāyaṇair nayet kālaṃ kṛcchrair vā vartayet sadā
pakṣe gate vāpy aśnīyān māse vāhani vā gate
||50||svapyād bhūmau śucī rātrau divā saṃprapadair nayet
sthānāsanavihārair vā yogābhyāsena vā tathā
||51||grīṣme pañcāgnimadhyastho varṣāsu sthaṇḍileśayaḥ
ārdravāsās tu hemante śaktyā vāpi tapaś caret
||52||yaḥ kaṇṭakair vitudati candanair yaś ca liṃpati
akruddho'parituṣṭaś ca samastasya ca tasya ca
||53||agnīn vāpy ātmasātkṛtvā vṛkṣāvāso mitāśanaḥ
vānaprasthagṛheṣv eva yātrārthaṃ bhaikṣam ācaret
||54||grāmād āhṛtya vā grāsān aṣṭau bhuñjīta vāgyataḥ
vāyubhakṣaḥ prāgudīcīṃ gacched vāvarṣmasaṃkṣayāt
||55||yatidharmaprakaraṇam
vanād gṛhād vā kṛtveṣṭiṃ sārvavedasadakṣiṇām
prājāpatyāṃ tadante tān agnīn āropya cātmani
||56||adhītavedo japakṛt putravān annado'gnimān
śaktyā ca yajñakṛn mokṣe manaḥ kuryāt tu nānyathā
||57||sarvabhūtahitaḥ śāntas tridaṇḍī sakamaṇḍaluḥ
ekārāmaḥ parivrajya bhikṣārthī grāmam āśrayet
||58||apramattaś cared bhaikṣaṃ sāyāhne'nabhilakṣitaḥ
rahite bhikṣukair grāme yātrāmātram alolupaḥ
||59||yatipātrāṇi mṛdveṇudārvalābumayāni ca
salilaṃ śuddhir eteṣāṃ govālaiś cāvagharṣaṇam
||60||saṃnirudhyendriyagrāmaṃ rāgadveṣau prahāya ca
bhayaṃ hitvā ca bhūtānām amṛtībhavati dvijaḥ
||61||kartavyāśayaśuddhis tu bhikṣukeṇa viśeṣataḥ
jñānotpattinimittatvāt svātantryakaraṇāya ca
||62||avekṣyā garbhavāsāś ca karmajā gatayas tathā
ādhayo vyādhayaḥ kleśā jarā rūpaviparyayaḥ
||63||bhavo jātisahasreṣu priyāpriyaviparyayaḥ
dhyānayogena saṃpaśyet sūkṣma ātmātmani sthitaḥ
||64||nāśramaḥ kāraṇaṃ dharme kriyamāṇo bhaved hi saḥ
ato yad ātmano'pathyaṃ pareṣāṃ na tad ācaret
||65||satyam asteyam akrodho hrīḥ śaucaṃ dhīr dhṛtir damaḥ
saṃyatendriyatā vidyā dharmaḥ sarva udāhṛtaḥ
||66||niḥsaranti yathā lohapiṇḍāt taptāt sphuliṅgakāḥ
sakāśād ātmanas tadvad ātmānaḥ prabhavanti hi
||67||tatrātmā hi svayaṃ kiṃcit karma kiṃcit svabhāvataḥ
karoti kiṃcid abhyāsād dharmādharmobhayātmakam
||68||nimittam akṣaraḥ kartā boddhā guṇī vaśī
ajaḥ śarīragrahaṇāt sa jāta iti kīrtyate
||69||sargādau sa yathākāśaṃ vāyuṃ jyotir jalaṃ mahīm
sṛjaty ekottaraguṇāṃs tathādatte bhavann api
||70||āhutyāpyāyate sūryaḥ sūryād vṛṣṭir athauṣadhiḥ
tad annaṃ rasarūpeṇa śukratvam adhigacchati
||71||strīpuṃsayos tu saṃyoge viśuddhe śukraśoṇite
pañcadhātūn svayaṃ ṣaṣṭha ādatte yugapat prabhuḥ
||72||indriyāṇi manaḥ prāṇo jñānam āyuḥ sukhaṃ dhṛtiḥ
dhāraṇā preraṇaṃ duḥkham icchāhaṃkāra eva ca
||73||prayatna ākṛtir varṇaḥ svaradveṣau bhavābhavau
tasyaitad ātmajaṃ sarvam anāder ādim icchataḥ
||74||prathame māsi saṃkledabhūto dhātuvimūrcchitaḥ
māsy arbudaṃ dvitīye tu tṛtīye'ṅgendriyair yutaḥ
||75||ākāśāl lāghavaṃ saukṣmyaṃ śabdaṃ śrotraṃ balādikam
vāyoś ca sparśanaṃ ceṣṭāṃ vyūhanaṃ raukṣyam eva ca
||76||pittāt tu darśanaṃ paktim auṣṇyaṃ rūpaṃ prakāśitām
rasāt tu rasanaṃ śaityaṃ snehaṃ kledaṃ samārdavam
||77||bhūmer gandhaṃ tathā ghrāṇaṃ gauravaṃ mūrtim eva ca
ātmā gṛhṇāty ajaḥ sarvaṃ tṛtīye spandate tataḥ
||78||dauhṛdasyāpradānena garbho doṣam avāpnuyāt
vairūpyaṃ maraṇaṃ vāpi tasmāt kāryaṃ priyaṃ striyāḥ
||79||sthairyaṃ caturthe tv aṅgānāṃ pañcame śoṇitodbhavaḥ
ṣaṣṭhe balasya varṇasya nakharomṇāṃ ca saṃbhavaḥ
||80||manaścaitanyayukto'sau nāḍīsnāyuśirāyutaḥ
saptame cāṣṭame caiva tvaṅmāṃsasmṛtimān api
||81||punar dhātrīṃ punar gharmam ojas tasya pradhāvati
aṣṭame māsy ato garbho jātaḥ prāṇair viyujyate
||82||navame daśame vāpi prabalaiḥ sūtimārutaiḥ
niḥsāryate bāṇa iva yantracchidreṇa sajvaraḥ
||83||tasya ṣoḍhā śarīrāṇi śaṭ tvaco dhārayanti ca
saḍaṅgāni tathāsthnāṃ ca saha ṣaṣṭyā śatatrayam
||84||sthālaiḥ saha catuḥṣaṣṭir dantā vai viṃśatir nakhāḥ
pāṇipādaśalākāś ca teṣāṃ sthānacatuṣṭayam
||85||ṣaṣṭyaṅgulīnāṃ dve pārṣṇyor gulpheṣu ca catuṣṭayam
catvāryaratnikāsthīni jaṅghayos tāvad eva tu
||86||dve dve jānukapoloruphalakāṃsasamudbhave
akṣatālūṣake śroṇīphalake ca vinirdiśet
||87||bhagāsthy ekaṃ tathā pṛṣṭhe catvāriṃśac ca pañca ca
grīvā pañcadaśāsthiḥ syāj jatrv ekaikaṃ tathā hanuḥ
||88||tanmūle dve lalāṭākṣigaṇḍe nāsā ghanāsthikā
pārśvakāḥ sthālakaiḥ sārdham arbudaiś ca dvisaptatiḥ
||89||dvau śaṅkhakau kapālāni catvāri śirasas tathā
uraḥ saptadaśāsthīni puruṣasyāsthisaṃgrahaḥ
||90||gandharūparasasparśaśabdāś ca viṣayāḥ smṛtāḥ
nāsikā locane jihvā tvak śrotraṃ ca indriyāṇi ca
||91||hastau pāyur upasthaṃ ca jihvā pādau ca pañca vai
karmendriyāṇi jānīyān manaś caivobhayātmakam
||92||nābhir ojo gudaṃ śukraṃ śoṇitaṃ śaṅkhakau tathā
mūrdhāṃsakaṇṭhahṛdayaṃ prāṇasyāyatanāni tu
||93||vapā vasāvahananaṃ nābhiḥ kloma yakṛt plihā
kṣudrāntraṃ vṛkkakau bastiḥ purīṣādhānam eva ca
||94||āmāśayo'tha hṛdayaṃ sthūlāntraṃ guda eva ca
udaraṃ ca gudau koṣṭhyau vistāro'yam udāhṛtaḥ
||95||kanīnike cākṣikūṭe śaṣkulī karṇapatrakau
karṇau śaṅkhau bhruvau dantaveṣṭāv oṣṭhau kakundare
||96||vaṅkṣaṇau vṛṣaṇau vṛkkau śleṣmasaṃghātajau stanau
upajihvāsphijau bāhū jaṅghoruṣu ca piṇḍikā
||97||tālūdaraṃ bastiśīrṣaṃ cibuke galaśuṇḍike
avaṭaś caivam etāni sthānāny atra śarīrake
||98||akṣikarṇacatuṣkaṃ ca paddhastahṛdayāni ca
nava chidrāṇi tāny eva prāṇasyāyatanāni tu
||99||śirāḥ śatāni saptaiva nava snāyuśatāni ca
dhamanīnāṃ śate dve tu pañca peśīśatāni ca
||100||ekonatriṃśallakṣāṇi tathā nava śatāni ca
ṣaṭpañcāśac ca jānīta śirā dhamanisaṃjñitāḥ
||101||trayo lakṣās tu vijñeyāḥ śmaśrukeśāḥ śarīriṇām
saptottaraṃ marmaśataṃ dve ca saṃdhiśate tathā
||102||romṇāṃ koṭyas tu pañcāśac catasraḥ koṭya eva ca
saptaṣaṣṭis tathā lakṣāḥ sārdhāḥ svedāyanaiḥ saha
||103||vāyavīyair vigaṇyante vibhaktāḥ paramāṇavaḥ
yady apy eko'nuvetty eṣāṃ bhāvanāṃ caiva saṃsthitim
||104||rasasya nava vijñeyā jalasyāñjalayo daśa
saptaiva tu purīṣasya raktasyāṣṭau prakīrtitāḥ
||105||ṣaṭ śleṣmā pañca pittaṃ tu catvāro mūtram eva ca
vasā trayo dvau tu medo majjaikordhvam tu mastake
||106||śleṣmaujasas tāvad eva retasas tāvad eva tu
ity etad asthiraṃ varṣma yasya mokṣāya kṛty asau
||107||dvāsaptatisahasrāṇi hṛdayād abhiniḥsṛtāḥ
hitāhitā nāma nāḍyas tāsāṃ madhye śaśiprabham
||108||maṇḍalaṃ tasya madhyastha ātmā dīpa ivācalaḥ
sa jñeyas taṃ viditveha punar ājāyate na tu
||109||jñeyaṃ cāraṇyakam ahaṃ yad ādityād avāptavān
yogaśāstraṃ ca matproktaṃ jñeyaṃ yogam abhīpsatā
||110||ananyaviṣayaṃ kṛtvā manobuddhismṛtīndriyam
dhyeya ātmā sthito yo'sau hṛdaye dīpavat prabhuḥ
||111||yathāvidhānena paṭhan sāmagāyam avicyutam
sāvadhānas tad abhyāsāt paraṃ brahmādhigacchati
||112||aparāntakam ullopyaṃ madrakaṃ prakarīṃ tathā
auveṇakaṃ sarobindum uttaraṃ gītakāni ca
||113||ṛggāthā pāṇikā dakṣavihitā brahmagītikā
geyam etat tadabhyāsakaraṇān mokṣasaṃjñitam
||114||vīṇāvādanatattvajñaḥ śrutijātiviśāradaḥ
tālajñaś cāprayāsena mokṣamārgaṃ niyacchati
||115||gītajño yadi yogena nāpnoti paramaṃ padam
rudrasyānucaro bhūtvā tenaiva saha modate
||116||anādir ātmā kathitas tasyādis tu śarīrakam
ātmanas tu jagat sarvaṃ jagataś cātmasaṃbhavaḥ
||117||katham etad vimuhyāmaḥ sadevāsuramānavam
jagadudbhūtam ātmā ca kathaṃ tasmin vadasva naḥ
||118||mohajālam apāsyeha puruṣo dṛśyate hi yaḥ
sahasrakarapannetraḥ sūryavarcāḥ sahasrakaḥ
||119||sa ātmā caiva yajñaś ca viśvarūpaḥ prajāpatiḥ
virājaḥ so'nnarūpeṇa yajñatvam upagacchati
||120||yo dravyadevatātyāgasaṃbhūto rasa uttamaḥ
devān saṃtarpya sa raso yajamānaṃ phalena ca
||121||saṃyojya vāyunā somaṃ nīyate raśmibhis tataḥ
ṛgyajuḥ sāmavihitaṃ sauraṃ dhāmopanīyate
||122||khamaṇḍalād asau sūryaḥ sṛjaty amṛtam uttamam
yaj janma sarvabhūtānām aśanānaśanātmanām
||123||tasmād annāt punar yajñaḥ punar annaṃ punaḥ kratuḥ
evam etad anādyantaṃ cakraṃ saṃparivartate
||124||anādir ātmā saṃbhūtir vidyate nāntarātmanaḥ
samavāyī tu puruṣo mohecchādveṣakarmajaḥ
||125||sahasrātmā mayā yo va ādideva udāhṛtaḥ
mukhabāhūrupajjāḥ syus tasya varṇā yathākramam
||126||pṛthivī pādatas tasya śiraso dyaur ajāyata
nastaḥ prāṇā diśaḥ śrotrāt sparśād vāyur mukhāc chikhī
||127||manasaś candramā jātaś cakṣuṣaś ca divākaraḥ
jaghanād antarikṣaṃ ca jagac ca sacarācaram
||128||yady evaṃ sa kathaṃ brahman pāpayoniṣu jāyate
īśvaraḥ sa kathaṃ bhāvair aniṣṭaiḥ saṃprayujyate
||129||karaṇair anvitasyāpi pūrvaṃ jñānaṃ kathaṃ ca na
vetti sarvagatāṃ kasmāt sarvago'pi na vedanām
||130||antyapakṣisthāvaratāṃ manovākkāyakarmajaiḥ
doṣaiḥ prayāti jīvo'yaṃ bhavaṃ yoniśateṣu ca
||131||anantāś ca yathā bhāvāḥ śarīreṣu śarīriṇām
rūpāṇyapi tathaiveha sarvayoniṣu dehinām
||132||vipākaḥ karmaṇāṃ pretya keṣāṃcid iha jāyate
iha vāmutra vaikeṣāṃ bhāvas tatra prayojanam
||133||paradravyāṇy abhidhyāyaṃs tathāniṣṭāni cintayan
vitathābhiniveśī ca jāyate'nyāsu yoniṣu
||134||puruṣo'nṛtavādī ca piśunaḥ paruṣas tathā
anibaddhapralāpī ca mṛgapakṣiṣu jāyate
||135||adattādānanirataḥ paradāropasevakaḥ
hiṃsakaś cāvidhānena sthāvareṣv abhijāyate
||136||ātmajñaḥ śaucavān dāntas tapasvī vijitendriyaḥ
dharmakṛd vedavidyāvit sāttviko devayonitām
||137||asatkāryarato'dhīra ārambhī viṣayī ca yaḥ
sa rājaso manuṣyeṣu mṛto janmādhigacchati
||138||nidrāluḥ krūrakṛl lubdho nāstiko yācakas tathā
pramādavān bhinnavṛtto bhavet tiryakṣu tāmasaḥ
||139||rajasā tamasā caivaṃ samāviṣṭo bhramann iha
bhāvair aniṣṭaiḥ saṃyuktaḥ saṃsāraṃ pratipadyate
||140||malino hi yathā ādarśo rūpālokasya na kṣamaḥ
tathāvipakvakaraṇa ātmajñānasya na kṣamaḥ
||141||kaṭver vārau yathāpakve madhuraḥ san raso'pi na
prāpyate hy ātmani tathā nāpakvakaraṇe jñatā
||142||sarvāśrayāṃ nije dehe dehī vindati vedanām
yogī muktaś ca sarvāsāṃ yo na cāpnoti vedanām
||143||ākāśam ekaṃ hi yathā ghaṭādiṣu pṛthag bhavet
tathātmā eko hy anekaś ca jalādhāreṣv ivāṃśumān
||144||brahmakhānilatejāṃsi jalaṃ bhūś ceti dhātavaḥ
ime lokā eṣa cātmā tasmāc ca sacarācaram
||145||mṛddaṇḍacakrasaṃyogāt kumbhakāro yathā ghaṭam
karoti tṛṇamṛtkāṣṭhair gṛhaṃ vā gṛhakārakaḥ
||146||hemamātram upādāya rūpaṃ vā hemakārakaḥ
nijalālāsamāyogāt kośaṃ vā kośakārakaḥ
||147||kāraṇāny evam ādāya tāsu tāsv iha yoniṣu
sṛjaty ātmānam ātmā ca saṃbhūya karaṇāni ca
||148||mahābhūtāni satyāni yathātmāpi tathaiva hi
ko'nyathaikena netreṇa dṛṣṭam anyena paśyati
||149||vācaṃ vā ko vijānāti punaḥ saṃśrutya saṃśrutām
atītārthasmṛtiḥ kasya ko vā svapnasya kārakaḥ
||150||jātirūpavayovṛttavidyādibhir ahaṃkṛtaḥ
śabdādiviṣayodyogaṃ karmaṇā manasā girā
||151||sa saṃdigdhamatiḥ karmaphalam asti na veti vā
viplutaḥ siddham ātmānam asiddho'pi hi manyate
||152||mama dārāḥ sutāmātyā aham eṣām iti sthitiḥ
hitāhiteṣu bhāveṣu viparītamatiḥ sadā
||153||jñeyajñe prakṛtau caiva vikāre cāviśeṣavān
anāśakānalāghātajalaprapatanodyamī
||154||evaṃvṛtto'vinītātmā vitathābhiniveśavān
karmaṇā dveṣamohābhyām icchayā caiva badhyate
||155||ācāryopāsanaṃ vedaśāstrārtheṣu vivekitā
tatkarmaṇām anuṣṭhānaṃ saṅgaḥ sadbhir giraḥ śubhāḥ
||156||stryālokālambhavigamaḥ sarvabhūtātmadarśanam
tyāgaḥ parigrahāṇāṃ ca jīrṇakāṣāyadhāraṇam
||157||viṣayendriyasaṃrodhas tandrālasyavivarjanam
śarīraparisaṃkhyānaṃ pravṛttiṣv aghadarśanam
||158||nīrajastamasā sattvaśuddhir niḥspṛhatā śamaḥ
etair upāyaiḥ saṃśuddhaḥ sattvayogy amṛtī bhavet
||159||tattvasmṛter upasthānāt sattvayogāt parikṣayāt
karmaṇāṃ saṃnikarṣāc ca satāṃ yogaḥ pravartate
||160||śarīrasaṃkṣaye yasya manaḥ sattvastham īśvaram
aviplutamatiḥ samyak sa jātisaṃsmaratām iyāt
||161||yathā hi bharato varṇair varṇayaty ātmanas tanum
nānārūpāṇi kurvāṇas tathātmā karmajās tanūḥ
||162||kālakarmātmabījānāṃ doṣair mātus tathaiva ca
garbhasya vaikṛtaṃ dṛṣṭam aṅgahīnādi janmanaḥ
||163||ahaṃkāreṇa manasā gatyā karmaphalena ca
śarīreṇa ca nātmāyaṃ muktapūrvaḥ kathaṃcana
||164||vartyādhārasnehayogād yathā dīpasya saṃsthitiḥ
vikriyāpi ca dṛṣṭaivam akāle prāṇasaṃkṣayaḥ
||165||anantā raśmayas tasya dīpavad yaḥ sthito hṛdi
sitāsitāḥ karburūpāḥ kapilā nīlalohitāḥ
||166||ūrdhvam ekaḥ sthitas teṣāṃ yo bhittvā sūryamaṇḍalam
brahmalokam atikramya tena yāti parāṃ gatim
||167||yad asyānyad raśmiśatam ūrdhvam eva vyavasthitam
tena devaśarīrāṇi sadhāmāni prapadyate
||168||ye'nekarūpāś cādhastād raśmayo'sya mṛduprabhāḥ
iha karmopabhogāya taiḥ saṃsarati so'vaśaḥ
||169||vedaiḥ śāstraiḥ savijñānair janmanā maraṇena ca
ārtyā gatyā tathāgatyā satyena hy anṛtena ca
||170||śreyasā sukhaduḥkhābhyāṃ karmabhiś ca śubhāśubhaiḥ
nimittaśākunajñānagrahasaṃyogajaiḥ phalaiḥ
||171||tārānakṣatrasaṃcārair jāgaraiḥ svapnajair api
ākāśapavanajyotirjalabhūtimirais tathā
||172||manvantarair yugaprāptyā mantrauṣadhiphalair api
vittātmānaṃ vedyamānaṃ kāraṇaṃ jagatas tathā
||173||ahaṃkāraḥ smṛtir medhā dveṣo buddhiḥ sukhaṃ dhṛtiḥ
indriyāntarasaṃcāra icchā dhāraṇajīvite
||174||svargaḥ svapnaś ca bhāvānāṃ preraṇaṃ manaso gatiḥ
nimeṣaś cetanā yatna ādānaṃ pāñcabhautikam
||175||yata etāni dṛśyante liṅgāni paramātmanaḥ
tasmād asti paro dehād ātmā sarvaga īśvaraḥ
||176||buddhīndriyāṇi sārthāni manaḥ karmendriyāṇi ca
ahaṃkāraś ca buddhiś ca pṛthivyādīni caiva hi
||177||avyaktam ātmā kṣetrajñaḥ kṣetrasyāsya nigadyate
īśravaḥ sarvabhūtasthaḥ sann asan sad asac ca yaḥ
||178||buddher utpattir avyaktāt tato'haṃkārasaṃbhavaḥ
tanmātrādīny ahaṃkārād ekottaraguṇāni ca
||179||śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca tadguṇāḥ
yo yasmān niḥsṛtaś caiṣāṃ sa tasminn eva līyate
||180||yathātmānaṃ sṛjaty ātmā tathā vaḥ kathito mayā
vipākāt triprakārāṇāṃ karmaṇām īśvaro'pi san
||181||sattvaṃ rajas tamaś caiva guṇās tasyaiva kīrtitāḥ
rajastamobhyām āviṣṭaś cakravad bhrāmyate hy asau
||182||anādir ādimāṃś caiva sa eva puruṣaḥ paraḥ
liṅgendriyagrāhyarūpaḥ savikāra udāhṛtaḥ
||183||pitṛyāno'javīthyāś ca yad agastyasya cāntaram
tenāgnihotriṇo yānti svargakāmā divaṃ prati
||184||ye ca dānaparāḥ samyag aṣṭābhiś ca guṇair yutāḥ
te'pi tenaiva mārgeṇa satyavrataparāyaṇāḥ
||185||tatrāṣṭāśītisāhasramunayo gṛhamedhinaḥ
punarāvartino bījabhūtā dharmapravartakāḥ
||186||saptarṣināgavīthyantar devalokaṃ samāśritāḥ
tāvanta eva munayaḥ sarvārambhavivarjitāḥ
||187||tapasā brahmacaryeṇa saṅgatyāgena medhayā
tatra gatvāvatiṣṭhante yāvad ābhūtasaṃplavam
||188||yato vedāḥ purāṇāni vidyopaniṣadas tathā
ślokā sūtrāṇi bhāṣyāṇi yac ca kiṃcana vāṅmayam
||189||vedānuvacanaṃ yajño brahmacaryaṃ tapo damaḥ
śraddhopavāsaḥ svātantryam ātmano jñānahetavaḥ
||190||sa hy āśramair vijijñāsyaḥ samastair evam eva tu
draṣṭavyas tv atha mantavyaḥ śrotavyaś ca dvijātibhiḥ
||191||ya enam evaṃ vindanti ya vāraṇyakam āśritāḥ
upāsate dvijāḥ satyaṃ śraddhayā parayā yutāḥ
||192||kramāt te saṃbhavanty arcir ahaḥ śuklaṃ tathottaram
ayanaṃ devalokaṃ ca savitāraṃ savaidyutam
||193||tatas tān puruṣo'bhyetya mānaso brahmalaukikān
karoti punarāvṛttis teṣām iha na vidyate
||194||yajñena tapasā dānair ye hi svargajito narāḥ
dhūmaṃ niśāṃ kṛṣṇapakṣaṃ dakṣiṇāyanam eva ca
||195||pitṛlokaṃ candramasaṃ vāyuṃ vṛṣṭiṃ jalaṃ mahīm
kramāt te saṃbhavantīha punar eva vrajanti ca
||196||etad yo na vijānāti mārgadvitayam ātmavān
dandaśūkaḥ pataṅgo vā bhavet kīṭo'tha vā kṛmiḥ
||197||ūrusthottānacaraṇaḥ savye nyasyottaraṃ karam
uttānaṃ kiṃcid unnāmya mukhaṃ viṣṭabhya corasā
||198||nimīlitākṣaḥ sattvastho dantair dantān asaṃspṛśan
tālusthācalajihvaś ca saṃvṛtāsyaḥ suniścalaḥ
||199||saṃnirudhyendriyagrāmaṃ nātinīcocchritāsanaḥ
dviguṇaṃ triguṇaṃ vāpi prāṇāyāmam upakramet
||200||tato dhyeyaḥ sthito yo'sau hṛdaye dīpavat prabhuḥ
dhārayet tatra cātmānaṃ dhāraṇāṃ dhārayan budhaḥ
||201||antardhānaṃ smṛtiḥ kāntir dṛṣṭiḥ śrotrajñatā tathā
nijaṃ śarīram utsṛjya parakāyapraveśanam
||202||arthānāṃ chandataḥ sṛṣṭir yogasiddher hi lakṣaṇam
siddhe yoge tyajan deham amṛtatvāya kalpate
||203||atha vāpy abhyasan vedaṃ nyastakarmā vane vasan
ayācitāśī mitabhuk parāṃ siddhim avāpnuyāt
||204||nyāyāgatadhanas tattvajñānaniṣṭho'tithipriyaḥ
śrādhakṛt satyavādī ca gṛhastho'pi hi mucyate
||205||prāyaścittaprakaraṇam
mahāpātakajān ghorān narakān prāpya dāruṇān
karmakṣayāt prajāyante mahāpātakinas tv iha
||206||mṛgāśvasūkaroṣṭrāṇāṃ brahmahā yonim ṛcchati
kharapulkasavenānāṃ surāpo nātra saṃśayaḥ
||207||kṛmikīṭapataṅgatvaṃ svarṇahārī samāpnuyāt
tṛṇagulmalatātvaṃ ca kramaśo gurutalpagaḥ
||208||brahmahā kṣayarogī syāt surāpaḥ śyāvadantakaḥ
hemahārī tu kunakhī duścarmā gurutalpagaḥ
||209||yo yena saṃvasaty eṣāṃ sa talliṅgo'bhijāyate
annahartāmayāvī syān mūko vāgapahārakaḥ
||210||dhānyamiśro'tiriktāñgaḥ piśunaḥ pūtināsikaḥ
tailahṛt tailapāyī syāt pūtivaktras tu sūcakaḥ
||211||parasya yoṣitaṃ hṛtvā brahmasvam apahṛtya ca
araṇye nirjale deśe bhavati brahmarākṣasaḥ
||212||hīnajātau prajāyeta pararatnāpahārakaḥ
patraśākaṃ śikhī hatvā gandhān chucchundarī śubhān
||213||mūṣako dhānyahārī syād yānam uṣṭraḥ kapiḥ phalam
jalaṃ plavaḥ payaḥ kāko gṛhakārī hy upaskaram
||214||madhu daṃśaḥ palaṃ gṛdhro gāṃ godhāgniṃ bakas tathā
śvitrī vastraṃ śvā rasaṃ tu cīrī lavaṇahārakaḥ
||215||pradarśanārtham etat tu mayoktaṃ steyakarmaṇi
dravyaprakārā hi yathā tathaiva prāṇijātayaḥ
||216||yathākarma phalaṃ prāpya tiryaktvaṃ kālaparyayāt
jāyante lakṣaṇabhraṣṭā daridrāḥ puruṣādhamāḥ
||217||tato niṣkalmaṣībhūtāḥ kule mahati bhoginaḥ
jāyante vidyayopetā dhanadhānyasamanvitāḥ
||218||vihitasyānanuṣṭhānān ninditasya ca sevanāt
anigrahāc cendriyāṇāṃ naraḥ patanam ṛcchati
||219||tasmāt teneha kartavyaṃ prāyaścittaṃ viśuddhaye
evam asyāntarātmā ca lokaś caiva prasīdati
||220||prāyaścittam akurvāṇāḥ pāpeṣu niratā narāḥ
apaścāttāpinaḥ kaṣṭān narakān yānti dāruṇān
||221||tāmisraṃ lohaśaṅkuṃ ca mahānirayaśālmalī
rauravaṃ kuḍmalaṃ pūtimṛttikaṃ kālasūtrakam
||222||saṃghātaṃ lohitodaṃ ca saviṣaṃ saṃprapātanam
mahānarakakākolaṃ saṃjīvanamahāpatham
||223||avīcim andhatāmisraṃ kumbhīpākaṃ tathaiva ca
asipatravanaṃ caiva tāpanaṃ caikaviṃśakam
||224||mahāpātakajair ghorair upapātakajais tathā
anvitā yānty acaritaprāyaścittā narādhamāḥ
||225||prāyaścittair apaity eno yad ajñānakṛtaṃ bhavet
kāmato vyavahāryas tu vacanād iha jāyate
||226||brahmahā madyapaḥ stenas tathaiva gurutalpagaḥ
ete mahāpātakino yaś ca taiḥ saha saṃvaset
||227||gurūṇām adhyadhikṣepo vedanindā suhṛdvadhaḥ
brahmahatyāsamaṃ jñeyam adhītasya ca nāśanam
||228||niṣiddhabhakṣaṇaṃ jaihmyam utkarṣe ca vaco'nṛtam
rajasvalāmukhāsvādaḥ surāpānasamāni tu
||229||aśvaratnamanuṣyastrībhūdhenuharaṇaṃ tathā
nikṣepasya ca sarvaṃ hi suvarṇasteyasammitam
||230||sakhibhāryākumārīṣu svayoniṣv antyajāsu ca
sagotrāsu sutantrīṣu gurutalpasamaṃ smṛtam
||231||pituḥ svasāraṃ mātuś ca matulānīṃ snuṣām api
mātuḥ sapatnīṃ bhaginīm ācāryatanayāṃ tathā
||232||ācāryapatnīṃ svasutāṃ gacchaṃs tu gurutalpagaḥ
liṅgaṃ chittvā vadhas tasya sakāmāyāḥ striyā api
||233||govadho vrātyatā steyam ṛṇānāṃ cānapākriyā
anāhitāgnitāpaṇyavikrayaḥ paridevanam
||234||bhṛtād adhyayanādānaṃ bhṛtakādhyāpanaṃ tathā
pāradāryaṃ pārivittyaṃ vārdhuṣyaṃ lavaṇakriyā
||235||strīśūdraviṭkṣatravadho ninditārthopajīvanam
nāstikyaṃ vratalopaś ca sutānāṃ caiva vikrayaḥ
||236||dhānyakupyapaśusteyam ayājyānāṃ ca yājanam
pitṛmātṛsutatyāgas taḍāgārāmavikrayaḥ
||237||kanyāsaṃdūṣaṇaṃ caiva parivindakayājanam
kanyāpradānaṃ tasyaiva kauṭilyaṃ vratalopanam
||238||ātmano'rthe kriyārambho madyapastrīniṣevaṇam
svādhyāyāgnisutatyāgo bāndhavatyāga eva ca
||239||indhanārthaṃ drumachedaḥ strīhiṃsāuṣadhajīvanam
hiṃsrayantravidhānaṃ ca vyasanāny ātmavikrayaḥ
||240||śūdrapreṣyaṃ hīnasakhyaṃ hīnayoniniṣevaṇam
tathaivānāśrame vāsaḥ parānnaparipuṣṭatā
||241||asacchāstrādhigamanam ākareṣv adhikāritā
bhāryāyā vikrayaś caiṣām ekaikam upapātakam
||242||śiraḥkapālī dhvajavān bhikṣāśī karma vedayan
brahmahā dvādaśābdāni mitabhuk śuddhim āpnuyāt
||243||brāhmaṇasya paritrāṇād gavāṃ dvādaśakasya ca
tathāśvamedhāvabhṛthasnānād vā śuddhim āpnuyāt
||244||dīrghatīvrāmayagrastaṃ brāhmaṇaṃ gām athāpi vā
dṛṣṭvā pathi nirātaṅkaṃ kṛtvā tu brahmahā śuciḥ
||245||ānīya viprasarvasvaṃ hṛtaṃ ghātita eva vā
tannimittaṃ kṣataḥ śastrair jīvann api viśudhyati
||246||lomabhyaḥ svāhety evaṃ hi lomaprabhṛti vai tanum
majjāntāṃ juhuyād vāpi mantrair ebhir yathākramam
||247||saṃgrāme vā hato lakṣyabhūtaḥ śuddhim avāpnuyāt
mṛtakalpaḥ prahārārto jīvann api viśudhyati
||248||araṇye niyato japtvā trir vai vedasya saṃhitām
śudhyeta vā mitāśitvāt pratisrotaḥ sarasvatīm
||249||pātre dhanaṃ vā paryāptaṃ dattvā śuddhim avāpnuyāt
ādātuś ca viśuddhyartham iṣṭair vaiśvānarī smṛtā
||250||yāgasthakṣatraviḍghātī cared brahmahaṇi vratam
garbhahā ca yathāvarṇaṃ tathātreyīniṣūdakaḥ
||251||cared vratam ahatvāpi ghātārthaṃ cet samāgataḥ
dviguṇaṃ savanasthe tu brāhmaṇe vratam ādiśet
||252||surāmbughṛtagomūtrapayasām agnisaṃnibham
surāpo'nyatamaṃ pītvā maraṇāc chuddhim ṛcchati
||253||vālavāsā jaṭī vāpi brahmahatyāvrataṃ caret
piṇyākaṃ vā kaṇān vāpi bhakṣayet trisamā niśi
||254||ajñānāt tu surāṃ pītvā reto viṇmūtram eva ca
punaḥ saṃskāram arhanti trayo varṇā dvijātayaḥ
||255||patilokaṃ na sā yāti brāhmaṇī yā surāṃ pibet
ihaiva sā śunī gṛdhrī sūkarī copajāyate
||256||brāhmaṇasvarṇahārī tu rājñe musalam arpayet
svakarma vyākhyāyaṃs tena hato mukto'pi vāśuciḥ
||257||anivedya nṛpe śudhyet surāpavratam ācaran
ātmatulyaṃ suvarṇaṃ vā dadyād vā vipratuṣṭikṛt
||258||tapte'yaḥśayane sārdham āyasyā yoṣitā svapet
gṛhītvotkṛtya vṛṣaṇau nairṛtyāṃ cotsṛjet tanum
||259||prājāpatyaṃ caret kṛcchraṃ samā vā gurutalpagaḥ
cāndrāyaṇaṃ vā trīn māsān abhyased vedasaṃhitām
||260||ebhis tu saṃvased yo vai vatsaraṃ so'pi tatsamaḥ
kanyāṃ samudvahed eṣāṃ sopavāsām akiṃcanām
||261||cāndrāyaṇaṃ caret sarvān avakṛṣṭān nihatya tu
śūdro'dhikārahīnopi kālenānena śudhyati
||262||pañcagavyaṃ pibed goghno māsam āsīta saṃyataḥ
goṣṭheśayo go'nugāmī gopradānena śudhyati
||263||kṛcchraṃ caivātikṛcchraṃ ca cared vāpi samāhitaḥ
dadyāt trirātraṃ copoṣya vṛṣabhaikādaśās tu gāḥ
||264||upapātakaśuddhiḥ syād evaṃ cāndrāyaṇena vā
payasā vāpi māsena parākeṇātha vā punaḥ
||265||ṛṣabhaikasahasrā gā dadyāt kṣatravadhe pumān
brahmahatyāvrataṃ vāpi vatsaratritayaṃ caret
||266||vaiśyahābdaṃ cared etad dadyād vaikaśataṃ gavām
ṣaṇmāsāc chūdrahāpy etad dhenur dadyād daśātha vā
||267||durvṛttabrahmaviṭkṣatraśūdrayoṣāḥ pramāpya tu
dṛtiṃ dhanur bastam aviṃ kramād dadyād viśuddhaye
||268||apraduṣṭāṃ striyaṃ hatvā śūdrahatyāvrataṃ caret
asthimatāṃ sahasraṃ tu tathānasthimatām anaḥ
||269||mārjāragodhānakulamaṇḍūkāṃś ca patatriṇaḥ
hatvā tryahaṃ pibet kṣīraṃ kṛcchraṃ vā pādikaṃ caret
||270||gaje nīlavṛṣāḥ pañca śuke vatso dvihāyanaḥ
kharājameṣeṣu vṛṣo deyaḥ krauñce trihāyanaḥ
||271||haṃsaśyenakapikravyāj jalasthalaśikhaṇḍinaḥ
bhāsaṃ ca hatvā dadyād gām akravyādas tu vatsikām
||272||urageṣv āyaso daṇḍaḥ paṇḍake trapu sīsakam
kole ghṛtaghaṭo deya uṣṭre guñjā haye'ṃśukam
||273||tittirau tu tiladroṇaṃ gajādīnām aśaknuvan
dānaṃ dātuṃ caret kṛcchram ekaikasya viśuddhaye
||274||phalapuṣpānnarasajasattvaghāte ghṛtāśanam
kiṃcit sāsthivadhe deyaṃ prāṇāyāmas tv anasthike
||275||vṛkṣagulmalatāvīrucchedane japyam ṛkśatam
syād oṣadhivṛthāchede kṣīrāśī go'nugo dinam
||276||puṃścalīvānarakharair daṣṭaśvoṣṭrādivāyasaiḥ
prāṇāyāmaṃ jale kṛtvā ghṛtaṃ prāśya viśudhyati
||277||yan me'dya reta ityābhyāṃ skannaṃ reto'bhimantrayet
stanāntaraṃ bhruvor madhyaṃ tenānāmikayā spṛśet
||278||mayi teja iti chāyāṃ svāṃ dṛṣṭvāmbugatāṃ japet
sāvitrīm aśucau dṛṣṭe cāpalye cānṛte'pi ca
||279||avakīrṇī bhaved gatvā brahmacārī tu yoṣitam
gardabhaṃ paśum ālabhya nairṛtaṃ sa viśudhyati
||280||bhaikṣāgnikārye tyaktvā tu saptarātram anāturaḥ
kāmāvakīrṇa ity ābhyāṃ juhuyād āhutidvayam
||281||upasthānaṃ tataḥ kuryāt saṃ mā siṃcantv anena tu
madhumāṃsāśane kāryaḥ kṛcchraḥ śeṣavratāni ca
||282||pratikūlaṃ guroḥ kṛtvā prasādyaiva viśudhyati
kṛcchratrayaṃ guruḥ kuryān mriyate prahito yadi
||283||kriyamāṇopakāre tu mṛte vipre na pātakam
vipāke govṛṣāṇāṃ tu bheṣajāgnikriyāsu ca || yj_3|283:1 || mithyābhiśaṃsino doṣo dviḥ samo bhūtavādinaḥ
mithyābhiśastadoṣaṃ ca samādatte mṛṣā vadan
||284||mahāpāpopapāpābhyāṃ yo'bhiśaṃsen mṛṣā param
abbhakṣo māsam āsīta sa jāpī niyatendriyaḥ
||285||abhiśasto mṛṣā kṛcchraṃ cared āgneyam eva vā
nirvapet tu puroḍāśaṃ vāyavyaṃ paśum eva vā
||286||aniyukto bhrātṛjāyāṃ gacchaṃś cāndrāyaṇaṃ caret
trirātrānte ghṛtaṃ prāśya gatvodakyāṃ viśudhyati
||287||trīn kṛcchrān ācared vrātyayājako'bhicarann api
vedaplāvī yavāśy abdaṃ tyaktvā ca śaraṇāgatam
||288||goṣṭhe vasan brahmacārī māsam ekaṃ payovratam
gāyatrījapyanirataḥ śudhyate'satpratigrahāt
||289||prāṇāyāmī jale snātvā kharayānoṣṭrayānagaḥ
nagnaḥ snātvā ca bhuktvā ca gatvā caiva divā striyam
||290||guruṃ huṃkṛtya tvaṃkṛtya vipraṃ nirjitya vādataḥ
baddhvā vā vāsasā kṣipraṃ prasādyopavased dinam
||291||vipradaṇḍodyame kṛcchras tv atikṛcchro nipātane
kṛcchrātikṛcchro'sṛkpāte kṛcchro'bhyantaraśoṇite
||292||deśaṃ kālaṃ vayaḥ śaktiṃ pāpaṃ cāvekṣya yatnataḥ
prāyaścittaṃ prakalpyaṃ syād yatra coktā na niṣkṛtiḥ
||293||dāṣīkumbhaṃ bahirgrāmān ninayeran svabāndhavāḥ
patitasya bahiḥ kuryuḥ sarvakāryeṣu caiva tam
||294||caritavrata āyāte ninayeran navaṃ ghaṭam
jugupseran na cāpy enaṃ saṃvaseyuś ca sarvaśaḥ
||295||patitānām eṣa eva vidhiḥ strīṇāṃ prakīrtitaḥ
vāso gṛhāntake deyam annaṃ vāsaḥ sarakṣaṇam
||296||nīcābhigamanaṃ garbhapātanaṃ bhartṛhiṃsanam
viśeṣapatanīyāni strīmām etāny api dhruvam
||297||śaraṇāgatabālastrīhiṃsakān saṃvasen na tu
cīrṇavratān api sataḥ kṛtaghnasahitān imān
||298||ghaṭe'pavarjite jñātimadhyastho yavasaṃ gavām
sa dadyāt prathamaṃ gobhiḥ satkṛtasya hi satkriyā
||299||rahasyaprāyaścittam
vikhyātadoṣaḥ kurvīta parṣado'numataṃ vratam
anabhikhyātadoṣas tu rahasyaṃ vratam ācaret
||300||trirātropoṣito japtvā brahmahā tv aghamarṣaṇam
antarjale viśudhyeta dattvā gāṃ ca payasvinām
||301||lomabhyaḥ svāhety atha vā divasaṃ mārutāśanaḥ
jale sthitvābhijuhuyāc catvāriṃśadghṛtāhutīḥ
||302||trirātropoṣito hutvā kūṣmāṇḍībhir ghṛtaṃ śuciḥ
brāhmaṇasvarṇahārī tu rudrajāpī jale sthitaḥ
||303||sahasraśīrṣājāpī tu mucyate gurutalpagaḥ
gaur deyā karmaṇo'syānte pṛthag ebhiḥ payasvinī
||304||prāṇāyāmaśataṃ kāryaṃ sarvapāpāpanuttaye
upapātakajātānām anādiṣṭasya caiva hi
||305||oṃkārābhiṣṭutaṃ somasalilaṃ pāvanaṃ pibet
kṛtvā hi retoviṇmūtraprāśanaṃ tu dvijottamaḥ
||306||niśāyāṃ vā divā vāpi yad ajñānakṛtaṃ bhavet
traikālyasaṃdhyākaraṇāt tat sarvaṃ vipraṇaśyati
||307||śukriyāraṇyakajapo gāyatryāś ca viśeṣataḥ
sarvapāpaharā hy ete rudraikādaśinī tathā
||308||yatra yatra ca saṃkīrṇam ātmānaṃ manyate dvijaḥ
tatra tatra tilair homo gāyatryā vācanaṃ tathā
||309||vedābhyāsarataṃ kṣāntaṃ pañcayajñakriyāparam
na spṛśantīha pāpāni mahāpātakajāny api
||310||vāyubhakṣo divā tiṣṭhan rātriṃ nītvāpsu sūryadṛk
japtvā sahasraṃ gāyatryāḥ śudhyed brahmavadhād ṛte
||311||brahmacaryaṃ dayā kṣāntir dānaṃ satyam akalkatā
ahiṃsā steyamādhurye damaś ceti yamāḥ smṛtāḥ
||312||snānaṃ maunopavāsejyāsvādhyāyopasthanigrahāḥ
niyamā guruśuśrūṣā śaucākrodhāpramādatā
||313||gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakam
jagdhvā pare'hny upavaset kṛcchraṃ sāntapanaṃ caret
||314||pṛthaksāntapanadravyaiḥ ṣaḍahaḥ sopavāsakaḥ
saptāhena tu kṛcchro'yaṃ mahāsāntapanaḥ smṛtaḥ
||315||parṇodumbararājīvabilvapatrakuśodakaiḥ
pratyekaṃ pratyahaṃ pītaiḥ parṇakṛcchra udāhṛtaḥ
||316||taptakṣīraghṛtāmbūnām ekaikaṃ pratyahaṃ pibet
ekarātropavāsaś ca taptakṛcchra udāhṛtaḥ
||317||ekabhaktena naktena tathaivāyācitena ca
upavāsena caivāyaṃ pādakṛcchraḥ prakīrtitaḥ
||318||yathākathaṃcit triguṇaḥ prājāpatyo'yam ucyate
ayam evātikṛcchraḥ syāt pāṇipūrānnabhojanaḥ
||319||kṛcchrātikṛcchraḥ payasā divasānekaviṃśatim
dvādaśāhopavāsena parākaḥ parikīrtitaḥ
||320||piṇyākācāmatakrāmbusaktūnāṃ prativāsaram
ekarātropavāsaś ca kṛcchraḥ saumyo'yam ucyate
||321||eṣāṃ trirātram abhyāsād ekaikasya yathākramam
tulāpuruṣa ity eṣa jñeyaḥ pañcadaśāhikaḥ
||322||tithivṛddhyā caret piṇḍān śukle śikhyaṇḍasammitān
ekaikaṃ hrāsayet kṛṣne piṇḍaṃ cāndrāyaṇaṃ caran
||323||yathākathaṃcit piṇḍānāṃ catvāriṃśac chatadvayam
māsenaivopabhuñjīta cāndrāyaṇam athāparam
||324||kuryāt triṣavaṇasnāyī kṛcchraṃ cāndrāyaṇaṃ tathā
pavitrāṇi japet piṇḍān gāyatryā cābhimantrayet
||325||anādiṣṭeṣu pāpeṣu śuddhiś cāndrāyaṇena ca
dharmārthaṃ yaś cared etac candrasyaiti salokatām
||326||kṛcchrakṛd dharmakāmas tu mahatīṃ śriyam āpnuyāt
yathā gurukratuphalaṃ prāpnoti susamāhitaḥ
||327||śrutvaitān ṛṣayo dharmān yājñavalkyena bhāṣitān
idam ūcur mahātmānaṃ yogīndram amitaujasam
||328||ya idaṃ dhārayiṣyanti dharmaśāstram atandritāḥ
iha loke yaśaḥ prāpya te yāsyanti triviṣṭapam
||329||vidyārthī prāpnuyād vidyāṃ dhanakāmo dhanaṃ tathā
āyuṣkāmas tathaivāyuḥ śrīkāmo mahatīṃ śriyam
||330||ślokatrayam api hy asmād yaḥ śrāddhe śrāvayiṣyati
pitṝṇāṃ tasya tṛptiḥ syād akṣayyā nātra saṃśayaḥ
||331||brāhmaṇaḥ pātratāṃ yāti kṣatriyo vijayī bhavet
vaiśyaś ca dhānyadhanavān asya śāstrasya dhāraṇāt
||332||ya idaṃ śrāvayed vidvān dvijān parvasu parvasu
aśvamedhaphalaṃ tasya tad bhavān anumanyatām
||333||śrutvaitad yājñavaklyo'pi prītātmā munibhāṣitam
evam astv iti hovāca namaskṛtya svayaṃbhuve
||334||