Śrīśaṅkarabhagavatpādakṛtā
pārthivaḥ kaṭhino dhāturdravo dehe smṛto'mmayaḥ |
pakticeṣṭāvakāśāḥ syurvahnivāyvambarodbhavāḥ ||
||1||ghrāṇādīni tadarthāśca pṛthivyādiguṇāḥ kramāt |
rūpālokavadiṣṭaṃ hi sajātīyārthamindriyam ||
||2||buddhyarthānyāhuretāni vākpāṇyādīni karmaṇe |
tadvikalpārthamantasthaṃ mana ekādaśaṃ bhavet ||
||3||niścayārthā bhaved buddhistāṃ sarvārthānubhāvinīm |
jñātāmoktaḥ svarūpeṇa jyotiṣā vyañjayan sadā ||
||4||vyañjakastu yathāloko vyaṅgyasyākāratāṃ gataḥ |
vyatikīrṇo'pyasaṃkīrnastadvaj jñaḥ pratyayaiḥ sadā ||
||5||sthito dīpo yathāyatnaḥ prāptaṃ sarvaṃ prakāśayet |
śabdādyākārabuddhīrjñaḥ prāptāstadvat prapaśyati ||
||6||śarīrendriyasaṃghāta ātmatvena gatāṃ dhiyam |
nityātmajyotiṣā dīptāṃ viśiṃśanti sukhādayaḥ ||
||7||śiroduḥkhādinātmānaṃ duḥkhyasmīti hi paśyati |
draṣṭānyo duḥkhino dṛśyād draṣṭṛtvāc ca na duḥkhyasau ||
||8||duḥkhī syād duḥkhyahaṃmānād duḥkhino darśanān na vā |
saṃhate'ṅgādibhirdraṣṭā duḥkhī duḥkhasya naiva saḥ ||
||9||cakṣurvat karmakartṛtvaṃ syāc cen nānekameva tat |
saṃhataṃ ca tato nātmā draṣṭṛtvāt karmatāṃ vrajet ||
||10||jñānayatnādyanekatvamātmano'pi mataṃ yadi |
naikajñānaguṇatvāt tu jyotirvat tasya karmatā ||
||11||jyotiṣo dyotakatve'pi yadvan nātmaprakāśanam |
bhede'pyevaṃ samatvāj jña ātmānaṃ naiva paśyati ||
||12||yaddharmā yaḥ padārtho na tasyaiveyāt sa karmatām |
na hyātmānaṃ dahatyagnistathā naiva prakāśayet ||
||13||etenaivātmanātmano graho buddhernirākṛtaḥ |
aṃśo'pyevaṃ samatvād dhi nirbhedatvān na yujyate ||
||14||śūnyatāpi na yuktaivaṃ buddheranyena dṛśyatā |
uktāto ghaṭavat tasyāḥ prāk siddheśca vikalpataḥ ||
||15||avikalpaṃ tadastyeva yat pūrvaṃ syād vikalpataḥ |
vikalpotpattihetutvād yadyasyaiva ca kāraṇam ||
||16||ajñānaṃ kalpanāmūlaṃ saṃsārasya niyāmakam |
hitvātmānaṃ paraṃ brahma viyān muktaṃ sadābhayam ||
||17||jāgratsvapnau tayorbījaṃ suṣuptākhyaṃ tamomayam |
anyonyasminnasattvāc ca nāstītyetat trayaṃ tyajet ||
||18||ātmabuddhimanaścakṣurālokārthādisaṃkarāt |
bhrāntiḥ syādātmakarmeti kriyāṇāṃ saṃnipātataḥ ||
||19||nimīlonmīlane sthāne vāyavye te na cakṣuṣaḥ |
prakāśatvān manasyevaṃ buddhau na staḥ prākāśataḥ ||
||20||saṃkalpādhyavasāyau tu manobuddhyoryathākramāt |
netaretaradharmatvaṃ sarvaṃ cātmani kalpitam ||
||21||sthānāvacchedadṛṣṭiḥ syādindriyāṇāṃ tadātmatām |
gatā dhīstāṃ hi paśyañ jño dehamātra ivekṣyate ||
||22||kṣaṇikaṃ hi tadatyarthaṃ dharmamātraṃ nirantaram |
sādṛśyād dīpavat taddhīstacchāntiḥ puruṣārthatā ||
||23||svākāranyāvabhāsaṃ ca yeṣāṃ rūpādi vidyate |
yeṣāṃ nāsti tataścānyat pūrvāsaṃgatirucyate ||
||24||bāhyākāratvato jñapteḥ smṛtyabhāvaḥ sadā kṣaṇāt |
kṣaṇikatvāc ca saṃskāraṃ naivādhatte kvacit tu dhīḥ ||
||25||ādhārasyāpi asattvāc ca tulyatānirnimittataḥ |
sthāne vā kṣaṇikatvasya hānaṃ syān na tadiṣyate ||
||26||śānteścāyatnasiddhatvāt sādhanoktiranarthikā |
ekaikasmin samāptatvācchānteranyānapekṣatā ||
||27||apekṣā yadi bhinne'pi parasaṃtāna iṣyatām |
sarvārthe kṣaṇike kasmiṃstathāpyanyānapekṣatā ||
||28||tulyakālasamudbhūtāvitaretarayoginau |
yogāc ca saṃskṛto yastu so'nyaṃ hīkṣitumarhati ||
||29||mṛṣādhyāsastu yatra syāt tannāśastatra no mataḥ |
sarvanāśo bhaved yasya mokṣaḥ kasya phalaṃ vada ||
||30||asti tāvat svayaṃ nāma jñānaṃ vātmanyadeva vā |
bhāvābhāvajñatastasya nābhāvastvadhigamyate ||
||31||yenādhigamyate'bhāvastat sat syāt tan na ced bhavet |
bhāvābhāvānabhijñatvaṃ lokasya syān na ceṣyate ||
||32||sadasat sadasac ceti vikalpāt prāg yadiṣyate |
tadadvaitaṃ samatvāt tu nityaṃ cānyad vikalpitāt ||
||33||vikalpodbhavato'sattvaṃ svapnadṛśyavadiṣyatām |
dvaitasya prāgasattvāc ca sadasattvādikalpanāt ||
||34||vācārambhaṇaśāstrāc ca vikārāṇāṃ hyabhāvatā |
mṛtyoḥ sa mṛtyumityādermama mayeti ca smṛteḥ ||
||35||viśuddhiścāta evāsya vikalpāc ca vilakṣaṇāt |
upādeyo na heyo'ta ātmā nānyairakalpitaḥ ||
||36||aprakāśo yathāditye nāsti jyotiḥsvabhāvataḥ |
nityabodhasvarūpatvān nājñānaṃ tadvadātmani ||
||37||tathāvikriyarūpatvān nāvasthāntaramātmanaḥ |
avasthāntaravattve hi nāśo'sya syān na saṃśayaḥ ||
||38||mokṣo'vasthāntaraṃ yasya kṛtakaḥ sa calo hyataḥ |
na saṃyogo viyogo vā mokṣo yuktaḥ kathaṃcana ||
||39||saṃyogasyāpyanityatvād viyogasya tathaiva ca |
gamanāgamane caiva svarūpaṃ tu na hīyate ||
||40||svarūpasyānimittatvāt sanimittā hi cāpare |
anupāttaṃ svarūpaṃ hi svenātyaktaṃ tathaiva ca ||
||41||svarūpatvān na sarvasya tyaktuṃ śakyo hyananyataḥ |
gṛhītuṃ vā tato nityo'viṣayatvāpṛthaktvataḥ ||
||42||ātmārthatvāc ca sarvasya nitya ātmaiva kevalaḥ |
tyajet tasmāt kriyāḥ sarvāḥ sādhanaiḥ saha mokṣavit ||
||43||ātmalābhaḥ paro lābha iti śāstropattayaḥ |
alābho'nyātmalābhastu tyajet tasmādanātmatām ||
||44||guṇānāṃ samabhāvasya bhraṃśo na hyupapadyate |
avidyādeḥ prasuptatvān na cānyo heturiṣyate ||
||45||itaretarahetutve pravṛttiḥ syāt sadā na vā |
niyamo na pravṛttīnāṃ guṇeṣvātmani vā bhavet ||
||46||viśeṣo muktabaddhānāṃ tādarthye ca na yujyate |
arthārthinośca saṃbandho nārthī jño netaro'pi vā ||
||47||pradhānasya ca pārārthyaṃ puruṣasyāvikārataḥ |
na yuktaṃ saṃkhyaśāstre'pi vikāre'pi na yujyate ||
||48||saṃbandhānupapatteśca prakṛteḥ puruṣasya ca |
mitho'yuktaṃ tadarthatvaṃ pradhānasyācititvataḥ ||
||49||kriyotpattau vināśitvaṃ jñānamātre ca pūrvavat |
nirmitte tvanirmokṣaḥ pradhānasya prasajyate ||
||50||na prakāśyaṃ yathoṣṇatvaṃ jñānenaivaṃ sukhādayaḥ |
ekanīḍatvato'grāhyāḥ syuḥ kaṇādādivartamanām ||
||51||yugapac cāsametatvāt sukhavijñānayorapi |
manoyogaikahetutvādagrāhyatvaṃ sukhasya ca ||
||52||tathānyeṣāṃ ca bhinnatvād yugapajjanma neṣyate |
guṇānāṃ samavetatvaṃ jñānaṃ cen na viśeṣaṇāt ||
||53||jñānenaiva viśeṣyatvāj jñānāpyatvaṃ smṛteśtathā |
sukhaṃ jñātaṃ mayetyevaṃ tavājñānātmakatvataḥ ||
||54||sukhādernātmadharmatvamātmanaste'vikārataḥ |
bhedādanyasya kasmān na manaso vā'viśeṣataḥ ||
||55||syān mālāparihāryā tu jñānaṃ cej jñeyatāṃ vrajet |
yugapad vāpi cotpattirabhyupete'nta iṣyate ||
||56||anavasthāntaratvāc ca bandho nātmani vidyate |
nāśuddhiścāpyasaṅgatvādasaṅgo hīti ca śruteḥ ||
||57||sūkṣmaikāgocārebhyaś ca na lipyata iti śruteḥ |
evaṃ tarhi na mokṣo'sti bandhābhāvāt kathaṃcana ||
||58||śāstrānarthakyamevaṃ syān na buddherbhrāntiriṣyate |
bandho mokṣaśca tannāśaḥ sa yathokto na cānyathā ||
||59||bodhātmajyotiṣā dīptā bodhamātmani manyate |
buddhirnānyo'sti boddheti seyaṃ bhrāntirhi dhīgatā ||
||60||bodhasyātmasvarūpatvān nityaṃ tatropacaryate |
aviveko'pyanādyo'yaṃ saṃsāro nānya iṣyate ||
||61||mokṣastannāśa eva syān nānyathānupapattitaḥ |
yeṣāṃ vastvantarāpattirmokṣo nāśastu tairmataḥ ||
||62||avasthāntaramapyevamavikārān na yujyate |
vikāre'vayavitvaṃ syāt tato nāśo ghaṭādivat ||
||63||tasmād bhrāntirato'nyā hi bandhamokṣādikalpanāḥ |
sāṃkhyakāṇādabauddhānāṃ mīmāṃsāhatakalpanāḥ ||
||64||śāstrayuktivirodhāt tā nādartavyāḥ kadācana |
śakyante śataśo vaktuṃ doṣāstāsāṃ sahasraśaḥ ||
||65||api nindopapatteśca yānyato'nyāni cetyataḥ |
tyaktvāto hyanyaśātroktīrmatiṃ kuryād dṛḍhāṃ budhaḥ ||
||66||śraddhābhaktī puraskṛtya hitvā sarvamanārjavam |
vedāntasyaiva tattvārthe vyāsasyāpi matau tathā ||
||67||iti praṇunnā dvayavādakalpanā nirātmavādāśca tathā hi yuktitaḥ |
vyapetaśaṅkāḥ paravādataḥ sthirā mumukṣavo jñānapathe syurityuta ||
||68||svasākṣikaṃ jñānamatīva nirmalaṃ vikalpanābhyo viparītamadvayam |
avāpya samyag yadi niścito bhaven niranvayo nirvṛtimeti śāśvatīm ||
||69||idaṃ rahasyaṃ paramaṃ parāyaṇaṃ vyapetadoṣairabhimānavarjitaiḥ |
samīkṣya kāryā matirārjave sadā na tattvadṛk svānyamatirhi kaścana ||
||70||anekajanmāntarasaṃcitairnaro vimucyate'jñānanimittapātakaiḥ |
idaṃ viditvā paramaṃ hi pāvanaṃ na lipyate vyoma iveha karmabhiḥ ||
||71||praśāntacittāya jitendriyāya ca prahīṇadoṣāya yathoktakāriṇe |
guṇānvitāyānugatāya sarvadā pradeyametat satataṃ mumukṣave ||
||72||parasya dehe na yathābhimānitā parasya tadvat paramārthamīkṣya ca |
idaṃ hi vijñānamatīva nirmalaṃ samprāpya mukto'tha bhavec ca sarvataḥ ||
||73||na hīha lābho'bhyadhiko'sti kaścana svarūpalābhāt sa ito hi nānyataḥ |
na deyamaindrādapi rājato'dhikaṃ svarūpalābhaṃ tvaparīkṣya yatnataḥ ||
||74||