vidvadbhiḥ sevitaḥ sadbhirnityamadveṣarāgibhiḥ
hṛdayenābhyanujñāto yo dharmastaṃ nibodhata
||1||kāmātmatā na praśastā na caivehāstyakāmatā
kāmyo hi vedādhigamaḥ karmayogaśca vaidikaḥ
||2||saṃkalpamūlaḥ kāmo vai yajñāḥ saṃkalpasaṃbhavāḥ
vratāni yamadharmāśca sarve saṃkalpajāḥ smṛtāḥ
||3||akāmasya kriyā kā ciddṛśyate neha karhi cit
yadyaddhi kurute kiṃ cittattatkāmasya ceṣṭitam
||4||teṣu samyagvartamāno gacchatyamaralokatām
yathā saṃkalpitāṃśceha sarvānkāmānsamaśnute
||5||vedo'khilo dharmamūlaṃ smṛtiśīle ca tadvidām
ācāraścaiva sādhūnāmātmanastuṣṭireva ca
||6||yaḥ kaścitkasya ciddharmo manunā parikīrtitaḥ
sa sarvo'bhihito vede sarvajñānamayo hi saḥ
||7||sarvaṃ tu samavekṣyedaṃ nikhilaṃ jñānacakṣuṣā
śrutiprāmāṇyato vidvānsvadharme niviśeta vai
||8||śrutismṛtyuditaṃ dharmamanutiṣṭhanhi mānavaḥ
iha kīrtimavāpnoti pretya cānuttamaṃ sukham
||9||śrutistu vedo vijñeyo dharmaśāstraṃ tu vai smṛtiḥ
te sarvārtheṣvamīmāṃsye tābhyāṃ dharmo hi nirbabhau
||10||yo'vamanyeta te mūle hetuśāstrāśrayāddvijaḥ
sa sādhubhirbahiṣkāryo nāstiko vedanindakaḥ
||11||vedaḥ smṛtiḥ sadācāraḥ svasya ca priyamātmanaḥ
etaccaturvidhaṃ prāhuḥ sākṣāddharmasya lakṣaṇam
||12||arthakāmeṣvasaktānāṃ dharmajñānaṃ vidhīyate
dharmaṃ jijñāsamānānāṃ pramāṇaṃ paramaṃ śrutiḥ
||13||śrutidvaidhaṃ tu yatra syāttatra dharmāvubhau smṛtau
ubhāvapi hi tau dharmau samyaguktau manīṣibhiḥ
||14||udite'nudite caiva samayādhyuṣite tathā
sarvathā vartate yajña itīyaṃ vaidikī śrutiḥ
||15||niṣekādiśmaśānānto mantrairyasyodito vidhiḥ
tasya śāstre'dhikāro'smiñjñeyo nānyasya kasya cit
||16||sarasvatīdṛśadvatyordevanadyoryadantaram
taṃ devanirmitaṃ deśaṃ brahmāvartaṃ pracakṣate
||17||tasmindeśe ya ācāraḥ pāramparyakramāgataḥ
varṇānāṃ sāntarālānāṃ sa sadācāra ucyate
||18||kurukṣetraṃ ca matsyāśca pañcālāḥ śūrasenakāḥ
eṣa brahmarṣideśo vai brahmāvartādanantaraḥ
||19||etaddeśaprasūtasya sakāśādagrajanmanaḥ
svaṃ svaṃ caritraṃ śikṣeranpṛthivyāṃ sarvamānavāḥ
||20||himavadvindhyayormadhyaṃ yatprāgvinaśanādapi
pratyageva prayāgācca madhyadeśaḥ prakīrtitaḥ
||21||ā samudrāttu vai pūrvādā samudrācca paścimāt
tayorevāntaraṃ giryorāryāvartaṃ vidurbudhāḥ
||22||kṛṣṇasārastu carati mṛgo yatra svabhāvataḥ
sa jñeyo yajñiyo deśo mlecchadeśastvataḥ paraḥ
||23||etāṇdvijātayo deśānsaṃśrayeranprayatnataḥ
śūdrastu yasminkasminvā nivasedvṛttikarśitaḥ
||24||eṣā dharmasya vo yoniḥ samāsena prakīrtitā
saṃbhavaścāsya sarvasya varṇadharmānnibodhata
||25||vaidikaiḥ karmabhiḥ puṇyairniṣekādirdvijanmanām
kāryaḥ śarīrasaṃskāraḥ pāvanaḥ pretya ceha ca
||26||gārbhairhomairjātakarmacauḍamauñjīnibandhanaiḥ
baijikaṃ gārbhikaṃ caino dvijānāmapamṛjyate
||27||svādhyāyena vratairhomaistraividyenejyayā sutaiḥ
mahāyajñaiśca yajñaiśca brāhmīyaṃ kriyate tanuḥ
||28||prāṅnābhivardhanātpuṃso jātakarma vidhīyate
mantravatprāśanaṃ cāsya hiraṇyamadhusarpiṣām
||29||nāmadheyaṃ daśamyāṃ tu dvādaśyāṃ vāsya kārayet
puṇye tithau muhūrte vā nakṣatre vā guṇānvite
||30||maṅgalyaṃ brāhmaṇasya syātkṣatriyasya balānvitam
vaiśyasya dhanasaṃyuktaṃ śūdrasya tu jugupsitam
||31||śarmavadbrāhmaṇasya syādrājño rakṣāsamanvitam
vaiśyasya puṣṭisaṃyuktaṃ śūdrasya preṣyasaṃyutam
||32||strīṇāṃ sukhodyamakrūraṃ vispaṣṭārthaṃ manoharam
maṅgalyaṃ dīrghavarṇāntamāśīrvādābhidhānavat
||33||caturthe māsi kartavyaṃ śiśorniṣkramaṇaṃ gṛhāt
ṣaṣṭhe'nnaprāśanaṃ māsi yadveṣṭaṃ maṅgalaṃ kule
||34||cūḍākarma dvijātīnāṃ sarveṣāmeva dharmataḥ
prathame'bde tṛtīye vā kartavyaṃ śruticodanāt
||35||garbhāṣṭame'bde kurvīta brāhmaṇasyopanāyanam
garbhādekādaśe rājño garbhāttu dvādaśe viśaḥ
||36||brahmavarcasakāmasya kāryo viprasya pañcame
rājño balārthinaḥ ṣaṣṭhe vaiśyasyehārthino'ṣṭame
||37||ā ṣodaśādbrāhmaṇasya sāvitrī nātivartate
ā dvāviṃśātkṣatrabandhorā caturviṃśaterviśaḥ
||38||ata ūrdhvaṃ trayo'pyete yathākālamasaṃskṛtāḥ
sāvitrīpatitā vrātyā bhavantyāryavigarhitāḥ
||39||naitairapūtairvidhivadāpadyapi hi karhi cit
brāhmānyaunāṃśca saṃbandhānnācaredbrāhmaṇaḥ saha
||40||kārṣṇarauravabāstāni carmāṇi brahmacāriṇaḥ
vasīrannānupūrvyeṇa śāṇakṣaumāvikāni ca
||41||mauñjī trivṛtsamā ślakṣṇā kāryā viprasya mekhalā
kṣatriyasya tu maurvī jyā vaiśyasya śaṇatāntavī
||42||muñjālābhe tu kartavyāḥ kuśāśmantakabalvajaiḥ
trivṛtā granthinaikena tribhiḥ pañcabhireva vā
||43||kārpāsamupavītaṃ syādviprasyordhvavṛtaṃ trivṛt
śaṇasūtramayaṃ rājño vaiśyasyāvikasautrikam
||44||brāhmaṇo bailvapālāśau kṣatriyo vāṭakhādirau
pailavāudumbarau vaiśyo daṇḍānarhanti dharmataḥ
||45||keśāntiko brāhmaṇasya daṇḍaḥ kāryaḥ pramāṇataḥ
lalāṭasammito rājñaḥ syāttu nāsāntiko viśaḥ
||46||ṛjavaste tu sarve syuravraṇāḥ saumyadarśanāḥ
anudvegakarā nṝṇāṃ satvaco'nagnidūṣitāḥ
||47||pratigṛhyepsitaṃ daṇḍamupasthāya ca bhāskaram
pradakṣiṇaṃ parītyāgniṃ caredbhaikṣaṃ yathāvidhi
||48||bhavatpūrvaṃ caredbhaikṣamupanīto dvijottamaḥ
bhavanmadhyaṃ tu rājanyo vaiśyastu bhavaduttaram
||49||mātaraṃ vā svasāraṃ vā māturvā bhaginīṃ nijām
bhikṣeta bhikṣāṃ prathamaṃ yā cainaṃ nāvamānayet
||50||samāhṛtya tu tadbhaikṣaṃ yāvadannamamāyayā
nivedya gurave'śnīyādācamya prāṅmukhaḥ śuciḥ
||51||āyuṣyaṃ prāṅmukho bhuṅkte yaśasyaṃ dakṣiṇāmukhaḥ
śriyaṃ pratyaṅmukho bhuṅkte ṛtaṃ bhuṅkte hyudaṅmukhaḥ
||52||upaspṛśya dvijo nityamannamadyātsamāhitaḥ
bhuktvā copaspṛśetsamyagadbhiḥ khāni ca saṃspṛśet
||53||pūjayedaśanaṃ nityamadyāccaitadakutsayan
dṛṣṭvā hṛṣyetprasīdecca pratinandecca sarvaśaḥ
||54||pūjitaṃ hyaśanaṃ nityaṃ balamūrjaṃ ca yacchati
apūjitaṃ tu tadbhuktamubhayaṃ nāśayedidam
||55||nocchiṣṭaṃ kasya ciddadyānnādyādetattathāntarā
na caivātyaśanaṃ kuryānna cocchiṣṭaḥ kva cidvrajet
||56||anārogyamanāyuṣyamasvargyaṃ cātibhojanam
apuṇyaṃ lokavidviṣṭaṃ tasmāttatparivarjayet
||57||brāhmeṇa viprastīrthena nityakālamupaspṛśet
kāyatraidaśikābhyāṃ vā na pitryeṇa kadā cana
||58||aṅguṣṭhamūlasya tale brāhmaṃ tīrthaṃ pracakṣate
kāyamaṅgulimūle'gre devaṃ pitryaṃ tayoradhaḥ
||59||trirācāmedapaḥ pūrvaṃ dviḥ pramṛjyāttato mukham
khāni caiva spṛśedadbhirātmānaṃ śira eva ca
||60||anuṣṇābhiraphenābhiradbhistīrthena dharmavit
śaucepsuḥ sarvadācāmedekānte prāgudaṅmukhaḥ
||61||hṛdgābhiḥ pūyate vipraḥ kaṇṭhagābhistu bhūmipaḥ
vaiśyo'dbhiḥ prāśitābhistu śūdraḥ spṛṣṭābhirantataḥ
||62||uddhṛte dakṣine pāṇāvupavītyucyate dvijaḥ
savye prācīnāvītī nivītī kaṇṭhasajjane
||63||mekhalāmajinaṃ daṇḍamupavītaṃ kamaṇḍalum
apsu prāsya vinaṣṭāni gṛhṇītānyāni mantravat
||64||keśāntaḥ ṣoḍaśe varṣe brāhmaṇasya vidhīyate
rājanyabandhordvāviṃśe vaiśyasya dvyadhike mataḥ
||65||amantrikā tu kāryeyaṃ strīṇāmāvṛdaśeṣataḥ
saṃskārārthaṃ śarīrasya yathākālaṃ yathākramam
||66||vaivāhiko vidhiḥ strīṇāṃ saṃskāro vaidikaḥ smṛtaḥ
patisevā gurau vāso gṛhārtho'gniparikriyā
||67||eṣa prokto dvijātīnāmaupanāyaniko vidhiḥ
utpattivyañjakaḥ puṇyaḥ karmayogaṃ nibodhata
||68||upanīya guruḥ śiṣyaṃ śikṣayecchaucamāditaḥ
ācāramagnikāryaṃ ca saṃdhyopāsanameva ca
||69||adhyeṣyamāṇastvācānto yathāśāstramudaṅmukhaḥ
brahmāñjalikṛto'dhyāpyo laghuvāsā jitendriyaḥ
||70||brahmārambhe'vasāne ca pādau grāhyau guroḥ sadā
saṃhatya hastāvadhyeyaṃ sa hi brahmāñjaliḥ smṛtaḥ
||71||vyatyastapāṇinā kāryamupasaṃgrahaṇaṃ guroḥ
savyena savyaḥ spraṣṭavyo dakṣiṇena ca dakṣiṇaḥ
||72||adhyeṣyamāṇaṃ tu gururnityakālamatandritaḥ
adhīṣva bho iti brūyādvirāmo'stviti cāramet
||73||brahmanaḥ praṇavaṃ kuryādādāvante ca sarvadā
sravatyanoṃkṛtaṃ pūrvaṃ parastācca viśīryati
||74||prākkūlānparyupāsīnaḥ pavitraiścaiva pāvitaḥ
prāṇāyāmaistribhiḥ pūtastata oṃkāramarhati
||75||akāraṃ cāpyukāraṃ ca makāraṃ ca prajāpatiḥ
vedatrayānniraduhadbhūrbhuvaḥ svaritīti ca
||76||tribhya eva tu vedebhyaḥ pādaṃ pādamadūduhat
tadityṛco'syāḥ sāvitryāḥ parameṣṭhī prajāpatiḥ
||77||etadakṣarametāṃ ca japanvyāhṛtipūrvikām
saṃdhyayorvedavidvipro vedapuṇyena yujyate
||78||sahasrakṛtvastvabhyasya bahiretattrikaṃ dvijaḥ
mahato'pyenaso māsāttvacevāhirvimucyate
||79||etayā rcā visaṃyuktaḥ kāle ca kriyayā svayā
brahmakṣatriyaviśyonirgarhaṇāṃ yāti sādhuṣu
||80||oṃkārapūrvikāstisro mahāvyāhṛtayo'vyayāḥ
tripadā caiva sāvitrī vijñeyaṃ brahmaṇo mukham
||81||yo'dhīte'hanyahanyetāṃ trīṇi varṣāṇyatandritaḥ
sa brahma paramabhyeti vāyubhūtaḥ khamūrtimān
||82||ekākṣaraṃ paraṃ brahma prāṇāyāmaḥ paraṃ tapaḥ
sāvitryāstu paraṃ nāsti maunātsatyaṃ viśiṣyate
||83||kṣaranti sarvā vaidikyo juhotiyajatikriyāḥ
akṣaraṃ duṣkaraṃ jñeyaṃ brahma caiva prajāpatiḥ
||84||vidhiyajñājjapayajño viśiṣṭo daśabhirguṇaiḥ
upāṃśuḥ syācchataguṇaḥ sāhasro mānasaḥ smṛtaḥ
||85||ye pākayajñāscatvāro vidhiyajñasamanvitāḥ
sarve te japayajñasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm
||86||japyenaiva tu saṃsidhyedbrāhmaṇo nātra saṃśayaḥ
kuryādanyanna vā kuryānmaitro brāhmaṇa ucyate
||87||indriyāṇāṃ vicaratāṃ viṣayeṣvapahāriṣu
saṃyame yatnamātiṣṭhedvidvānyanteva vājinām
||88||ekādaśendriyāṇyāhuryāni pūrve manīṣiṇaḥ
tāni samyakpravakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ
||89||śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī
pāyūpasthaṃ hastapādaṃ vākcaiva daśamī smṛtā
||90||buddhīndriyāṇi pañcaiṣāṃ śrotrādīnyanupūrvaśaḥ
karmendriyāṇi pañcaiṣāṃ pāyvādīni pracakṣate
||91||ekādaśaṃ mano jñeyaṃ svaguṇenobhayātmakam
yasminjite jitāvetau bhavataḥ pañcakau gaṇau
||92||indriyāṇāṃ prasaṅgena doṣamṛcchatyasaṃśayam
saṃniyamya tu tānyeva tataḥ siddhiṃ nigacchati
||93||na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati
haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate
||94||yaścaitānprāpnuyātsarvānyaścaitānkevalāṃstyajet
prāpaṇātsarvakāmānāṃ parityāgo viśiṣyate
||95||na tathaitāni śakyante saṃniyantumasevayā
viṣayeṣu prajuṣṭāni yathā jñānena nityaśaḥ
||96||vedāstyāgaśca yajñāśca niyamāśca tapāṃsi ca
na vipraduṣṭabhāvasya siddhiṃ gacchati karhi cit
||97||śrutvā spṛṣṭvā ca dṛṣṭvā ca bhuktvā ghrātvā ca yo naraḥ
na hṛṣyati glāyati vā sa vijñeyo jitendriyaḥ
||98||indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ yadyekaṃ kṣaratīndriyam
tenāsya kṣarati prajñā dṛteḥ pādādivodakam
||99||vaśe kṛtvendriyagrāmaṃ saṃyamya ca manastathā
sarvānsaṃsādhayedarthānakṣiṇvanyogatastanum
||100||pūrvāṃ saṃdhyāṃ japāṃstiṣṭhetsāvitrīmārkadarśanāt
paścimāṃ tu samāsīnaḥ samyagṛkṣavibhāvanāt
||101||pūrvāṃ saṃdhyāṃ japaṃstiṣṭhannaiśameno vyapohati
paścimāṃ tu samāsīno malaṃ hanti divākṛtam
||102||na tiṣṭhati tu yaḥ pūrvāṃ nopāste yaśca paścimām
sa śūdravadbahiṣkāryaḥ sarvasmāddvijakarmaṇaḥ
||103||apāṃ samīpe niyato naityakaṃ vidhimāsthitaḥ
sāvitrīmapyadhīyīta gatvāraṇyaṃ samāhitaḥ
||104||vedopakaraṇe caiva svādhyāye caiva naityake
nānurodho'styanadhyāye homamantreṣu caiva hi
||105||naityake nāstyanadhyāyo brahmasattraṃ hi tatsmṛtam
brahmāhutihutaṃ puṇyamanadhyāyavaṣaṭkṛtam
||106||yaḥ svādhyāyamadhīte'bdaṃ vidhinā niyataḥ śuciḥ
tasya nityaṃ kṣaratyeṣa payo dadhi ghṛtaṃ madhu
||107||agnīndhanaṃ bhaikṣacaryāmadhaḥśayyāṃ gurorhitam
ā samāvartanātkuryātkṛtopanayano dvijaḥ
||108||ācāryaputraḥ śuśrūṣurjñānado dhārmikaḥ śuciḥ
āptaḥ śakto'rthadaḥ sādhuḥ svo'dhyāpyā daśa dharmataḥ
||109||nāpṛṣṭaḥ kasya cidbrūyānna cānyāyena pṛcchataḥ
jānannapi hi medhāvī jaḍavalloka ācaret
||110||adharmeṇa ca yaḥ prāha yaścādharmeṇa pṛcchati
tayoranyataraḥ praiti vidveṣaṃ vādhigacchati
||111||dharmārthau yatra na syātāṃ śuśrūṣā vāpi tadvidhā
tatra vidyā na vaptavyā śubhaṃ bījamivoṣare
||112||vidyayaiva samaṃ kāmaṃ martavyaṃ brahmavādinā
āpadyapi hi ghorāyāṃ na tvenāmiriṇe vapet
||113||vidyā brāhmaṇametyāha śevadhiste'smi rakṣa mām
asūyakāya māṃ mādāstathā syāṃ vīryavattamā
||114||yameva tu śuciṃ vidyānniyatabrahmacāriṇam
tasmai māṃ brūhi viprāya nidhipāyāpramādine
||115||brahma yastvananujñātamadhīyānādavāpnuyāt
sa brahmasteyasaṃyukto narakaṃ pratipadyate
||116||laukikaṃ vaidikaṃ vāpi tathādhyātmikameva vā
ādadīta yato jñānaṃ taṃ pūrvamabhivādayet
||117||sāvitrīmātrasāro'pi varaṃ vipraḥ suyantritaḥ
nāyantritastrivedo'pi sarvāśī sarvavikrayī
||118||śayyāsane'dhyācarite śreyasā na samāviśet
śayyāsanasthaścaivainaṃ pratyutthāyābhivādayet
||119||ūrdhvaṃ prāṇā hyutkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati
pratyutthānābhivādābhyāṃ punastānpratipadyate
||120||abhivādanaśīlasya nityaṃ vṛddhopasevinaḥ
catvāri tasya vardhante āyurdharmo yaśo balam
||121||abhivādātparaṃ vipro jyāyāṃsamabhivādayan
asau nāmāhamasmīti svaṃ nāma parikīrtayet
||122||nāmadheyasya ye ke cidabhivādaṃ na jānate
tānprājño'hamiti brūyātstriyaḥ sarvāstathaiva ca
||123||bhoḥśabdaṃ kīrtayedante svasya nāmno'bhivādane
nāmnāṃ svarūpabhāvo hi bhobhāva ṛṣibhiḥ smṛtaḥ
||124||āyuṣmānbhava saumyeti vācyo vipro'bhivādane
akāraścāsya nāmno'nte vācyaḥ pūrvākṣaraḥ plutaḥ
||125||yo na vettyabhivādasya vipraḥ pratyabhivādanam
nābhivādyaḥ sa viduṣā yathā śūdrastathaiva saḥ
||126||brāhmaṇaṃ kuśalaṃ pṛcchetkṣatrabandhumanāmayam
vaiśyaṃ kṣemaṃ samāgamya śūdramārogyameva ca
||127||avācyo dīkṣito nāmnā yavīyānapi yo bhavet
bhobhavatpūrvakaṃ tvenamabhibhāṣeta dharmavit
||128||parapatnī tu yā strī syādasaṃbandhā ca yonitaḥ
tāṃ brūyādbhavatītyevaṃ subhage bhaginīti ca
||129||mātulāṃśca pitṛvyāṃśca śvaśurānṛtvijo gurūn
asāvahamiti brūyātpratyutthāya yavīyasaḥ
||130||mātṛśvasā mātulānī śvaśrūratha pitṛśvasā
saṃpūjyā gurupatnīvatsamāstā gurubhāryayā
||131||bhrāturbhāryopasaṃgrāhyā savarṇāhanyahanyapi
viproṣya tūpasaṃgrāhyā jñātisaṃbandhiyoṣitaḥ
||132||piturbhaginyāṃ mātuśca jyāyasyāṃ ca svasaryapi
mātṛvadvṛttimātiṣṭhenmātā tābhyo garīyasī
||133||daśābdākhyaṃ paurasakhyaṃ pañcābdākhyaṃ kalābhṛtām
tryabdapūrvaṃ śrotriyāṇāṃ svalpenāpi svayoniṣu
||134||brāhmaṇaṃ daśavarṣaṃ tu śatavarṣaṃ tu bhūmipam
pitāputrau vijānīyādbrāhmaṇastu tayoḥ pitā
||135||vittaṃ bandhurvayaḥ karma vidyā bhavati pañcamī
etāni mānyasthānāni garīyo yadyaduttaram
||136||pañcānāṃ triṣu varṇeṣu bhūyāṃsi guṇavanti ca
yatra syuḥ so'tra mānārhaḥ śūdro'pi daśamīṃ gataḥ
||137||cakriṇo daśamīsthasya rogiṇo bhāriṇaḥ striyāḥ
snātakasya ca rājñaśca panthā deyo varasya ca
||138||teṣāṃ tu samāvetānāṃ mānyau snātakapārthivau
rājasnātakayoścaiva snātako nṛpamānabhāk
||139||upanīya tu yaḥ śiṣyaṃ vedamadhyāpayeddvijaḥ
sakalpaṃ sarahasyaṃ ca tamācāryaṃ pracakṣate
||140||ekadeśaṃ tu vedasya vedāṅgānyapi vā punaḥ
yo'dhyāpayati vṛttyarthamupādhyāyaḥ sa ucyate
||141||niṣekādīni karmāṇi yaḥ karoti yathāvidhi
saṃbhāvayati cānnena sa vipro gururucyate
||142||agnyādheyaṃ pākayajñānagniṣṭomādikānmakhān
yaḥ karoti vṛto yasya sa tasya rtvigihocyate
||143||ya āvṛṇotyavitathaṃ brahmaṇā śravaṇāvubhau
sa mātā sa pitā jñeyastaṃ na druhyetkadā cana
||144||upādhyāyāndaśācārya ācāryāṇāṃ śataṃ pitā
sahasraṃ tu pitṝnmātā gauraveṇātiricyate
||145||utpādakabrahmadātrorgarīyānbrahmadaḥ pitā
brahmajanma hi viprasya pretya ceha ca śāśvatam
||146||kāmānmātā pitā cainaṃ yadutpādayato mithaḥ
saṃbhūtiṃ tasya tāṃ vidyādyadyonāvabhijāyate
||147||ācāryastvasya yāṃ jātiṃ vidhivadvedapāragaḥ
utpādayati sāvitryā sā satyā sājarāmarā
||148||alpaṃ vā bahu vā yasya śrutasyopakaroti yaḥ
tamapīha guruṃ vidyācchrutopakriyayā tayā
||149||brāhmasya janmanaḥ kartā svadharmasya ca śāsitā
bālo'pi vipro vṛddhasya pitā bhavati dharmataḥ
||150||adhyāpayāmāsa pitṝnśiśurāṅgirasaḥ kaviḥ
putrakā iti hovāca jñānena parigṛhya tān
||151||te tamarthamapṛcchanta devānāgatamanyavaḥ
devāścaitānsametyocurnyāyyaṃ vaḥ śiśuruktavān
||152||ajño bhavati vai bālaḥ pitā bhavati mantradaḥ
ajñaṃ hi bālamityāhuḥ pitetyeva tu mantradam
||153||na hāyanairna palitairna vittena na bandhubhiḥ
ṛṣayaścakrire dharmaṃ yo'nūcānaḥ sa no mahān
||154||viprāṇāṃ jñānato jyaiṣṭhyaṃ kṣatriyāṇāṃ tu vīryataḥ
vaiśyānāṃ dhānyadhanataḥ śūdrāṇāmeva janmataḥ
||155||na tena vṛddho bhavati yenāsya palitaṃ śiraḥ
yo vai yuvāpyadhīyānastaṃ devāḥ sthaviraṃ viduḥ
||156||yathā kāṣṭhamayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ
yaśca vipro'nadhīyānastrayaste nāma bibhrati
||157||yathā ṣaṇḍho'phalaḥ strīṣu yathā gaurgavi cāphalā
yathā cājñe'phalaṃ dānaṃ tathā vipro'nṛco'phalaḥ
||158||ahiṃsayaiva bhūtānāṃ kāryaṃ śreyo'nuśāsanam
vākcaiva madhurā ślakṣṇā prayojyā dharmamicchatā
||159||yasya vāṅganasī śuddhe samyaggupte ca sarvadā
sa vai sarvamavāpnoti vedāntopagataṃ phalam
||160||nāruṃtudaḥ syādārto'pi na paradrohakarmadhīḥ
yayāsyodvijate vācā nālokyāṃ tāmudīrayet
||161||sammānādbrāhmaṇo nityamudvijeta viṣādiva
amṛtasyeva cākāṅkṣedavamānasya sarvadā
||162||sukhaṃ hyavamataḥ śete sukhaṃ ca pratibudhyate
sukhaṃ carati loke'sminnavamantā vinaśyati
||163||anena kramayogena saṃskṛtātmā dvijaḥ śanaiḥ
gurau vasansañcinuyādbrahmādhigamikaṃ tapaḥ
||164||tapoviśeṣairvividhairvrataiśca vidhicoditaiḥ
vedaḥ kṛtsno'dhigantavyaḥ sarahasyo dvijanmanā
||165||vedameva sadābhyasyettapastapsyandvijottamaḥ
vedābhyāso hi viprasya tapaḥ paramihocyate
||166||ā haiva sa nakhāgrebhyaḥ paramaṃ tapyate tapaḥ
yaḥ sragvyapi dvijo'dhīte svādhyāyaṃ śaktito'nvaham
||167||yo'nadhītya dvijo vedamanyatra kurute śramam
sa jīvanneva śūdratvamāśu gacchati sānvayaḥ
||168||māturagre'dhijananaṃ dvitīyaṃ mauñjibandhane
tṛtīyaṃ yajñadīkṣāyāṃ dvijasya śruticodanāt
||169||tatra yadbrahmajanmāsya mauñjībandhanacihnitam
tatrāsya mātā sāvitrī pitā tvācārya ucyate
||170||vedapradānādācāryaṃ pitaraṃ paricakṣate
na hyasminyujyate karma kiñcidā mauñjibandhanāt
||171||nābhivyāhārayedbrahma svadhāninayanādṛte
śūdreṇa hi samastāvadyāvadvede na jāyate
||172||kṛtopanayanasyāsya vratādeśanamiṣyate
brahmaṇo grahaṇaṃ caiva krameṇa vidhipūrvakam
||173||yadyasya vihitaṃ carma yatsūtraṃ yā ca mekhalā
yo daṇḍo yacca vasanaṃ tattadasya vrateṣvapi
||174||sevetemāṃstu niyamānbrahmacārī gurau vasan
sanniyamyendriyagrāmaṃ tapovṛddhyarthamātmanaḥ
||175||nityaṃ snātvā śuciḥ kuryāddevarṣipitṛtarpaṇam
devatābhyarcanaṃ caiva samidādhānameva ca
||176||varjayenmadhu māṃsaṃ ca gandhaṃ mālyaṃ rasānstriyaḥ
śuktāni yāni sarvāṇi prāṇināṃ caiva hiṃsanam
||177||abhyaṅgamañjanaṃ cākṣṇorupānacchatradhāraṇam
kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca nartanaṃ gītavādanam
||178||dyūtaṃ ca janavādaṃ ca parivādaṃ tathānṛtam
strīṇāṃ ca prekṣaṇālambhamupaghātaṃ parasya ca
||179||ekaḥ śayīta sarvatra na retaḥ skandayetkva cit
kāmāddhi skandayanreto hinasti vratamātmanaḥ
||180||svapne siktvā brahmacārī dvijaḥ śukramakāmataḥ
snātvārkamarcayitvā triḥ punarmāmityṛcaṃ japet
||181||udakumbhaṃ sumanaso gośakṛnmṛttikākuśān
āharedyāvadarthāni bhaikṣaṃ cāharahaścaret
||182||vedayajñairahīnānāṃ praśastānāṃ svakarmasu
brahmacāryāharedbhaikṣaṃ gṛhebhyaḥ prayato'nvaham
||183||guroḥ kule na bhikṣeta na jñātikulabandhuṣu
alābhe tvanyagehānāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ vivarjayet
||184||sarvaṃ vāpi caredgrāmaṃ pūrvoktānāmasaṃbhave
niyamya prayato vācamabhiśastāṃstu varjayet
||185||dūrādāhṛtya samidhaḥ sannidadhyādvihāyasi
sāyaṃprātaśca juhuyāttābhiragnimatandritaḥ
||186||akṛtvā bhaikṣacaraṇamasamidhya ca pāvakaṃ
anāturaḥ saptarātramavakīrṇivrataṃ caret
||187||bhaikṣeṇa vartayennityaṃ naikānnādī bhavedvratī
bhaikṣeṇa vratino vṛttirupavāsasamā smṛtā
||188||vratavaddevadaivatye pitrye karmaṇyatha rṣivat
kāmamabhyarthito'śnīyādvratamasya na lupyate
||189||brāhmaṇasyaiva karmaitadupadiṣṭaṃ manīṣibhiḥ
rājanyavaiśyayostvevaṃ naitatkarma vidhīyate
||190||codito guruṇā nityamapracodita eva vā
kuryādadhyayane yatnamācāryasya hiteṣu ca
||191||śarīraṃ caiva vācaṃ ca buddhīndriyamanāṃsi ca
niyamya prāñjalistiṣṭhedvīkṣamāṇo gurormukham
||192||nityamuddhṛtapāṇiḥ syātsādhvācāraḥ susaṃvṛtaḥ
āsyatāmiti coktaḥ sannāsītābhimukhaṃ guroḥ
||193||hīnānnavastraveṣaḥ syātsarvadā gurusannidhau
uttiṣṭhetprathamaṃ cāsya caramaṃ caiva saṃviśet
||194||pratiśrāvaṇasaṃbhāṣe śayāno na samācaret
nāsīno na ca bhuñjāno na tiṣṭhanna parāṅmukhaḥ
||195||āsīnasya sthitaḥ kuryādabhigacchaṃstu tiṣṭhataḥ
pratyudgamya tvāvrajataḥ paścāddhāvaṃstu dhāvataḥ
||196||parāṅmukhasyābhimukho dūrasthasyaitya cāntikam
praṇamya tu śayānasya nideśe caiva tiṣṭhataḥ
||197||nīcaṃ śayyāsanaṃ cāsya nityaṃ syādgurusannidhau
gurostu cakṣurviṣaye na yatheṣṭāsano bhavet
||198||nodāharedasya nāma parokṣamapi kevalam
na caivāsyānukurvīta gatibhāṣitaceṣṭitam
||199||guroryatra parivādo nindā vāpi pravartate
karṇau tatra pidhātavyau gantavyaṃ vā tato'nyataḥ
||200||parīvādātkharo bhavati śvā vai bhavati nindakaḥ
paribhoktā kṛmirbhavati kīṭo bhavati matsarī
||201||dūrastho nārcayedenaṃ na kruddho nāntike striyāḥ
yānāsanasthaścaivainamavaruhyābhivādayet
||202||prativāte'nuvāte ca nāsīta guruṇā saha
asaṃśrave caiva gurorna kiṃ cidapi kīrtayet
||203||go'śvoṣṭrayānaprāsādaprastareṣu kaṭeṣu ca
āsīta guruṇā sārdhaṃ śilāphalakanauṣu ca
||204||gurorgurau sannihite guruvadvṛttimācaret
na cānisṛṣṭo guruṇā svāngurūnabhivādayet
||205||vidyāguruṣvevameva nityā vṛttiḥ svayoniṣu
pratiṣedhatsu cādharmāddhitaṃ copadiśatsvapi
||206||śreyaḥsu guruvadvṛttiṃ nityameva samācaret
guruputreṣu cāryeṣu guroścaiva svabandhuṣu
||207||bālaḥ samānajanmā vā śiṣyo vā yajñakarmaṇi
adhyāpayangurusuto guruvanmānamarhati
||208||utsādanaṃ ca gātrāṇāṃ snāpanocchiṣṭabhojane
na kuryādguruputrasya pādayoścāvanejanam
||209||guruvatpratipūjyāḥ syuḥ savarṇā guruyoṣitaḥ
asavarṇāstu sampūjyāḥ pratyutthānābhivādanaiḥ
||210||abhyañjanaṃ snāpanaṃ ca gātrotsādanameva ca
gurupatnyā na kāryāṇi keśānāṃ ca prasādhanam
||211||gurupatnī tu yuvatirnābhivādyeha pādayoḥ
pūrṇaviṃśativarṣeṇa guṇadoṣau vijānatā
||212||svabhāva eṣa nārīṇāṃ narāṇāmiha dūṣaṇam
ato'rthānna pramādyanti pramadāsu vipaścitaḥ
||213||avidvāṃsamalaṃ loke vidvāṃsamapi vā punaḥ
pramadā hyutpathaṃ netuṃ kāmakrodhavaśānugam
||214||mātrā svasrā duhitrā vā na viviktāsano bhavet
balavānindriyagrāmo vidvāṃsamapi karṣati
||215||kāmaṃ tu gurupatnīnāṃ yuvatīnāṃ yuvā bhuvi
vidhivadvandanaṃ kuryādasāvahamiti bruvan
||216||viproṣya pādagrahaṇamanvahaṃ cābhivādanam
gurudāreṣu kurvīta satāṃ dharmamanusmaran
||217||yathā khanankhanitreṇa naro vāryadhigacchati
tathā gurugatāṃ vidyāṃ śuśrūṣuradhigacchati
||218||muṇḍo vā jaṭilo vā syādatha vā syācchikhājaṭaḥ
nainaṃ grāme'bhinimlocetsūryo nābhyudiyātkva cit
||219||taṃ cedabhyudiyātsūryaḥ śayānaṃ kāmacārataḥ
nimlocedvāpyavijñānājjapannupavaseddinam
||220||sūryeṇa hyabhinirmuktaḥ śayāno'bhyuditaśca yaḥ
prāyaścittamakurvāṇo yuktaḥ syānmahatainasā
||221||ācamya prayato nityamubhe saṃdhye samāhitaḥ
śucau deśe japañjapyamupāsīta yathāvidhi
||222||yadi strī yadyavarajaḥ śreyaḥ kiṃ citsamācaret
tatsarvamācaredyukto yatra cāsya ramenmanaḥ
||223||dharmārthāvucyate śreyaḥ kāmārthau dharma eva ca
artha eveha vā śreyastrivarga iti tu sthitiḥ
||224||ācāryaśca pitā caiva mātā bhrātā ca pūrvajaḥ
nārtenāpyavamantavyā brāhmaṇena viśeṣataḥ
||225||ācāryo brahmaṇo mūrtiḥ pitā mūrtiḥ prajāpateḥ
mātā pṛthivyā mūrtistu bhrātā svo mūrtirātmanaḥ
||226||yaṃ mātāpitarau kleśaṃ sahete saṃbhave nṛṇām
na tasya niṣkṛtiḥ śakyā kartuṃ varṣaśatairapi
||227||tayornityaṃ priyaṃ kuryādācāryasya ca sarvadā
teṣveva triṣu tuṣṭeṣu tapaḥ sarvaṃ samāpyate
||228||teṣāṃ trayāṇāṃ śuśrūṣā paramaṃ tapa ucyate
na tairanabhyanujñāto dharmamanyaṃ samācaret
||229||ta eva hi trayo lokāsta eva traya āśramāḥ
ta eva hi trayo vedāsta evoktāstrayo'gnayaḥ
||230||pitā vai gārhapatyo'gnirmātāgnirdakṣiṇaḥ smṛtaḥ
gururāhavanīyastu sāgnitretā garīyasī
||231||triṣvapramādyanneteṣu trīnlokānvijayedgṛhī
dīpyamānaḥ svavapuṣā devavaddivi modate
||232||imaṃ lokaṃ mātṛbhaktyā pitṛbhaktyā tu madhyamam
guruśuśrūṣayā tvevaṃ brahmalokaṃ samaśnute
||233||sarve tasyādṛtā dharmā yasyaite traya ādṛtāḥ
anādṛtāstu yasyaite sarvāstasyāphalāḥ kriyāḥ
||234||yāvattrayaste jīveyustāvannānyaṃ samācaret
teṣveva nityaṃ śuśrūṣāṃ kuryātpriyahite rataḥ
||235||teṣāmanuparodhena pāratryaṃ yadyadācaret
tattannivedayettebhyo manovacanakarmabhiḥ
||236||triṣveteṣvitikṛtyaṃ hi puruṣasya samāpyate
eṣa dharmaḥ paraḥ sākṣādupadharmo'nya ucyate
||237||śraddadhānaḥ śubhāṃ vidyāmādadītāvarādapi
anyādapi paraṃ dharmaṃ strīratnaṃ duṣkulādapi
||238||viṣādapyamṛtaṃ grāhyaṃ bālādapi subhāṣitam
amitrādapi sadvṛttamamedhyādapi kāñcanam
||239||striyo ratnānyatho vidyā dharmaḥ śaucaṃ subhāṣitam
vividhāni ca śīlpāni samādeyāni sarvataḥ
||240||abrāhmaṇādadhyāyanamāpatkāle vidhīyate
anuvrajyā ca śuśrūṣā yāvadadhyāyanaṃ guroḥ
||241||nābrāhmaṇe gurau śiṣyo vāsamātyantikaṃ vaset
brāhmaṇe vānanūcāne kāṅkṣangatimanuttamām
||242||yadi tvātyantikaṃ vāsaṃ rocayeta guroḥ kule
yuktaḥ paricaredenamā śarīravimokṣaṇāt
||243||ā samāpteḥ śarīrasya yastu śuśrūṣate gurum
sa gacchatyañjasā vipro brahmaṇaḥ sadma śāśvatam
||244||na pūrvaṃ gurave kiṃ cidupakurvīta dharmavit
snāsyaṃstu guruṇājñaptaḥ śaktyā gurvarthamāharet
||245||kṣetraṃ hiraṇyaṃ gāmaśvaṃ chatropānahamāsanam
dhānyaṃ śākaṃ ca vāsāṃsi gurave prītimāvahet
||246||ācārye tu khalu prete guruputre guṇānvite
gurudāre sapiṇḍe vā guruvadvṛttimācaret
||247||eteṣvavidyamāneṣu sthānāsanavihāravān
prayuñjāno'gniśuśrūṣāṃ sādhayeddehamātmanaḥ
||248||evaṃ carati yo vipro brahmacaryamaviplutaḥ
sa gacchatyuttamasthānaṃ na ceha jāyate punaḥ
||249||