vāsiṣṭhagaṇapatimunipraṇītā
śrīramaṇagītā
atha prathamo'dhyāyaḥ | (upāsanāprādhānyanirūpaṇam)
maharṣi ramaṇaṃ natvā kārtikeyaṃ narākṛtim |
mataṃ tasya prasannena granthenopanibadhyate ||
||1||iṣaputraśake rāma bhūminandadharāmite |
ekontriṃśaddivase dvādaśe māsi śītale ||
||2||upaviṣṭeṣu sarveṣu śiṣyeṣu niyatātmasu |
bhagavantamṛṣi so'hamapṛcchaṃ nirṇayāptaye ||
||3||prathamaḥ praśnaḥ
satyāsatyavivekena mucyate kevalena kim |
utāho bandhahānāya vidyate sādhanāntaram ||
||4||dvitīyaḥ praśnaḥ
kimalaṃ śāstracarcaiva jijñāsūnāṃ vimuktaye |
yathā gurupadeśaṃ kimupāsanapekṣate ||
||5||tṛtīya praśnaḥ
sthitaprajñaḥ sthitaprajñamātmānaṃ kiṃ samarthayet |
viditvā paripūrṇatvaṃ jñānasyoparateruta ||
||6||caturthaḥ praśnaḥ
jñāninaṃ kena liṅgena jñātuṃ śakṣyanti kovidāḥ ||
||7||pañcamaḥ praśnaḥ
jñānāyaiva samādhiḥ kiṃ kāmāyāpyuta kalpate ||
||7||ṣaṣṭhaḥ praśnaḥ
kāmena yogamabhyasya sthitaprajño bhavedyadi |
sakāmo'muṣya sāphalyamadhigacchati vā na vā ||
||8||evaṃ mama guruḥ praśnānakarṇya karuṇānidhiḥ |
abravītsaṃśayacchedī ramaṇo bhagavānṛṣiḥ ||
||9||prathamapraśnasyottaram
mocayetsakalān bandhānātmaniṣṭhaiva kevalam |
satyāsatyavivekaṃ tu prāhurvairāgyasādhanam ||
||10||sadā tiṣṭhati gambhīro jñānī kevalamātmani |
nāsatyaṃ cintayedviśvaṃ na vā svasya tadanyatām ||
||11||dvitīyapraśnasyottaram
na saṃsiddhirvijijñāsoḥ kevalaṃ śāstracarcayā |
upāsanaṃ vinā siddhirnaiva syāditi nirṇayaḥ ||
||12||abhyāsakāle sahajāṃ sthitiṃ prāhurupāsanam |
siddhiṃ sthirāṃ yadā gacchetsaiva jñānaṃ tadocyate ||
||13||viṣayāntsamparityajya svasvabhāvena saṃsthitiḥ |
jñānajvālākṛtiḥ prokttā sahajā sthitirātmanaḥ ||
||14||tṛtīyapraśnasyottaram
nirvāsena maunena sthirāyāṃ sahajasthitau |
jñānī jñāninamātmānaṃ niḥsandehaḥ samarthayet ||
||15||caturthapraśnasyottaram
sarvabhūtasamatvena liṅgena jñānamūhyatām |
pañcamapraśnasyottaram
kāmārabdhassamādhistu kāmaṃ phalai niścitam ||
||16||ṣaṣṭhapraśnasyottaram
kāmena yogamabhyasya sthitaprajño bhavedyadi |
sa kāmo'muṣya sāphalyaṃ gacchannapi na harṣayet ||
||17|||| iti śrīramaṇagītāsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre ramaṇāntevāsino vāsiṣṭhasya gaṇapaterupanibandhe upāsanaprādhānyanirūpaṇaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ ||
atha dvitīyo'dhyāyaḥ | (mārgatrayakathanam)
īśaputraśake bāṇabhūminandadharāmite |
cāturmāsye jagau sāraṃ saṅgṛhya bhagavānṛṣi ||
||1||hṛdayakuharamadhye kevalaṃ brahmamātraṃ
hyahamahamiti sākṣādātmarūpeṇa bhāti |
hṛdi viśa manasā svaṃ cinvtā majjatā vā
pavanacalanarodhādātmaniṣṭho bhava tvam ||
||2||ślokaṃ bhagavato vaktrānmaharṣerimamudgatam |
śrutyantasāraṃ yo veda saṃśayo nāsya jātucit ||
||3||atra śloke bhagavatā pūrvārdhe sthānamīritam |
śārīrakasya dṛśye'smiñcharīre pāñcabhautike ||
||4||tatraiva lakṣaṇaṃ coktaṃ dvaitamīśā ca vāritam |
uktaṃ cāpyaparokṣatvaṃ nānāliṅganibarhaṇam ||
||5||upadeśo dvitīyārdhe śiṣyābhyāsakṛte kṛtaḥ |
tredhā bhinnena mārgeṇa tattvādaikyaṃ samīyuṣā ||
||6||upāyo mārgaṇābhikhyaḥ prathamaḥ samprakīrtitaḥ |
dvitīyo majjnābhikhyaḥ prāṇarodhastṛtīyakaḥ ||
||7|||| iti śrīramaṇagītāsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre ramaṇāntevāsino vāsiṣṭhasya gaṇapaterupanibandhe mārgatrayakathanaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ ||
atha tṛtīyo'dhyāyaḥ | (mukhyakartavyanirūpaṇam)
daivarātasya saṃvādamācāryaramaṇasya ca |
nibadhnīmastṛtīye'sminnadhyāye viduṣāṃ mude ||
||1||daivarata uvāca
kiṃ kartavya manuṣyasya pradhānamiha saṃsṛtau |
ekaṃ nirdhāya bhagavāṃstanme vyākhyātumarhati ||
||2||bhagavānuvāca
svasya svarūpaṃ vijñeyaṃ pradhānaṃ mahadicchatā |
pratiṣṭhā yatra sarveṣāṃ phalānāmuta karmaṇām ||
||3||daivarāta uvāca
svasya svarūpavijñāne sādhanaṃ kiṃ samāsataḥ |
sidhyetkena prayatnena pratyagdṛṣṭirmahīyasi ||
||4||bhagavānuvāca
viṣayebhyaḥ parāvṛtya vṛttīḥ sarvāḥ prayatnataḥ |
vimarśe kevalaṃ tiṣṭhedacale nirupādhike ||
||5||svasya svarūpavijñāne sādhanaṃ tatsamāsataḥ |
sidhyettenaiva yatnena pratyagdṛṣṭirmahīyasi ||
||6||daivarāta uvāca
yāvatsiddhirbhavennṝṇāṃ yogasya munikuñjara |
tāvantaṃ niyamāḥ kālaṃ kiṃ yatnamupakurvate ||
||7||bhagavānuvāca
prayatnamupakurvanti niyamā yuñjatāṃ satām |
siddhānāṃ kṛtakṛtyānāṃ galanti niyamāssvayam ||
||8||daivarāta uvāca
kevalena vimarśena sthireṇa nirupādhinā |
yathā siddhistathā mantrairjaptaiḥ siddhirbhavenna vā ||
||9||bhagavānuvāca
acañcalena manasā mantrairjaptairnirantaram |
siddhiḥ syācchaddadhānānāṃ japtena praṇavena vā ||
||10||vṛtirjapena mantrāṇāṃ śuddhasya praṇavasya vā |
viṣayebhyaḥ parāvṛttā svasvarūpātmikā bhavet ||
||11||īśaputraśake śailabhūminandadharāmite |
saptame saptame so'yaṃ saṃvādo'bhavadadbhutaḥ ||
||12|||| iti śrīramaṇagītāsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre ramaṇāntevāsino vāsiṣṭhasya gaṇapaterupanibandhe mukhyakartavyanirūpaṇaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ ||
atha caturtho'dhyāyaḥ | (jñānasvarūpakathanam)
prathamaḥ praśnaḥ
ahaṃ brahmāsmīti vṛttiḥ kiṃ jñānaṃ munikuñjara |
uta brahmāhamiti dhīrdhīrahaṃ sarvamityuta ||
||1||athavā sakalaṃ caitadbrahmeti jñānamucyate |
asmādvṛtticatuṣkādvā kiṃ nu jñānaṃ vilakṣaṇam ||
||2||asyottaram
imaṃ mama guruḥ praśnamantevāsina ādarāt |
ākarṇya ramaṇo vākyamuvāca bhagavānmuni ||
||3||vṛttayo bhāvanā eva sarvā etā na saṃśayaḥ |
svarūpāvasthitiṃ śuddhāṃ jñānamāhurmanīṣiṇaḥ ||
||4||gurorvacastadākarṇya saṃśayacchedakārakam |
apṛcchaṃ punarevāhamanyaṃ saṃśayamudgatam ||
||5||dvitīya praśnaḥ
vṛttivyāpyaṃ bhavedbrahma na vā nātha tapasvinām |
imaṃ me hṛdi sañjātaṃ saṃśayaṃ chettumarhasi ||
||6||tamimaṃ praśnamākarṇya mitramaṅghrijuṣāmṛṣiḥ |
abhiṣicya kaṭākṣeṇa māmidaṃ vākyamabravīt ||
||7||asyottaram
svātmabhūtaṃ yadi brahma jñātuṃ vṛttiḥ pravartate |
svātmākārā tadā bhūtvā na pṛthak pratitiṣṭhati ||
||8||ayaṃ prāgukta evābde saptame tvekaviṃśake |
abhavanno mitagranthaḥ saṃvādo romaharṣaṇaḥ ||
||9|||| iti śrīramaṇagītāsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre ramaṇāntevāsino vāsiṣṭhasya gaṇapaterupanibandhe jñānasvarupakathanaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ ||
atha pañcamo'dhyāyaḥ | (hṛdayavidyā)
prāgukte'bde'ṣṭame māsi navame divase niśi |
upanyasitavān saṃyaguddiśya hṛdayaṃ muniḥ ||
||1||nirgacchanti yataḥ sarvā vṛttayoḥ dehadhāriṇām |
hṛdayaṃ tatsamākhyātaṃ bhāvanā''kṛtivarṇanam ||
||2||ahaṃvṛttiḥ samastānāṃ vṛttīnāṃ mūlamucyate |
nirgacchanti yato'handhīrhṛdayaṃ tatsamāsataḥ ||
||3||hṛdayasya yadi sthānaṃ bhaveccakramanāhatam |
mūlādhāraṃ samārabhya yogasyopakramaḥ kutaḥ ||
||4||anyadeva tato raktapiṇḍādadṛdayamucyate
ayaṃ hṛditi vṛttyā tadātmano rūpamīritam ||
||5||tasya dakṣiṇato dhāma hṛtpīṭhe naiva vāmataḥ |
tasmātpravahati jyotiḥ sahasrāraṃ suṣumṇayā ||
||6||sarvaṃ dehaṃ sahasrārāttadā lokānubhūtayaḥ |
tāḥ prapaśyan vibhedena saṃsārī manujo bhavet ||
||7||ātmasthasya sahasrāraṃ śuddhaṃ jyotirmayaṃ bhavet |
tatra jīvenna saṅkalpo yadi sānnidhyataḥ patet ||
||8||vijñānamānaviṣayaṃ sannikarṣeṇa yadyapi |
na bhavedyogabhaṅgāya bhedasyāgrahaṇe manaḥ ||
||9||gṛhyato'pi sthiraikādhīḥ sahajā sthitirucyate |
nirvikalpaḥ samādhistu viṣayāsannidhau bhavet ||
||10||aṇḍaṃ vapuṣi niḥśeṣaṃ niḥśeṣaṃ hṛdaye vapuḥ |
tasmādaṇḍasya sarvasya hṛdayaṃ rupasaṅgrahaḥ ||
||11||bhuvanaṃ manaso nānyadanyanna hṛdayānmanaḥ |
aśeṣā hṛdaye tasmātkathā parisamāpyate ||
||12||kīrtyate hṛdayaṃ piṇḍe yathāṇḍe bhānūmaṇḍalam |
manaḥ sahasrāragataṃ bimbaṃ cāndramasaṃ yathā ||
||13||yathā dadāti tapanastejaḥ kairavabandhave |
idaṃ vitarati jyotirhradayaṃ manase tathā ||
||14||hradyasannihito martyo manaḥ kevalamīkṣate |
asannikarṣe sūryasya rātrau candre yathā mahaḥ ||
||15||apaśyaṃstejaso mūlaṃ svarūpaṃ satyamātmanaḥ |
manasā ca pṛthakpaśyan bhāvān bhrāmyati pāmaraḥ ||
||16||hṛdi sannihito jñānī līnaṃ hṛdayatejasi |
īkṣate mānasaṃ tejo divā bhānāvivaindavam ||
||17||prajñānasya pravettāro vācyamarthaṃ mano viduḥ
arthaṃ tu lakṣyaṃ hṛdayaṃ hṛdayānnaparaḥ paraḥ ||
||18||dṛgdṛśyabhedadhīreṣā manasi pratitiṣṭhati |
hṛdaye vartamānāṃ dṛgdṛśyenaikatāṃ vrajet ||
||19||mūrcchā nidrātisantoṣaśokāveśabhayādibhiḥ |
nimittairāhatā vṛttiḥ svasthānaṃ hṛdayaṃ vrajet ||
||20||tadā na jñāyate prāptirhṛdayasya śarīriṇā |
vijñāyate samādhau tu nāmabhedo nimittataḥ ||
||21|||| iti śrīramaṇagītāsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre ramaṇāntevāsino vāsiṣṭhasya gaṇapaterupanibandhe hṛdayavidyā nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||
atha ṣaṣṭo'dhyāyaḥ | (manonigrahopāyaḥ)
nirupya hṛdayasyaivaṃ tattvaṃ tattvavidāṃ varaḥ |
manaso nigrahopāyamavadadramaṇo muniḥ ||
||1||nityavattimatāṃ nṝṇāṃ viṣayāsakttacetasām |
vāsanānāṃ baliyastvānmano durnigrahaṃ bhavet ||
||2||capalaṃ tannigṛhṇīyātprāṇarodhena mānavaḥ |
pāśabaddho yathā jantustathā ceto na ceṣṭate ||
||3||prāṇarodhena vṛttināṃ nirodhaḥ sādhito bhavet |
vṛttirodhena vṛttināṃ janmasthāne sthito bhavet ||
||4||prāṇarodhaśca manasā prāṇasya pratyavekṣaṇam |
kumbhakaṃ sidhyati hyeyaṃ satatapratyavekṣaṇāt ||
||5||yeṣāṃ naitena vidhinā śaktiḥ kumbhakasādhane |
haṭhayogavidhānena teṣāṃ kumbhakamiṣyate ||
||6||ekadā recakaṃ kuryātkuryātpūrakamekadā |
kumbhakaṃ tu caturvāraṃ nāḍīśuddhirbhavettataḥ ||
||7||prāṇo nāḍīṣu śuddhāsu niruddhaḥ kramaśo bhavet |
prāṇasya sarvadhā rodhaḥ śuddhaṃ kumbhakamucyate ||
||8||tyāgaṃ dehātmabhāvasya recakaṃ jñāninaḥ pare |
pūrakaṃ mārgaṇaṃ svasya kumbhakaṃ sahajasthitim ||
||9||japena vā'tha mantrāṇāṃ manaso nigraho bhavet |
mānasena tadā mantraprāṇayorekatā bhavet ||
||10||mantrākṣarāṇāṃ prāṇena sāyujyaṃ dhyānamucyate |
sahajasthitaye dhyānaṃ dṛḍhabhūmiḥ prakalpate ||
||11||sahavāsena mahatāṃ satāmāruḍhacetasām
kriyamāṇena vā nityaṃ sthāne līnaṃ mano bhavet ||
||12|||| iti śrīramaṇagītāsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre ramaṇāntevāsino vāsiṣṭhasya gaṇapaterupanibandhe manonigrahopāyaḥ nāma ṣaṣṭo'dhyāyaḥ ||
atha saptamo'dhyāyaḥ | (ātmavicārādhikāritadaṅganirūpaṇam)
bhāradvājasya vai kārṣṇerācāryaramaṇasya ca |
adhyāye kathyate śreṣṭhaḥ saṃvāda iha saptame ||
||1||kārṣṇiruvāca
rūpamātmavicārasya kiṃ nu kiṃ vā prayojanam |
labhyādātmavicāreṇa phalaṃ bhūyo'nyato'sti vā ||
||2||bhagavānuvāca
sarvāsāmapi vṛttīnāṃ samaṣṭiryā samīritā |
ahaṃvṛtteramuṣyāstu janmasthānaṃ vimṛśyatām ||
||3||eṣa ātmavicāraḥ syanna śāstrapariśīlanam |
ahaṅkāro vilīnaḥ syānmūlasthānagaveṣaṇe ||
||4||ātmābhāsastvahaṅkāraḥ sa yadā sampraliyate |
ātmā satyo'bhitaḥ pūrṇaḥ kevalaḥ pariśiṣyate ||
||5||sarvakleśanivṛttiḥ syātphalamātmavicārataḥ |
phalānāmavadhiḥ so'yamasti neto'dhikaṃ phalam ||
||6||adbhutāḥ siddhayaḥ sādhyā upāyāntarataśca yāḥ |
tāḥ prāpto'pi bhavatyante vicāreṇaiva nivṛtaḥ ||
||7||kārṣṇiruvāca
etasyātmavicārasya prāhuḥ kamadhikāriṇam |
adhikārasya sampattiḥ kiṃ jñātuṃ śakyate svayam ||
||8||bhagavānuvāca
upāsanādibhiḥ śuddhaṃ prāgjamasukṛtena vā |
dṛṣṭadoṣaṃ mano yasya śarīre viṣayeṣu ca ||
||9||manasā carato yasya viṣyeṣvarucirbhṛśam |
dehe cānityatā buddhistaṃ prahuradhikāriṇam ||
||10||dehe naśvaratābuddhervairāgyādviṣayeṣu ca |
etābhyāmeva liṅgābhyāṃ jñeyā svasyādhikāritā ||
||11||kārṣṇiruvāca
snānaṃ sandhyāṃ japo homaḥ svādhyāyo devapūjanam |
saṅkīrtanaṃ tirthayātrā yajño dānaṃ vratāni ca ||
||12||vicāre sādhikārasya vairāgyācca vivekataḥ |
kiṃ vā prayojanāya syuruta kālavidhūtaye ||
||13||bhagavānuvāca
ārambhiṇāṃ kṣīyamāṇarāgāṇāmadhikāriṇām |
karmāṇyetāni sarvāṇi bhūyasyai citaśiddhaye ||
||14||yatkarma sukṛtaṃ proktaṃ manovākkāyasambhavam |
tattu karmāntaraṃ hanti manovākkāyasambhavam ||
||15||atyantaśuddhamanasāṃ pakvānāmadhikāriṇām |
idaṃ lokopakārāya karmajālaṃ bhaviṣyati ||
||16||pareṣāmupadeśāy kṣemāya ca manīṣiṇaḥ |
pakvāśca karma kurvanti bhayānnādeśaśāstrataḥ ||
||17||vicārapratikūlāni na puṇyāni nararṣabha |
kriyamāṇānyasaṅgena bhedabuddhyupamardinā ||
||18||na cākṛtāni pāpāya pakvanāmadhikāriṇām |
svavimarśo mahatpuṇyaṃ pāvanānāṃ hi pāvanam ||
||19||dṛśyate dvividhā niṣṭhā pakvānāmadhikāriṇām |
tyāga ekāntayogāya parārthaṃ ca kriyādaraḥ ||
||20||kārṣṇiruvāca
nirvāṇāyāsti cedanyo mārga ātmavicārataḥ |
eko vā vividhastaṃ me bhagavānvaktumarhati ||
||21||bhagavānuvāca
ekaḥ prāptuṃ prayatate paraḥ prāptāramṛcchati |
cirāya prathamo gacchan prāptotyātmānmantataḥ ||
||22||ekasya dhyānataścittamekākṛtirbhaviṣyati |
ekākṛtitvaṃ cittasya svarupe sthitaye bhavet ||
||23||anicchayāpyato dhyāyan vindatyātmani saṃsthitim |
vicārakastu vijñāya bhavedātmani saṃsthitaḥ ||
||24||dhyāyo devatāṃ mantramanyadvā lakṣyamuttamam |
dhyeyamātmātmamahājyotiṣyantato līnatāṃ vrajet ||
||25||gatirevaṃ dvayorekā dhyātuścātmavimarśinaḥ |
dhyāyannekaḥ praśāntaḥ syādanyo vijñāya śāmyati ||
||26|||| iti śrīramaṇagītāsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre ramaṇāntevāsino vāsiṣṭhasya gaṇapaterupanibandhe ātmavicārādhikāritadaṅganirūpaṇaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ ||
atha aṣṭamo'dhyāyaḥ | (āśramavicāraḥ)
kārṣṇerevāparaṃ praśnaṃ niśamya bhagavānmuniḥ |
cāturāśramyasambaddhamadikāraṃ nyarūpayat ||
||1||brahmacārī gṛhī vā'pi vānaprastho'thavā yatiḥ |
nārī vā vṛṣalo vāpi pakvo brahma vicārayet ||
||2||sopānavatparaṃ prāptuṃ bhaviṣyatyāśramakramaḥ |
atyantapakvacittasya kramāpekṣā na vidyate ||
||3||gataye lokakāryāṇāmādiśantyāśrāmakramam
āśramatrayadharmāṇāṃ na jñānapratikūlatā ||
||4||saṃnyāso nirmalaṃ jñānaṃ na kāṣāyo na muṇḍanam ||
pratibandhakabāhulyavāraṇāyāśramo mataḥ ||
||5||brahmacayaryāśrame yasya śaktirujjṛmbhate vrataiḥ |
vidyayā jñānavṛddhayā ca sa paścātprajvaliṣyati ||
||6||brahmacaryeṇa śuddhena gṛhitve nirmalo bhavet |
sarveṣāmupakārāya gṛhasthāśrama ucyate ||
||7||sarvathā vītasaṅgasya gṛhasthasyāpi dehinaḥ |
paraṃ prasphurati jyotistatra naivāsti saṃśayaḥ ||
||8||tapasastvāśramaḥ prokttastṛtīyaḥ paṇḍitottamaiḥ |
abhāryo vā sabhāryo vā tṛtīyāśramabhāgbhavet ||
||9||tapasā dagdhapāpasya pakvacittasya yoginaḥ |
caturtha āśramaḥ kāle svayameva bhaviṣyati ||
||10||eṣa prāgukta evābdhe tvaṣṭame dvādaśe punaḥ |
upadeśo bhagavataḥ saptamāṣṭamayorabhūt ||
||11|||| iti śrīramaṇagītāsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre ramaṇāntevāsino vāsiṣṭhasya gaṇapaterupanibandhe āśramavicāraḥ nāma aṣṭamo'dhyāyaḥ ||
atha navamo'dhyāyaḥ | (granthibhedakathanam)
caturdaśe'ṣṭame rātrau maharṣi pṛṣṭavānaham |
granthibhedaṃ samuddiśya viduṣāṃ yatra saṃśayaḥ ||
||1||tamākarṇya mama praśnaṃ ramaṇo bhagavānṛṣiḥ |
dhyātvā divyena bhāvena kiñcidāha mahāmahāḥ ||
||2||śarīrasyātmanaścāpi sambandho granthirucyate |
sambandhenaiva śārīraṃ bhavati jñānamātmanaḥ ||
||3||śarīraṃ jaḍametatsyādātmā caitanyamiṣyate |
ubhayorapi sambandho vijñānenānumīyate ||
||4||caitanyacchāyayāśliṣṭaṃ śarīraṃ tāta ceṣṭate |
nidrādau grahaṇābhāvādūhyate sthānamātmanaḥ ||
||5||sūkṣmāṇāṃ vidyudādīnāṃ sthūle tantryādike yathā |
tathā kalevare nāḍyāṃ caitanyajyotiṣo gatiḥ ||
||6||sthalamekamupāśritya caitanyajyotirujjvalam |
sarvaṃ bhāsayate dehaṃ bhāskaro bhuvanaṃ yathā ||
||7||vyāptena tatprakāśena śarīre tvanubhūtayaḥ |
sthalaṃ tadeva hṛdayaṃ sūrayassampracakṣate ||
||8||nāḍīśaktivilāsena caitanyāṃśugatirmatā |
dehasya śaktayassarvāḥ pṛthaṅnāḍīrūpāśritāḥ ||
||9||caitanyaṃ tu pṛthaṅnāḍyāṃ tāṃ suṣumṇāṃ pracakṣate |
ātmanāḍīṃ parāmeke paretvamṛtanāḍikām ||
||10||sarvaṃ dehaṃ prakāśena vyāpto jīvo'bhimānavān |
manyate dehamātmānaṃ tena bhinnaṃ ca viṣṭapam ||
||11||abhimānaṃ parityajya dehe cātmadhiyaṃ sudhīḥ |
vicārayeccedekāgro nāḍīnāṃ mathanaṃ bhavet ||
||12||nāḍīnāṃ mathanenaivātmā tābhyaḥ pṛthakkṛtaḥ |
kevalāmamṛtāṃ nāḍīmāśritya prajvaliṣyati ||
||13||ātmanāḍyāṃ yadā bhāti caitanyajyotirujjvalam |
kevalāyāṃ tadā nānyadātmanassamprabhāsate ||
||14||sānnidhyādbhāsamānaṃ vā na pṛthakpratitiṣṭhati |
jānāti spaṣṭamātmānaṃ sa dehamiva pāmaraḥ ||
||15||ātmaiva bhāsate yasya bahirantaśca sarvataḥ |
pāmarasyeva rūpādi sa bhinnagranthirucyate ||
||16||nāḍībandho'bhimānaśca dvayaṃ granthirudīryate |
nāḍībandhena sūkṣamo'pi sthūlaṃ sarvaṃ prapaśyati ||
||17||nivṛttaṃ sarvanāḍībhyo yadaikāṃ nāḍīkāṃ śritam |
bhinnagranthi tadā jyotirātmabhāvāya kalpate ||
||18||agnitaptamayogolaṃ dṛśyate'gnimayaṃ yathā |
svavicārāgnisantaptaṃ tathedaṃ svamayaṃ bhavet ||
||19||śarīrādijuṣāṃ pūrvavāsanānāṃ kṣayastadā |
kartṛtvamaśarīratvānnaiva tasya bhaviṣyati ||
||20||kartṛtvābhāvataḥ karmavināśo'sya samīritaḥ |
tasya vastvantarābhāvātsaṃśayānāmanudbhavaḥ ||
||21||bhavitā na punarbaddho vibhinnagranthirekadā |
sā sthitiḥ paramā śaktissā śāntiḥ paramā matā ||
||22|||| iti śrīramaṇagītāsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre ramaṇāntevāsino vāsiṣṭhasya gaṇapaterupanibandhe granthibhedakathanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ ||
atha daśamo'dhyāyaḥ | (saṅghavidyā)
yatino yoganāthasya maharṣiramaṇasya ca |
daśame'tra nībaghnimassaṃvādaṃ saṅghaharṣadam ||
||1||yoganātha uvāca
sāṅghikasya ca saṅghasya kassambandho mahāmune |
saṅghasya śreyase nātha tametaṃ vaktumarhasi ||
||2||bhagavānuvāca
jñeyaśśarīravatsaṅghastattadācāraśālinam |
aṅgānīvātra vijñeyāssāṅghikāssadhusattama ||
||3||aṅgaṃ yathā śarīrasya karotyupakṛtiṃ yate |
tathopakāraṃ saṅghasya kurvan jayati sāṅghikaḥ ||
saṅghasya vāṅmanaḥkāyairupakāro yathā bhavet |
svayaṃ tathā''carannityaṃ svakīyānapi boghayet ||
||5||ānukūlyena saṅghasya sthāpayitvā nijaṃ kulam |
saṅghasyaiva tato bhūtyai kuryādbhutiyutaṃ kulam ||
||6||yoganātha uvāca
śāntiṃ kecitpraśaṃsanti śaktiṃ kecinmanīṣiṇaḥ |
anayoḥ ko guṇo jyāyāntsaṅghakṣemakṛte vibho ||
||7||bhagavānuvāca
svamanaśśuddhaye śāntiśśaktissaṅghasya vṛddhaye |
śaktyā saṅghaṃ vidhāyoccaiśśāntiṃ saṃsthāpayettataḥ ||
||8||yoganātha uvāca
sarvasyāpi ca saṅghasya narāṇāṇāmṛṣikuñjara |
gantavyaṃ samudāyena kiṃ paraṃ dharaṇītale ||
||9||bhagavānuvāca
samudāyena sarvasya saṅghasya tanudhāriṇām |
saubhrātraṃ samabhāvena gantavyaṃ paramucyate ||
||10||saubhrātreṇa parā śāntiranyonyaṃ dehadhāriṇām |
tadetyaṃ śobhate sarvā bhūmirekaṃ gṛhaṃ yathā ||
||11||abhūtpañcadaśe ghastre saṃvādasso'yamaṣṭame |
yoganāthasya yatino maharṣeśca dayāvataḥ ||
||12|||| iti śrīramaṇagītāsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre ramaṇāntevāsino vāsiṣṭhasya gaṇapaterupanibandhe saṅghavidyā nāma daśamo'dhyāyaḥ ||
atha ekādaśo'dhyāyaḥ | (jñānasiddhisāmarasyakathanam)
ṣoḍaśe divase rātrau vivikte munisattamam |
guruṃ brahmavidāṃ śreṣṭhaṃ nityamātmani saṃsthitam ||
||1||upagamya mahābhāgaṃ so'haṃ kaivatamānavam |
ramaṇaṃ stutavānasmi durlabhajñānalabdhaye ||
||2||tvayyeva paramā niṣṭhā tvayyeva viśadā matiḥ |
ambhasāmiva vārāśirvijñānānāṃ tvamāspadam ||
||3||tvaṃ tu saptadaśe varṣe bālya eva mahāyaśaḥ |
labdhavānasi vijñānaṃ yogināmapi durlabham ||
||4||sarve dṛśyā ime bhāvā yasya chāyāmayāstava |
tasya te bhagavanniṣṭhāṃ ko nu varṇayituṃ kṣamaḥ ||
||5||majjatāṃ ghorasaṃsāre vyapṛtānāmitastataḥ |
duḥkhaṃ mahattitīṣūrṇāṃ tvamekā paramā gatiḥ ||
||6||paśyāmi devadattena jñānena tvāṃ muhurmuhuḥ |
brahmaṇyānāṃ varaṃ brahmantsubrahmaṇyaṃ narākṛtim ||
||7||na tvaṃ svāmigirau nātha na tvaṃ kṣaṇikaparvate |
na tvaṃ veṅkaṭaśailāgre śoṇādrāvasi vastutaḥ ||
||8||bhūmavidyāṃ purā nātha nāradāya maharśaye |
bhavān śuśrūṣamāṇāya rahasyāmupadiṣṭavān ||
||9||sanatkumāraṃ brahmarṣi tvāmāhurvedavedinaḥ |
āgamānāṃ tu vettārassubrahmaṇyaṃ surarṣabham ||
||10||kevalaṃ nāma bhedo'yaṃ vyaktibhedo na vidyate |
sanatkumārasskandaśca paryāyau tava tattvataḥ ||
||11||purā kumārilo nāma bhūtvā brāhmaṇasattamaḥ |
dharmaṃ vedoditaṃ nātha tvaṃ saṃsthāpitavānasi ||
||12||jainairvyākulite dharme bhagavandraviḍeṣu ca |
bhūtvā tvaṃ jñānasambandho bhaktiṃ sthāpitavānasi ||
||13||adhunā tvaṃ mahābhāga brahmajñānasya guptaye |
śāstrajñānena santṝptairniruddhasyāgato dharām ||
||14||sandehā bahavo nātha śiṣyāṇāṃ vāritāstvayā |
imaṃ ca mama sandehaṃ nivārayitumarhasi ||
||15||jñānasya cāpi siddhīnāṃ virodhaḥ kiṃ parasparam |
utāho ko'pi sambandho vartate munikuñjara ||
||16||mayaivaṃ bhagavānpṛṣṭo ramaṇo nutipūrvakam |
gabhirayā dṛśā vīkṣya māmidaṃ vākyamabravit ||
||17||sahajāṃ sthitimāruḍhaḥ svabhāvena dine dine |
tapaścaratidurdharṣaṃ nālasyaṃ sahajasthitau ||
||18||tapastadeva durdharṣaṃ ya niṣṭha sahajātmani |
tena nityena tapasā bhavetpākaḥ kṣaṇe kṣaṇe ||
||19||paripākena kāle syuḥ siddhayastāta paśyataḥ |
prārabdhaṃ yadi tābhiḥ syādvihāro jñānino'pi ca ||
||20||yathā prapañcagrahaṇe svarupānnetaranmuneḥ |
siddhayaḥ kriyamāṇāśca svarupānnetarattathā ||
||21||bhavenna yasya prārabdhaṃ śaktipūrṇo'pyayaṃ muniḥ |
ataraṅga ivāmbhodhirna kiñcitdapi ceṣṭate ||
||22||nānyaṃ mṛgayate mārgaṃ nisargādātmani sthitaḥ ||
sarvāsāmapi śaktīnāṃ samaṣṭiḥ svātmani sthitiḥ ||
||23||aprayatnena tu tapaḥ sahajā sthitirucyate |
sahajāyāṃ sthitau pākācchakttināmudbhavo mataḥ ||
||24||parīvṛto'pi bahubhirnityamātmani saṃsthitaḥ |
ghoraṃ tapaścaratyeva na tasyaikāntakāmitā ||
||25||jñānaṃ śakterapetaṃ yo manyate naiva veda saḥ |
sarvaśakte'bhitaḥ pūrṇe svasvarūpe hi bodhavān ||
||26|||| iti śrīramaṇagītāsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre ramaṇāntevāsino vāsiṣṭhasya gaṇapaterupanibandhe jñānasiddhisāmarasyakathanaṃ nāma ekādaśo'dhyāyaḥ ||
atha dvādaśo'dhyāyaḥ | (śaktivicāraḥ)
ekonaviṃśe divase bhāradvājo mahāmanāḥ |
kapālī kṛtiṣu jyāyānapṛcchadramaṇaṃ gurum ||
||1||kapālyuvāca
viṣayī viṣayo vṛttiritīdaṃ bhagavaṃstrikam |
jñānināṃ pāmarāṇāṃ ca lokayātrāsu dṛśyate ||
||2||atha kena viśeṣeṇa jñānī pāmarato'dhikaḥ |
imaṃ me nātha sandehaṃ nivartayitumarhasi ||
||3||bhagavānuvāca
abhinno viṣayī yasya svarūpānmanujarṣabha |
vyāpāraviṣayau bhātastasyābhinnau svarūpataḥ ||
||5||bhedabhāse vijānāti jñānyabhedaṃ ti tāttvikam |
bhedābhāsavaśaṃ gatvā pāmarastu vibhidyate ||
||6||kapālyuvāca
nātha yasminnime bheda bhāsante tripuṭīmayāḥ |
śaktimadvā svarūpaṃ tadutāho śaktivarjitam ||
||7||bhagavānuvāca
vatsa yasminnime bhedā bhāsante tripuṭīmayāḥ |
sarvaśaktaṃ svarūpaṃ tadāhurvedāntavedinaḥ ||
||8||kapālyuvāca
īśvarasya tu yā śaktirgītā vedāntavedibhiḥ |
asti vā calanaṃ tasyamāhosvinnātha nāsti vā ||
||9||bhagavānuvāca
śaktessañcalanādeva lokānāṃ tāta sambhavaḥ |
calanasyāśrayo vastu na sañcalati karhicit ||
||10||acalasya tu yacchaktaścalanaṃ lokakāraṇam |
tāmovācakṣate māyāmanirvācyāṃ vipaścitaḥ ||
||11||cañcalatvaṃ viṣayiṇo yathārthamiva bhāsate |
calanaṃ na naraśreṣṭha svarūpasya tu vastutaḥ ||
||12||īśvarasya ca śakteśca bhedo dṛṣtinimittakaḥ |
mithunaṃ tvidamekaṃ syāddṛṣṭiścedupasaṃhṛtā ||
||13||kapālyuvāca
vyāpāra īśvarasyāyaṃ dṛśyabrahmāṇḍakoṭikṛt |
nityaḥ kimathavā'nityo bhagavānvaktumarhati ||
||14||bhagavānuvāca
nijayā parayā śaktyā calannapyacalaḥ paraḥ |
kevalaṃ munisaṃvedyaṃ rahasyamidamuttamam ||
||15||calatvameva vyāpāro vyāpāraśśaktirucyate |
śaktyā sarvamidaṃ dṛśyaṃ sasarja paramaḥ pumān ||
||16||vyāpārastu pravṛtiśca nivṛttiriti ca dvidhā |
nivṛristhā yatra sarvamātmaivābhūditi śrutiḥ ||
||17||nānātvaṃ dvaitakālasthaṃ gamyate sarvamityataḥ |
abhūditi padenātra vyāpāraḥ ko'pi gamyate ||
||18||ātmaiveti vinirdeśadviśeṣāṇāṃ samaṃ tataḥ |
ātmanyevopasaṃhārastajjātānāṃ prakīrtitaḥ ||
||19||vinā śaktiṃ naraśreṣṭha svarūpaṃ na pratīyate |
vyāpāra āśrayaśceti dvināmā śaktirucyate ||
||20||vyāpāro viśvasargādikāryamuktaṃ manīṣibhiḥ |
āśrayo dvipadāṃ śreṣṭha svarūpānnātiricyate ||
||21||svarūpamanyasāpekṣaṃ naiva sarvātmakatvataḥ |
śaktiṃ vṛttiṃ svarūpaṃ ca ya evaṃ veda veda saḥ ||
||22||vṛtterabhāve tu sato nānābhāvo na sidhyati |
sattā śaktyatirikttā ced vṛternaiva samudbhavaḥ ||
||23||yadi kālena bhavitā jagataḥ pralayo mahān |
abhedena svarūpe'yaṃ vyāpāro līnavadbhavet ||
||24||sarvo'pi vyavahāro'yaṃ na bhavecchaktimantarā |
na sṛṣṭirnāpi vijñānaṃ yadetat tripuṭīmayam ||
||25||svarupamāśrayatvena vyāpārassargakarmaṇā |
nāmabhyāmucyate dvābhyāṃ śaktirekā parātparā ||
||26||lakṣaṇaṃ calanaṃ yeṣāṃ śaktesteṣāṃ tadāśrayaḥ |
yat kiñcitparamaṃ vastu vyaktavyaṃ syānnararṣabha ||
||27||tadekaṃ paramaṃ vastu śaktimeke pracakṣate |
svarupaṃ ke'pi vidvāṃso brahmānye puruṣaṃ pare ||
||28||vatsa satyaṃ dvidhā gamyaṃ lakṣaṇena ca vastutaḥ |
lakṣaṇenocyate satyaṃ vastutastvanubhūyate ||
||29||tasmātsvarūpavijñānaṃ vyāpāreṇa ca vastutaḥ |
tāṭasthyena ca sākṣācca dvividhaṃ sampracakṣate ||
||30||svarupamāśrayaṃ prāhurvyāpāraṃ tāta lakṣaṇam |
vṛtyā vijñāya tanmūlamāśraye pratitiṣṭhati ||
||31||svarūpaṃ lakṣaṇopetaṃ lakṣaṇaṃ ca svarupavat |
tādātmyenaiva sambandhastvanayossamprakīrtitaḥ ||
||32||taṭasthalakṣaṇenaivaṃ vyāpārākhyena māriṣa |
yato lakṣyaṃ svarūpaṃ syānnityavyāpāravattataḥ ||
||33||vyāpāro vastuno nānyo yadi paśyasi tattvataḥ |
idaṃ tu bhedavijñānaṃ sarvaṃ kālpanikaṃ matam ||
||34||śaktyullāsāhyayā seyaṃ sṛṣṭiḥ syādīśakalpanā |
kalpaneyamatīta cet svarūpamavaśiṣyate ||
||35|||| iti śrīramaṇagītāsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre ramaṇāntevāsino vāsiṣṭhasya gaṇapaterupanibandhe śaktivicāro nāma dvādaśo'dhyāyaḥ ||
atha trayodaśo'dhyāyaḥ | (saṃnyāse strīpuruṣayostulyādhikāranirūpaṇam)
atriṇāmanvayajyotsnā vasiṣṭhānāṃ kulasnuṣā |
mahādevasya jananī dhīrasya brahmavedinaḥ ||
||1||pratimānaṃ purandhrīṇāṃ lokasevāvrate sthitā |
bibhrāṇā mahatīṃ vidyāṃ brahmādivibudhastutām ||
||2||dakṣiṇe vindhyataśśktestāriṇyā ādimā guruḥ |
tapassakhī me dayitā viśālākṣī yaśasvinī ||
||3||praśnadvayena ramaṇāhyayaṃ viśvahitaṃ munim |
abhyagacchadaduṣṭāṅgī nikṣiptena mukhe mama ||
||4||ātmasthitānāṃ nārīṇāmasti cetpratibandhakam |
gṛhatyāgena haṃsītvaṃ kimu syācchāstrasammatam ||
||5||jīvantyā eva muktāyā dehapāto bhavedyadi |
dahanaṃ vā samādhirvā kāryaṃ yuktamanantaram ||
||6||praśnadvayamidaṃ śrutvā bhagavānṛṣisattamaḥ |
avocannirṇayaṃ tatra sarvaśāstrārthatattvavit ||
||7||svarūpe vartamānānāṃ pakvānāṃ yoṣitāmapi |
nivṛttatvānniṣedhasya haṃsītvaṃ naiva duṣyati ||
||8||muktatvasyāviśiṣṭatvadbodhasya ca vadhūrapi |
jīvanmuktā na dāhyā syāt taddeho hi surālayaḥ ||
||9||ye doṣo dehadahane puṃso muktasya saṃsmṛtāḥ |
muktāyāssanti te sarve dehadāhe ca yoṣitaḥ ||
||10||ekaviṃśe'hni gīto'bhūdayamartho manīṣiṇā |
adhikṛtya jñānavatīṃ ramaṇena maharṣiṇā ||
||11|||| iti śrīramaṇagītāsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre ramaṇāntevāsino vāsiṣṭhasya gaṇapaterupanibandhe saṃnyāse strīpuruṣayostulyādhikāranirūpaṇaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ ||
atha caturdaśo'dhyāyaḥ | (jīvanmuktivicāraḥ)
niśāyāmekaviṃśe'hni bhāradvāji vidāṃ varaḥ |
prājñaśśivakulopādhirvaidarbho vadatāṃ varaḥ ||
||1||jīvanamuktiṃ samuddiśya maharṣi paripṛṣṭavān |
atha sarveṣu śaṛṇvatsu maharṣirvākyamabravit ||
||2||śāstrīyairlokikaiścāpi pratyayairavicālitā |
svarūpe sudṛḍhā niṣṭhā jīvanmuktirudāhṛtā ||
||3||muktirekavidhaiva syātprajñānasyāviśeṣataḥ |
śarīrasthaṃ muktabandhaṃ jīvanmuktaṃ pracakṣate ||
||4||brahmalokagato muktaśśrūyate nigameṣu yaḥ |
anubhūtau na bhedo'sti jīvanmuktasya tasya ca ||
||5||prāṇāḥ samavalīyante yasyātraiva mahātmanaḥ |
tasyāpyanubhavo vidvannetayorubhayoriva ||
||6||sāmyātsvarūpaniṣṭhāyā bandhahāneśca sāmyataḥ |
muktirekavidhaiva syādbhedastu parabuddhigaḥ ||
||7||mukto bhavati jīvanyo māhātmātmani saṃsthitaḥ |
prāṇāḥ samavalīyante tasyaivātra nararṣabha ||
||8||jīvanmuktasya kālena tapasaḥ paripākataḥ |
sparśābhāvo'pi siddhaḥ syādrūpe satyapi kutracit ||
||9||bhūyaśca paripākena rūpābhāvo'pi siddhyati |
kevalaṃ cinmayo bhūtvā sa siddho vihariṣyati ||
||10||śarīrasaṃśrayaṃ siddhyordvayametannarottama |
alpenāpi ca kālena devatānugrahādbhavet ||
||11||bhedametaṃ puraskṛtya tāratamyaṃ na sampadi |
dehavānaśarīro vā mukta ātmani saṃsthitaḥ ||
||12||nāḍīdvārārcirodyena mārgeṇordhvagatirnaraḥ |
tatrotpannena bodhena sadyo mukto bhaviṣyati ||
||13||upāsakasya sutarāṃ pakvacittasya yoginaḥ |
īśvarānugrahātproktā nāḍīdvārottamā gatiḥ ||
||14||sarveṣu kāmacāro'sya lokeṣu parikīrtitaḥ |
icchayā'nekadehānāṃ grahaṇaṃ cāpyanugrahaḥ ||
||15||kailāśaṃ ke'pi muktānāṃ lokamāhurmanīṣiṇaḥ |
eke vadanti vaikuṇṭhaṃ pare tvādityamaṇḍalam ||
||16||muktalokāśca te sarve vidvanbhūmyādilokavat |
citravaibhavayā śaktyā svarupe parikalpitāḥ ||
||17|||| iti śrīramaṇagītāsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre ramaṇāntevāsino vāsiṣṭhasya gaṇapaterupanibandhe jīvanmuktivicāro nāma caturdaśo'dhyāyaḥ ||
atha pañcadaśo'dhyāyaḥ | (śravaṇamanananididhyāsananirūpaṇam)
śravaṇaṃ nāma kiṃ nātha mananaṃ nāma kiṃ matam |
kiṃ vā munikulaśreṣṭha nididhyāsanamucyate ||
||1||ityevaṃ bhagavānpṛṣṭo mayā brahmavidāṃ varaḥ |
dvāviṃśe divase prātarabravīcchiṣyasaṃsadi ||
||2||vedaśīrṣasthavākyānāmarthavyākhyānapūrvakam |
ācāryācchṛvaṇaṃ kecicchṛvaṇaṃ paricakṣate ||
||3||apare śravaṇaṃ prāhurācāryādviditātmanaḥ |
girāṃ bhāṣāmayīnāṃ ca svarūpaṃ bodhayanti yāḥ ||
||4||śrutvā vedāntavākyāni nijavākyāni vā guroḥ |
janmāntarīyapuṇyena jñātvā vobhayamantarā ||
||5||ahampratyayamūlaṃ tvaṃ śarīrādervilakṣaṇaḥ |
itīdaṃ śravaṇaṃ cittācchṛvaṇaṃ vastuto bhavet ||
||6||vadanti mananaṃ kecicchāstrātrarthasya vicāraṇam |
vastuto mananaṃ tāta svarupasya vicāraṇam ||
||7||viparyāsena rahitaṃ saṃśayena ca mānada |
kaiścidbrahmātmavijñānaṃ nididhyāsanamucyate ||
||8||viparyāsena rahitaṃ saṃśayena ca yadyapi |
śāstrīyamaikyavijñānaṃ kevalaṃ nānubhūtaye ||
||9||saṃśayaśca viparyāso nivāryete ubhāvapi |
anubhūtyaiva vāsiṣṭha na śāstraśatakairapi ||
||10||śāstraṃ śraddhāvato hanyāt saṃśayaṃ ca viparyayam |
śraddhāyāḥ kiñcidūnatve punarabhyudayastayoḥ ||
||11||mūlacchedastu vāsiṣṭha svarupānubhave tayoḥ |
svarupe saṃsthitistasmānnididhyāsanamucyate ||
||12||bahissañcaratastāta svarupe saṃsthitiṃ vinā |
aparokṣo bhavedbodho na śāstraśatacarcayā ||
||13||svarupasaṃsthitiḥ syāccet sahajā kuṇḍinarṣabha |
sā muktiḥ sā parā niṣṭhā sa sākṣātkāra īritaḥ ||
||14|||| iti śrīramaṇagītāsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre ramaṇāntevāsino vāsiṣṭhasya gaṇapaterupanibandhe śravaṇamanananididhyāsana nirūpaṇaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ ||
atha ṣoḍaśo'dhyāyaḥ | (bhaktivicāraḥ)
atha bhaktiṃ samuddiśya pṛṣṭaḥ puruṣasattamaḥ |
abhāṣata mahābhāgo bhagavān ramaṇo muniḥ ||
||1||ātmā priyaḥ samastasya priyaṃ netaradātmanaḥ |
acchinnā tailadhārāvat prītirbhaktirudāhṛtā ||
||2||abhinnaṃ svātmanaḥ prītyā vijānātīśvaraṃ kaviḥ |
jānannapyaparo bhinnaṃ līna ātmani tiṣṭhati ||
||3||vahantī tailadhārāvadyā prītiḥ parameśvare |
anicchato'pi sā buddhiṃ svarupaṃ nayati dhruvam ||
||4||paricchinnaṃ yadātmānaṃ svalpajñaṃ cāpi manyate |
bhakto viṣayirūpeṇa tadā kleśanivṛttaye ||
||5||vyāpakaṃ paramaṃ vastu bhajate devatādhiyā |
bhajaṃśca devatābuddhyā tadevānte samaśnute ||
||6||devatāyā naraśreṣṭha nāmarūpaprakalpanāt |
tābhyāṃ tu nāmarūpābhyāṃ nāmarupe vijeṣyate ||
||7||bhaktau tu paripūrṇāyamalaṃ śravaṇamekadā |
jñānāya paripūrṇāya tadā bhaktiḥ prakalpate ||
||8||dhārāvyapetā yā bhaktiḥ sā vicchinneti kīrtyate |
bhakteḥ parasya sā heturbhavatīti vinirṇayaḥ ||
||9||kāmāya bhaktiṃ kurvāṇaḥ kāmaṃ prāpyāpyanivṛtaḥ |
śāśvatāya sukhasyānte bhajate punarīśvaram ||
||10||bhaktiḥ kāmasametā'pi kāmāptau na nivartate |
śraddhā vṛddhā pare puṃsi bhūya evābhirvardhate ||
||11||vardhamānā ca sā bhaktiḥ kāle pūrṇā bhaviṣyati |
pūrṇayā parayā bhaktyā jñāneneva bhavaṃ taret ||
||12|||| iti śrīramaṇagītāsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre ramaṇāntevāsino vāsiṣṭhasya gaṇapaterupanibandhe bhaktivicāraḥ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ ||
atha saptadaśo'dhyāyaḥ | (jñānaprāptivicāraḥ)
pañcaviṃśe tu divase vaidarbho viduṣaṃ varaḥ |
praśrayānavato bhūtvā muniṃ bhūyo'pi pṛṣṭavān ||
||1||vaidarbha uvāca
krameṇāyāti kiṃ jñānaṃ kiñcitkiñciddine dine |
ekasminneva kāle kiṃ pūrṇamābhāti bhānuvat ||
||2||bhagavānuvāca
krameṇāyāti na jñānaṃ kiñcitkiñciddine dine |
abhyāsaparipākena bhāsate pūrṇamekadā ||
||3||vaidarbha uvāca
abhyāsakāle bhagavan vṛttirantarbahistathā |
yātāyātaṃ prakurvāṇā yāte kiṃ jñānamucyate ||
||4||bhagavānuvāca
antaryātā matirvidvanbahirāyāti cetpunaḥ |
abhyāsameva tāmāhurjñānaṃ hyanubhavo'cyutaḥ ||
||5||vaidarbha uvāca
jñānasya muniśārdūla bhūmikāḥ kāścidīritāḥ |
śāstreṣu viduṣāṃ śreṣṭhaiḥ kathaṃ tāsāṃ samanvayaḥ ||
||6||bhagavānuvāca
śāstroktā bhūmikāssarvā bhavanti parabuddhigāḥ |
muktibhedā iva prājña jñānamekaṃ prajānatām ||
||7||caryāṃ dehendriyādīnāṃ vīkṣyābdhānusāriṇīm |
kalpayanti pare bhūmistāratamyaṃ na vastutaḥ ||
||8||vaidarbha uvāca
prajñānamekadā siddhaṃ sarvājñānanibarhaṇam |
tirodhate kimajñānātsaṅgādaṅkuritātpunaḥ ||
||9||bhagavānuvāca
ajñānasya pratidvandi na parābhūyate punaḥ |
prajñānamekadā siddhaṃ bharadvājakulodvaha ||
||10|||| iti śrīramaṇagītāsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre ramaṇāntevāsino vāsiṣṭhasya gaṇapaterupanibandhe jñānaprāptivicāro nāma saptadaśo'dhyāyaḥ ||
atha aṣṭādaśo'dhyāyaḥ | (siddhamahimānukīrtanam)
varaparāśaragotrasamudbhavaṃ vasumatīsurasaṅghayaśaskaram |
vimalasundarapaṇḍitanandanaṃ kamalapatraviśālavilocanam ||
||1||aruṇaśailagatāśramavāsinaṃ paramahaṃsamanañjanamacyutam |
karuṇayā dadhataṃ vyavahāritāṃ satatamātmani saṃsthitamakṣare ||
||2||akhilasaṃśayavāraṇabhāṣaṇaṃ bhramamadadviradāṅkuśavīkṣaṇam |
avirataṃ parasaukhyadhṛtodyamaṃ nijatanūviṣayeṣvalasālasam ||
||3||pariṇatāmraphalaprabhavigrahaṃ calatarendriyanigrahasagraham |
amṛtaciddhanavalliparigrahaṃ mitavacoracitāgamasaṅgraham ||
||4||amaladiptatarātmamarīcibhirnijakarairiva paṅkajabāndhavam |
padajuṣāṃ jaḍabhāvamanehasā pariharantamanantaguṇākaram ||
||5||mṛdutamaṃ vacane dṛśi śītalaṃ vikasitaṃ vadane sarasīruhe |
manasi śūnyamahaśśaśisannibhe hṛdi lasantamananta ivāruṇam ||
||6||adayamātmatanau kaṭhinaṃ vrate pruṣacittamalaṃ viṣayavraje |
ṛṣimaroṣamapetamanorathaṃ dhṛtamadaṃ ghanacillaharīvaśāt ||
||7||vigatamohamalobhamabhavanaṃ śamitamatsaramutsavinaṃ sadā |
bhavamahodadhitāraṇakarmaṇi pratiphalena vinaiva sadodyatam ||
||8||mātāmameti nagarājasutorupīṭhaṃ
nāgānane bhajati yāhi pitā mameti |
aṅkaṃ harasya samavāpya śirasyanena
sañcumbitasya girindhrakṛto vibhūtim ||
||9||vedādipākadamanottarakacchapeśai-
ryuktairdharādharasuṣuptyamareśvaraiśca |
sūkṣmāmṛtāyugamṛtena saha praṇatyā
sampannaśabdapaṭalasya rahasyamartham ||
||10||daṇḍaṃ vinaiva yatinaṃ bata daṇḍapāṇiṃ
duḥkhābdhitārakamariṃ bata tārakasya |
tyaktvā bhavaṃ bhavamaho satataṃ bhajantaṃ
haṃsaṃ tathāpi gatamānasasaṅgarāgam ||
||11||dhīratvasampadi suvarṇagireranūnaṃ
vārannirodhedhikameva gabhiratāyām |
kṣāntau jayantamacalāmakhilasya dhātrīṃ
dāntau nirdaśanamaśantikathādaviṣṭham ||
||12||nīlāravindasuhṛdā sadṛśaṃ prasāde
tulyaṃ tathā mahasi toyajabāndhavena |
brāhmyāṃ sthitau tu pitaraṃ vaṭamūlavāsaṃ
saṃsmārayantamacalantamanūditaṃ me ||
||13||yasyādhunāpi ramaṇī ramaṇīyabhāvā
girvāṇalokapṛtanā śubhavṛttirūpā |
saṃśobhate śirasi nāpi manojagandha-
stattādṛśaṃ gṛhiṇamapyadhipaṃ yatīnām ||
||14||vandārulokavaradaṃ naradantino'pi
mantreśvarasya mahato gurutāṃ vahantam |
mandāravṛkṣamiva sarvajanasya pāda-
cchāyāṃ śritasya paritāpamapāharantam ||
||15||yastantravārtikamanekavicitrayukti-
saṃśobhitaṃ nigamajīvanamātatāna |
bhusya tasya budhasaṃhatisaṃstutasya
veṣāntaraṃ tu nigamānatavaco vicāri ||
||16||vedaśīrṣacayasārasaṅgrahaṃ pañcaratnamaruṇācalasya yaḥ |
guptamalpamapi sarvatomukhaṃ sūtrabhūtamatanodimaṃ gurum ||
||17||devavāci sutarāmaśikṣitaṃ kāvyagandharahitaṃ ca yadyapi |
granthakramaṇi tathā'pi sasphuradbhāṣitānucarabhāvasañcayam ||
||18||lokamātṛkucadugdhapāyinaśśaṅkarastavakṛto mahākaveḥ |
drāviḍadvijaśiśornaṭadgiro bhūmikāntaramapāramedhasam ||
||19||bhūtale tviha tṛtiyamudbhavaṃ krauñcabhūmidhararandhrakāriṇaḥ |
brahmaniṣṭhitadaśāpradarśanādyuktivādatimirasya śāntaye ||
||20||kumbhayonimukhamaunipūjite drāviḍe vacasi viśrutaṃ kavim |
dṛṣṭavantamajaraṃ paraṃ mahaḥ kevalaṃ dhiṣaṇayā guruṃ vinā ||
||21||bālake'pi jaḍagopake'pi va vānare'pi śuni vā khale'pi vā |
paṇḍite'pi padasaṃśrite'pi vā pakṣapātarahitaṃ samekṣaṇam ||
||22||śaktimantamapi śāntisaṃyutaṃ bhaktimantamapi bhedavarjitam |
vītarāgamapi lokavatsalaṃ devatāṃśamapi namraceṣṭitam ||
||23||eṣa yāmi piturantikaṃ mamānveṣaṇaṃ tu na vidhīyatāmiti |
saṃvilikhya gṛhato vinirgataṃ śoṇaśailacaraṇaṃ samāgatam ||
||24||īdṛśaṃ guṇagaṇairabhirāmaṃ praśrayeṇa ramaṇaṃ bhagavantam |
siddhalokamahimānamapāraṃ pṛṣṭavānamṛtanāthayatīndraḥ ||
||25||āha taṃ sa bhagavānagavāsī siddhalokamahimā tu durūhaḥ |
te śivena sadṛśāḥ śivarūpāḥ śakruvanti ca varāṇyapi dātum ||
||26|||| iti śrīramaṇagītāsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre ramaṇāntevāsino vāsiṣṭhasya gaṇapaterupanibandhe siddhamahimānukīrtanaṃ nāma aṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18 || iti śrīramaṇagītā samāptā ||
atreme bhavantyupasaṃhāraślokāḥ
dvitīye tu dvitīye'tra śloko granthe svayaṃ muneḥ |
dvitīyādhyāyagāḥ ślokā anyemetaṃ vivṛṇvate ||
||1||itaratra tu sarvatra praśnārthaḥ praśnakāriṇaḥ |
uttarārtho bhagavataḥ ślokabandho mama svayam ||
||2||ayaṃ gaṇapatergranthamālāyāmujjvalo maṇiḥ |
guroḥ sarasvatī yatra viśuddhe pratibimbitā ||
||3||granthapraśaṃsā
galanti gaṅgeyaṃ vimalataragītaiva mahato
nagādhīśācchrimadramaṇamunirūpājjanimati |
patho vāṇīrūpādgaṇapatikaverbhaktahṛdayaṃ
samudraṃ saṃyāti prabalamalahāriṇyanupadam ||
---praṇavānandaḥ
śrīramaṇagītāprakāśapīṭhikā
īśvaraḥ sarvabhūtānameko'sau hṛdayāśrayaḥ |
sa ātmā sā parā dṛṣṭistadanyannāsti kiñcana ||
||1||sā viyogāsahā śaktirekā śaktasya jagrati |
dṛśyabrahmāṇḍakoṭināṃ bhāti janmādi bibhratī ||
||2||yamiyaṃ vṛṇute dṛṣṭirmārjārīva nijaṃ śiśum |
sa tāmanveṣate potaḥ kapiḥ svāmiva mātaram ||
||3||jayati sa bhagvānramaṇo vākpatirācāryagaṇapatirjayati |
asya ca vāṇī bhagvad - ramaṇīyārthānuvartinī jayati ||
||4||---kapāli śāstrī
śrīramaṇāñjalīḥ
aruṇādritaṭe diśo vasānaṃ
paritaḥ puṇyabhuvaḥ punaḥ punānam |
ramaṇākhyāmaho maho viśeṣaṃ
jayati dhvāntaharaṃ narātmaveṣam ||
||1||caritena narānareṣu tulyaṃ
mahasāṃ puñjamidaṃ vidāmamūlyam |
duritāpahamāśriteṣu bhāsvat-
karuṇāmūrtivaraṃ maharṣimāhuḥ ||
||2||jvalitena tapaḥprabhāvabhūmnā
kabalikṛtya jagadvihasya dhāmnā |
vilasan bhagavān maharṣirasma-
tparamācāryapumān haratvadhaṃ naḥ ||
||3||prathamaṃ puruṣaṃ tamīśameke
puruṣāṇāṃ viduruttamaṃ tathā'nye |
sarasījabhavāṇḍamaṇḍalānā-
mapare madhyamāmananti santaḥ ||
||4||puruṣatriyate'pi bhāsamānaṃ
yamahandhimalino na veda jantuḥ |
ajahattamakhaṇḍameṣa nṝṇāṃ
nijavṛttena nidarśanāya bhāti ||
||5||mṛdulo hasitena mandamandaṃ
duravekṣaḥ prabalo dṛśā jvalantyā |
vipulo hṛdayena viśvabhoktrā
gahano maunagṛhitayā ca vṛttyā ||
||6||gururāṭ kimu śaṅkaro'yamanyaḥ
kimu vā śaṅkarasambhavaḥ kumāraḥ |
kimu kuṇḍinajaḥ sa eva bālaḥ
kimu vā saṃhṛtaśaktireṣa śambhuḥ ||
||7||bahudheti vikalpanāya vidubhi
rbahubhāgastava maunino vilāśaḥ |
hṛdayeṣu tu naḥ sadā'vikalpaṃ
ramaṇa tvaṃ ramase guro gurūṇām ||
||8||aupacchandasikairetairbandhaṃ nītaḥ stavāñjaliḥ |
upahārāyatāmeṣa maharṣicaraṇābjayoḥ ||
||1||guṇo'tra ramaṇe bhaktiḥ kṛtavitta ca śāśvatī |
ramyo ramaṇanāmno'yaṃ dhvaniśca hṛdayaṅgamaḥ ||
||2||maharṣermaunirājasya yaśogānamalaṅkṛtiḥ |
tadayaṃ dhvanyakaṅkāraguṇairevaṃ navojjvalaḥ ||
||3||ramaṇasya padāmbhojasmaraṇaṃ hṛdayaṅgamam |
ikṣukhaṇḍarasāsvāde ko vā bhṛtimapekṣatām ||
||4||ayaṃ ramaṇapādābjakiṅkarasyāpi kiṅkṛtā |
kāvyakaṇṭhamunerantevāsinā vāgvilāsinā ||
||5||ramaṇāṅghrisarojātarasajñena kapālinā |
bhāradvājena bhaktena racito ramaṇāñjaliḥ ||
||6||