Śrīśaṅkarabhagavatpādakṛtā
yenātmanā vilīyanta udbhavanti ca vṛttayaḥ |
nityāvagataye tasmai namo dhīpratyayātmane ||
||1||pramathya vajropamayuktisaṃbhṛtaiḥ śruterarātīñ śataśo vaco'sibhiḥ |
rarakṣa vedārthinidhiṃ viśāladhīrnamo yatīndriyāya gurorgarīyase ||
||2||nityamuktaḥ sadevāsmītyevaṃ cen na bhaven matiḥ |
kimarthaṃ śrāvayatyevaṃ mātṛvacchrutirādṛtā ||
||3||siddhādevāhamityasmād yuṣmaddharmo niṣidhyate |
rajjvāmivāhidhīryuktyā tat tvamityādiśāsanaiḥ ||
||4||śāstraprāmaṇyato jñeyā dharmāderastitā yathā |
viṣāpoho yathā dhyānād hnutiḥ syāt pāpmanastathā ||
||5||sad brahmāhaṃ karomīti pratyayāvātmasākṣikau |
tayorajñānajasyaiva tyāgo yuktataro mataḥ ||
||6||sadasmīti pramāṇotthā dhīranyā tannibodbhavā |
pratyakṣādinibhā vāpi bādhyate digbhramādivat ||
||7||kartā bhokteti yacchāstraṃ lokabudḍyanuvādi tat |
sadasmīti śruterjātā bādhyate'nityaitayaiva dhīḥ ||
||8||sadeva tvamasītyukte nātmano muktatāṃ sthirām |
prapadyate prasaṃcakṣāmato yuktyānucintayet ||
||9||sakṛduktaṃ na gṛhṇāti vākyārthajño'pi yo bhavet |
apekṣate'ta evānyadavochāma dvayaṃ hi tat ||
||10||niyogo'pratipannatvāt karmaṇāṃ sa yathā bhavet |
aviruddho bhavet tāvad yāvat saṃvedyatādṛḍhā ||
||11||ceṣṭitaṃ ca tathā mithyā svacchandaḥ pratipadyate |
prasaṃkhyānamataḥ kāryaṃ yāvadātmānubhūyate ||
||12||sadasmīti ca vijñānamakṣajo bādhate dhruvam |
śabdotthaṃ dṛḍhasaṃskāro doṣaiścākṛṣyate bahiḥ ||
||13||śrutānumānajanmānau sāmānyaviṣayau yataḥ |
pratyayāvakṣajo'vaśyaṃ vīśeṣārtho nivārayet ||
||14||vākyārthapratyayī kaścin nirduḥkho nopalabhyate |
yadi vā dṛśyate kaścid vākyārthaśrutimātrataḥ ||
||15||nirduḥkho'tītadeheṣu kṛtabhāvo'numīyate |
caryā no'śāstrasaṃvedyā syādaniṣṭaṃ tathā sati ||
||16||sadasīti phalaṃ coktvā vidheyaṃ sādhanaṃ yataḥ |
na tadanyat prasaṃkhyānāt prasiddhārthamiheṣyate ||
||17||tasmādanubhavāyaiva prasaṃcakṣīta yatnataḥ |
tyajan sādhanatatsādhyaviruddhaṃ śamanādimān ||
||18||naitadevaṃ rahasyānāṃ netinetyavasānataḥ |
kriyāsādhyaṃ purā śrāvyaṃ na mokṣo nityasiddhataḥ ||
||19||putraduḥkhaṃ yathādhyastaṃ nityāduḥkhe sva ātmani |
ahaṃkartrā tathādhyastaṃ pitrāduḥkhe sva ātmani ||
||20||so'dhyāso neti netīti prāptavat pratiṣidhyate |
bhūyo'dhyāsavidhiḥ kaścit kutaścin nopapadyate ||
||21||ātmanīha yathādhyāsaḥ pratiṣedhastathaiva ca |
malādhyāsaniṣedhau khe kriyete ca yathābudhaiḥ ||
||22||prāptaścet pratiṣidhyeta mokṣo'nityo bhaved dhruvam |
ato'prāptaniṣedho'yaṃ divyagnicayanādivat ||
||23||saṃbhāvyo gocare śabdaḥ pratyayo vā na cānyathā |
na saṃbhāvyau tadātmatvādahaṃkartustathaiva ca ||
||24||ahaṃkartrātmani nyastaṃ caitanye kartṛtādi yat |
neti netīti tat sarvaṃ sāhaṃkartrā niṣidhyate ||
||25||upalabhiḥ svayaṃjyotirdṛśiḥ pratyakṣadakriyaḥ |
sākṣāt sarvānataraḥ sākṣī cetā nityo'guṇo'dvayaḥ ||
||26||saṃnidhau sarvadā tasya syāt tadābho'bhimānakṛt |
ātmātmīyaṃ dvayaṃ cātaḥ syādahaṃmamagocaraḥ ||
||27||jātikarmādimattvād dhi tasmiñ śabdastvahaṃkṛti |
na kaścid vartate śabdastadabhāvāt sva ātmani ||
||28||ābhāso yatra tatraiva śabdāḥ pratyagdṛśiṃ sthitāḥ |
lakṣayeyurna sākṣāt tamabhidadhyuḥ kathaṃcana ||
||29||nahyajātyādimān kaścidarthaḥ śabdairnirūpyate |
ātmābhāso yato'haṃkṛdātmaśabdaistathocyate ||
||30||ulmukādau yathāgnyarthāḥ parārthatvān na cāñjasā |
mukhādanyo mukhābhāso yathādarśānukārataḥ ||
||31||ābhāsān mukhamapyevamādarśānuvartanāt |
ahaṃkṛtyātmanirbhāso mukhābhāsavadiṣyate ||
||32||mukhavat sthita ātmānyo'viviktau tau tathaiva ca |
saṃsārī ca sa ityeka ābhāso yastvahaṃkṛti ||
||33||vastu cchāyā smṛteranyan mādhuryādi ca kāraṇam |
jñaikadeśo vikāro vā tadābhāsāśrayaḥ pare ||
||34||ahaṃkartaiva saṃsārī svatantra iti kecana |
ahaṃkārādisaṃtānaḥ saṃsārī nānvayī pṛthak ||
||35||ityevaṃ saugatā āhustatra nyāyo vicāryatām |
saṃsāriṇāṃ kathā tvāstāṃ prakṛtaṃ tvadhunocyate ||
||36||mukhābhāso ya ādarśe dharmo nānyatarasya saḥ |
dvayorekasya ced dharmo viyukte'nyatare bhavet ||
||37||mukhena vyapadeśāt sa mukhasyaiveti cen matam |
nādarśānuvidhānāc ca mukhe satyavibhāvataḥ ||
||38||dvayoreveti cet tan na dvayorevāpyadarśanāt |
adṛṣṭasya sato dṛṣṭiḥ syād rāhoścandrasūryayoḥ ||
||39||rāhoḥ prāgeva vastutvaṃ siddhaṃ śāstrapramāṇataḥ |
chāyāpakṣe tvavastutvaṃ tasya syāt pūrvayuktitaḥ ||
||40||chāyākrānterniṣedho'yaṃ na tu vastutvasādhakaḥ |
na hyarthāntaraniṣṭaṃ sad vākyamarthāntaraṃ vadet ||
||41||mādhuryādi ca yat kāryamuṣṇadravyādyasevanāt |
chāyāyā na tvadṛṣṭatvādapāmeva ca darśanāt ||
||42||ātmābhāsāśrayāścaivaṃ mukhābhāsāśrayā yathā |
gamyate śāstrayuktibhyāmābhāsāsattvameva ca ||
||43||na dṛśeravikāritvādābhāsasyāpyavastutaḥ |
nācititvādahaṃkartuḥ kasya saṃsāritā bhavet ||
||44||avidyāmātra evātaḥ saṃsāro'stvavivekataḥ |
kūṭasthenātmanā nityamātmavānātmanīva saḥ ||
||45||rajjusarpo yathā rajjvā sātmakaḥ prāg vivekataḥ |
avastusannapi hyeṣa kūṭasthenātmanā tathā ||
||46||ātmābhāsāśrayaścātmā pratyayaiḥ svairvikāravān |
sukhī duḥkhī ca saṃsārī nitya eveti kecana ||
||47||ātmābhāsāparijñānād yathātmyena vimohitāḥ |
ahaṃkartāramātmeti manyante te nirāgamāḥ ||
||48||saṃsāro vastusaṃsteṣāṃ kartṛbhoktṛtvalakṣaṇaḥ |
ātmābhāsāśrayājñānāt saṃsarantyavivekataḥ ||
||49||caitanyābhāsatā buddherātmanastatsvarūpatā |
syāc cet taṃ jñānaśabdaiśca vedaḥ śāstīti yujyate ||
||50||prakṛtipratyayārthau yau bhinnāvekāśrayau yathā |
karoti gacchatītyādau dṛṣṭau lokaprasiddhitaḥ ||
||51||nānayordvyāśrayatvaṃ tu loke dṛṣṭaṃ smṛtau tathā |
jānātyartheṣu ko heturdvyāśrayatve nigadyatām ||
||52||ātmābhāsastu tiṇvācyo dhātvarthaśca dhiyaḥ kriyā |
ubhayaṃ cāvivekena jānātītyucyate mṛṣā ||
||53||na buddheravabodho'sti nātmano vidyate kriyā |
ato nānyatarasyāpi jānātīti ca yujyate ||
||54||nāpyato bhāvaśabdena jñaptirityapi yujyate |
na hyātmā vikriyāmātro nitya ātmetiśāsanāt ||
||55||na buddherbuddhivācyatvaṃ karaṇaṃ na hykartṛkam |
nāpi jñāyata ityevaṃ karmaśabdairnirucyate ||
||56||na yeṣāmeka evātmā nirduḥkho'vikriyaḥ sadā |
teṣāṃ syācchabdavācyatvaṃ jñeyatvaṃ cātmanaḥ sadā ||
||57||yadāhaṃkarturātmatvaṃ tadā śabdārthamukhyatā |
nāśanāyādimattvāt tu śrutau tasyātmateṣyate ||
||58||hanta tarhi na mukhyārtho nāpi gauṇaḥ kathaṃcana |
jānātītyādiśabdasya gatirvācyā tathāpi tu ||
||59||śabdānāmayathārthatve vedasyāpyapramāṇatā |
sā ca neṣṭā tato grāhyā gatirasya prasiddhitaḥ ||
||60||prasiddhirmūḍhalokasya yadi grāhyā nirātmatā |
lokāyatikasiddhāntaḥ sa cāniṣṭaḥ prasajyate ||
||61||abhiyuktaprasiddhiścet pūrvavad durvivekatā |
gatiśūnyaṃ na vedo'yaṃ pramāṇaṃ saṃvadatyuta ||
||62||ādarśamukhasāmānyaṃ mukhasyeṣṭaṃ hi mānavaiḥ |
mukhasya pratibimbo hi mukhākāreṇa dṛśyate ||
||63||yatra yasyāvabhāsastu tayorevāvivekataḥ |
jānātīti kriyāṃ sarvo loko vakti svabhāvataḥ ||
||64||buddheḥ kartṛtvamadhyasya jānātīti jña ucyate |
tathā caitanyamadhyasya jñatvaṃ buddherihocyate ||
||65||svarūpaṃ cātmano jñānaṃ nityaṃ jyotiḥ śruteryataḥ |
na buddhyā kriyate tasmān nātmanānyena vā sadā ||
||66||dehe'haṃpratyayo yadvaj jānātīti ca laukikāḥ |
vadanti jñānakartṛtvaṃ tadvad buddhestathātmanaḥ ||
||67||bauddhaistu pratyayairevaṃ kriyamāṇaiśca cinnibhaiḥ |
mohitāḥ kriye jñānamityāhustārkikā janāḥ ||
||68||tasmāj jñābhāsabuddhīnāmavivekāt pravartitāḥ |
jānātītyādiśabdaśca pratyayo yā ca tatsmṛtiḥ ||
||69||ādarśānuvidhāyitvaṃ chāyāyā asyate mukhe |
buddhidharmānukāritvaṃ jñābhāsasya tatheṣyate ||
||70||buddhestu pratyayāstasmādātmābhāsena dīpitāḥ |
grāhakā iva bhāsante dahantīvolmukādayaḥ ||
||71||svayamevāvabhāsyante grāhakāḥ svayameva ca |
ityevaṃ grāhakāstītvaṃ pratiṣedhanti saugatāḥ ||
||72||yadyevaṃ nānyadṛśyāste kiṃ tadvāraṇamucyatām |
bhāvābhāvau hi teṣāṃ yau nānyagrāhyau sadā yadi ||
||73||anvayi grāhakasteṣāmityetadapi tatsamam |
acititvasya tulyatvādanyasmin grāhake sati ||
||74||adhyakṣasya samīpe tu siddhiḥ syāditi cen matam |
nādhyakṣe'nupakāritvādanyatrāpi prasaṅgataḥ ||
||75||arthī duḥkhī ca yaḥ śrotā sa tvadhyakṣo'thavetaraḥ |
adhyakṣasya ca duḥkhitvamarthitvaṃ ca na te matam ||
||76||kartādhyakṣaḥ sadasmīti naiva sadgrahamarhati |
sadevāsīti mithyoktiḥ śruterapi na yujyate ||
||77||avivicyobhayaṃ vakti śrutiścet syād grahastathā |
asmadastu vivicyaiva tvameveti vaded yadi ||
||78||pratyayānvayiniṣṭhatvamukto doṣaḥ prasajyate |
tvamityadhyakṣaniṣṭhaścedahamadhyakṣayoḥ katham ||
||79||saṃbandho vācya evātra yena tvamiti lakṣayet |
draṣṭṛdṛśyatvasaṃbandho yadyadhyakṣe'kriye katham ||
||80||akriyatve'pi tādātmyamadhyakṣasya bhaved yadi |
ātmādhyakṣo mamāstīti saṃbandhāgrahaṇe na dhīḥ ||
||81||saṃbandhagrahaṇaṃ śāstrāditi cen manyase na hi |
pūrvoktāḥ syustridhā doṣā graho vā syān mameti ca ||
||82||adṛśirdṛśirūpeṇa bhāti buddhiryadā sadā |
pratyayā api tasyāḥ syustaptāyovisphuliṅgavat ||
||83||ābhāsastadabhāvaśca dṛśeḥ sīmno na cānyathā |
lokasya yuktitaḥ syātāṃ tadgrahaśca tathā sati ||
||84||nanvevaṃ dṛśisaṃkrāntirayaḥpiṇḍe'gnivad bhavet |
mukhābhāsavadityetadādarśe tan nirākṛtam ||
||85||kṛṣṇāyo rohitābhāsamityetad dṛṣṭamucyate |
dṛṣṭadārṣṭāntulyatvaṃ na tu sarvātmanā kvacit ||
||86||tathaiva cetanābhāsaṃ cittaṃ caitanyavad bhavet |
mukhābhāso yathādarśa ābhāsaścodito mṛṣā ||
||87||cittaṃ cetanamityetacchāstrayuktivivarjitam |
dehasyāpi prasaṅgaḥ syāc cakṣurādestathaiva ca ||
||88||tadapyastviti cet tan na lokāyatikasaṃgateḥ |
na ca dhīrdṛśirasmīti yadyābhāso na cetasi ||
||89||sadasmīti dhiyo'bhāve vyarthaṃ syāt tat tvamasyapi |
yuṣmadasmadvivekajñe syādarthavadidaṃ vacaḥ ||
||90||mamedaṃpratyayau jñeyau yuṣmadyeva na saṃśayaḥ |
ahamityasmadīṣṭaḥ syādayamasmīti cobhayoḥ ||
||91||anyonyāpekṣayā teṣāṃ pradhānaguṇateṣyate |
viśeṣanaviśeṣyatvaṃ tathā grāhyaṃ hi yuktitaḥ ||
||92||mamedaṃ dvayamapyetan madhyamasya viśeṣaṇam |
dhanī gomān yathā tadvad deho'haṃkartureva ca ||
||93||buddhyārūḍhaṃ sadā sarvaṃ sāhaṃkartrā ca sākṣiṇaḥ |
tasmāt sarvāvabhāso jñaḥ kiṃcidapyaspṛśan sadā ||
||94||pratilomamidaṃ sarvaṃ yathoktaṃ lokabuddhitaḥ |
avivekadhiyāmasti nāsti sarvaṃ vivekinām ||
||95||anvayavyatirekau hi padārthasya padasya ca |
syādetadahamityatra yuktirevāvadhāraṇe ||
||96||nādrākṣamahamiti asmin suṣupte'nyan manāgapi |
na vārayati dṛṣṭiṃ svāṃ pratyayaṃ tu niṣedhati ||
||97||svayaṃjyotirna hi draṣṭurityevaṃ saṃvido'sthitām |
kauṭasthyaṃ ca tathā tasyāḥ pratyayasya ca luptatām |
svayamevābravīc chāstraṃ pratyayāvagatī pṛthak ||
||98||evaṃ vijñātavākyārthe śrutilokaprasiddhitaḥ |
śrutistat tvamasītyāha śroturmohāpanuttaye ||
||99||brahmā dāśaratheryadvaduktaivāpānudat tamaḥ |
tasya viṣṇutvasaṃbodhe na yatnāntaramūcivān ||
||100||ahaṃśabdasya yā niṣṭhā jyotiṣi pratyagātmani |
saivoktā sadasītyevaṃ phalaṃ tatra vimuktatā ||
||101||śrutamātre na cet syāt kāryaṃ tatra bhaved dhruvam |
vyavahārāt purāpīṣṭaḥ sadbhāvaḥ svayamātmanaḥ ||
||102||aśanāyādinirmuktyai tatkālā jāyate pramā |
tattvamasyādivākyārthe triṣu kāleṣvasaṃśayaḥ ||
||103||pratibandhavihīnatvāt svayaṃ cānubhavātmanaḥ |
jāyetaiva pramā tatra svātmanyeva na saṃśayaḥ ||
||104||kiṃ sadevāhamasmīti kiṃ vānyat pratipadyate |
sadeva cedahaṃśabdaḥ satā mukhyārtha iṣyatām ||
||105||anyac cet sadahaṃgrāhapratipattirmṛṣaiva sā |
tasmān mukhyagrahe nāsti vāraṇāvagateriha ||
||106||pratyayī pratyayaścaiva yadābhāsau tadarthatā |
tayoracitimattvāc ca caitanye kalpyate phalam ||
||107||kūṭasthe'pi phalaṃ yogyaṃ rājanīva jayādikam |
tadanātmatvahetubhyāṃ kriyāyāḥ pratyayasya ca ||
||108||ādarśastu yadābhāso mukhākāraḥ sa eva saḥ |
yathaivaṃ pratyayādarśo yadābhāsastadā hyaham ||
||109||ityevaṃ pratipattiḥ syāt sadasmīti ca nānyathā |
tat tvamityupadeśo'pi dvārābhāvādanarthakaḥ ||
||110||śrotuḥ syādupadeśaścedarthavattvaṃ tathā bhavet |
adhyakṣasya na cediṣṭaṃ śrotṛtvaṃ kasya tad bhavet ||
||111||adhyakṣasya samīpe syād buddhereveti cen matam |
na tatkṛtopakāro'sti kāṣṭhād yadvan na kalpyate ||
||112||buddhau cet tatkṛtaḥ kaścin nanvevaṃ pariṇāmitā |
ābhāse'pi ca ko doṣaḥ sati śrutyādyanugrahe ||
||113||ābhāse pariṇāmaścen na rajjvādinibhatvavat |
sarpādeśca tathāvocamādarśe ca mukhatvavat ||
||114||nātmābhāsatvasiddhiścedātmano grahaṇāt pṛthak |
mukhādestu pṛthaksiddhiriha tvanyonyasaṃśrayaḥ ||
||115||adhyakṣasya pṛthaksiddhāvābhāsasya tadīyatā |
ābhāsasya tadīyatve hyadhyakṣavyatiriktatā ||
||116||naivaṃ svapne pṛthaksiddheḥ pratyayasya dṛśestathā |
rathādestatra śūnyatvāt pratyayasyātmanā grahaḥ ||
||117||avagatyā hi saṃvyāptaḥ pratyayo viṣayākṛtiḥ |
jāyate sa yadākāraḥ sa bāhyo viṣayo mataḥ ||
||118||karmepsitatamatvāt sa tadvān kārye niyujyate |
ākāro yatra cārpyeta karaṇaṃ tadihocyate ||
||119||yadābhāsena saṃvyāptaḥ sa jñāteti nigadyate |
trayametad vivicyātra yo jānāti sa ātmavit ||
||120||samyaksaṃśayamithyoktāḥ pratyayā vyabhicāriṇaḥ |
ekaivāvagatisteṣu bhedastu pratyayārpitaḥ ||
||121||ādhibhedād yathā bhedo maṇeravagatestathā |
aśuddhiḥ pariṇāmaśca sarvaṃ pratyayasaṃśrayāt ||
||122||prathanaṃ grahaṇaṃ siddhiḥ pratyayānāmihānyataḥ |
āparokṣyāt tadevoktamanumānaṃ pradīpavat ||
||123||kimajñaṃ grāhayet kaścit pramāṇena tu kenacit |
vinaiva tu pramāṇena nivṛttyānyasya śeṣataḥ ||
||124||śabdenaiva pramāṇena nivṛttiścedihocyate |
adhyakṣasyāprasiddhatvācchūnyataiva prasajyate ||
||125||cetanastvaṃ kathaṃ deha iti cen nāprasiddhitaḥ |
cetanasyānyatāsiddhāvevaṃ syādanyahānataḥ ||
||126||adhyakṣaḥ svayamastyeva cetanasyāparokṣataḥ |
tulya evaṃ prabodhaḥ syādajñasyāsattvavādinā ||
||127||ahamajñāsiṣaṃ cedamiti lokasmṛteriha |
karaṇaṃ karma kartā ca siddhāstvekakṣaṇe kila ||
||128||prāmāṇye'pi smṛteḥ śaighryād yaugapadyaṃ vibhāvyate |
krameṇa grahaṇaṃ pūrvaṃ smṛteḥ paścāt tathaiva ca ||
||129||ajñāsiṣamidaṃ māṃ cetyapekṣā jāyate dhurvam |
viśeṣo'pekṣyate yatra tatra naivaikakālatā ||
||130||ātmano grahaṇe cāpi trayāṇāmiha saṃbhavāt |
ātmanyāsaktakartṛtvaṃ na syāt karaṇakarmaṇaḥ ||
||131||vyāptumiṣṭaṃ ca yat karatuḥ kriyayā karma tat smṛtam |
ato hi kartṛtantratvaṃ tasyeṣṭaṃ nānyatantratā |
||132||śabdād vānumitervāpi pramāṇād vā tato'nyataḥ |
siddiḥ sarvapadārthānāṃ syādajñaṃ prati nānyathā ||
||133||adhyakṣasyāpi siddhiḥ syāt pramāṇena vinaiva vā |
vinā svasya prasiddhistu nājñaṃ pratyupayujyate ||
||134||tasyaivājñatvamiṣṭaṃ cej jñātatve'nyā mitirbhavet |
anyasyaivājñatāyāṃ ca tadvijñāne dhruvā bhavet ||
||135||jñātatā svāmalābho vā siddhiḥ syādanyadeva vā |
jñātatve'nantaraktau tvaṃ pakṣau saṃsmartumarhasi ||
||136||siddhiḥ syāt svātmalābhaśced yatnastatra nirarthakaḥ |
sarvalokaprasiddhatvāt svahetubhyastu vastunaḥ ||
||137||jñānajñeyādivāde'taḥ siddhirjñātatvamucyate |
adhyakṣādhyakṣyayoḥ sidḍirjñeyatvaṃ nātmalābhatā ||
||138||spaṣṭatvaṃ karmakartrādeḥ siddhatā yadi kalpyate |
spaṣṭatāspaṣṭate syātāmanyasyaiva na cātmanaḥ ||
||139||adraṣṭurnaiva cāndhasya spaṣṭībhāvo ghaṭasya tu |
kartrādeḥ spaṣṭateṣṭā ced draṣṭṛtādhyakṣakartṛkā ||
||140||anubhūteḥ kimanyasmin syāt tavāpekṣayā vada |
anubhavitarīṣṭā syāt so'pyanubhūtireva naḥ ||
||141||‘abhinno'pi hi buddhyātmā viparyāsitadarśanaiḥ |
grāhyagrāhakasaṃvittibhedavāniva lakṣyate’ ||
||142||bhūtiryeṣāṃ kriyā saiva kārakaṃ saiva cocyate |
sattvaṃ nāśitvamasyāścet sakartṛtvaṃ thateṣyatām |
na kaścic ceṣyate dharma iti cet pakṣahānatā ||
||143||nanvastitvādayo dharmā nāstitvādinivṛttayaḥ |
na bhūtestarhi nāśitvaṃ svālakṣaṇyaṃ hi te ||
||144||svalakṣaṇāvadhirnāśo nāśo'nāśanivṛttitā |
agorasattvaṃ gotvaṃ te na tu tad goḥ svalakṣaṇam ||
||145||kṣaṇavācyo'pi yo'rthaḥ syāt so'pyanyābhāva eva te |
bhedābhāve'pyabhāvasya bhedo nāmabhiriṣyate ||
||146||nāmabhedairanekatvamekasya syāt kathaṃ tava |
apoho yadi bhinnānāṃ vṛttistasya kathaṃ gavi ||
||147||nābhāvā bhedakāḥ sarve viśeṣā vā kadācana |
nāmajātyādayo yadvat saṃvidaste'viśeṣataḥ ||
||148||pratyakṣamanumānaṃ vā vyavahāre yadīcchasi |
driyādārakabhedaistadabhyupeyaṃ dhruvaṃ bhavet ||
||149||tasmān nīlaṃ tathā pītaṃ ghaṭādirvā viśeṣaṇam |
saṃvidastadupetyaṃ syād yena cāpyanubhūyate ||
||150||rūpādīnāṃ yathānyaḥ syād grāhyatvād grāhakastathā |
pratyayasaya thatānyaḥ syād vyañjakatvāc ca dīpavat ||
||151||adhyakṣasya dṛśeḥ kīdṛk saṃbandhaḥ saṃbhaviṣyati |
adhyakṛyeṇa tu dṛśyena muktvānyo draṣṭṛdṛśyatām ||
||152||adhyakṣeṇa kṛtā dṛṣṭirdṛśyaṃ vyāpnotyatāpi vā |
nityādhyakṣakṛtaḥ daścidupakāro bhaved dhiyām ||
||153||sa coktastannibhatvaṃ prāk saṃvyāptiśca ghaṭādiṣu |
yathālokādisaṃvyāptirvyañjakatvād dhyasthatā ||
||154||ālokastho ghaṭo yadvad buddhyārūḍho bhavet tathā |
dhīvyāptiḥ syād ghaṭāroho dhiyo vyāptau karmo bhavet ||
||155||pūrvaṃ syāt pratyayavyāptistato'nugraha ātmanaḥ |
kṛtsnādhyakṣasya so'yuktaḥ kālākāśādivat kramaḥ ||
||156||viṣayagrahaṇaṃ yasya kāraṇāpekṣayā bhavet |
satyeva grāhyaśeṣe ca pariṇāmī sa cittavat ||
||157||adhyakṣo'hamiti jñānaṃ buddhereva viniścayaḥ |
nādhyakṣasyāviśeṣatvān na tasyāsti paro yataḥ ||
||158||kartrā cedahamityevamanubhūyeta muktatā |
sukhaduḥkhavinirmoko nāhaṃkartari yujyate ||
||159||dehādāvabhimānottho duḥkhīti pratyayo dhruvam |
kuṇḍalipratyayo yadvat pratyagātmābhimāninā ||
||160||bādhyate pratyayeneha vivekenāvivekavān |
viparyaye'sadantaṃ syāt pramāṇasyāpramāṇataḥ ||
||161||dāhacchedavināśeṣu duḥkhitvaṃ nānyathātmanaḥ |
naiva hyanyasa dāhādāvanyo duḥkhī bhavet kvacit ||
||162||asparśatvādadehatvān nāhaṃ dāhyo yataḥ sadā |
tasmān mithyābhimānotthaṃ mṛte putre mṛtiryathā ||
||163||kuṇḍalyahamiti hyetad bādhyetaiva vivekinā |
duḥkhīti pratyayastadvat kevalāhaṃdhiyā sadā ||
||164||siddhe duḥkhitva iṣṭaṃ syāt tacchakitvaṃ sadātmanaḥ |
mithyābhimānato duḥkhī tenārthāpādanakṣayaḥ ||
||165||asparśo'pi yathā sparśamacalaścalanādi ca |
avivekāt tathā duḥkhaṃ mānasaṃ cātmanīkṣate ||
||166||vivekātmadhiyā duḥkhaṃ nudyate calcādivat |
avivekasvabhāvena namo gacchatyanicchataḥ ||
||167||tadānudṛśyate du;khaṃ naiścalye naiva tasya tat |
pratyagātmani tasmāt tad du;khaṃ naivopapadyate ||
||168||tvaṃsatortulyanīḍatān nīlāśvavadidaṃ bhavet |
nirduḥkhavācinā yogāt tvaṃśabdasya tadarthatā ||
||169||pratyagātmābhihānena tacchabdasya yutestathā |
daśamastvamasītyevaṃ vākyaṃ syāt pratyafātmani ||
||170||svārthasya hyaprahāṇena viśiṣṭārthasamarpakau |
pratyagātmāvagatyantau nānyo'rtho'rthād virodhyataḥ ||
||171||navabuddhyapahārād dhi svātmānaṃ daśapūra1am |
asaśyañ jñātumevecchet svamātmānaṃ janastathā ||
||172||avidyābaddhacakṣuṣṭvāt kāmāpahṛtadhīḥ sadā |
viviktaṃ dṛśimātmānaṃ nekṣate daśamaṃ yathā ||
||173||daśamastvamasītyevaṃ tattvamasyādivākyataḥ |
svamātmānaṃ vijānāti kṛtsnāntaḥkaraṇekṣaṇam ||
||174||idaṃ pūrvamidaṃ paścāt padaṃ vādye bhavediti |
niyamo naiva vede'sti padasāṃgatyamarthataḥ ||
||175||vākye hi śrūyamāṇānāṃ padānāmarthasaṃsmṛtiḥ |
anvayavyatirekābhyāṃ tato vākyārthabodhanam ||
||176||yadā nityeṣu vākyeṣu padārthastu vivicyate |
vākyārthajñānasaṃkrāntyai tadā praśno na yujyate ||
||177||anvayavyatirekoktiḥ padārthasmaraṇāya tu |
smṛtyabhāve na vākyārtho jñātuṃ śakyo hi kenacit ||
||178||tattvamasyādivākyeṣu tvaṃpadārthāvivekataḥ |
vyajyate naiva vākyārtho nityamukto'hamityataḥ ||
||179||anvayavyatirekoktistadvivekāya nānyathā |
tvaṃpadārthaviveke hi pāṇāvarpitavilvavat ||
||180||vākyārtho vyajyate caivaṃ kevalo'haṃpadārthataḥ |
duḥkhītyetadapohena pratyagātmaviniścayāt ||
||181||tatraivaṃ saṃbhavatyarthe śrutahānāśrutārthadhiḥ |
naivaṃ kalpayituṃ yuktā padavākyārthakovidaiḥ ||
||182||pratyakṣādīni bādheran kṛṣṇalādiṣu pākavat |
akṣajādinibhairetaiḥ kathaṃ syād vākyabādhanam ||
||183||duḥkhyasmīti sati jñāne nirduḥkhīti na jāyate |
pratyakṣādinibhatve'pi vākyān na vyabhicārataḥ ||
||184||svapne duḥkhyahamadyāsaṃ dāhacchedādihetutaḥ |
tatkālabhāvibhirvākyairna bādhaḥ kriyate yadi ||
||185||samāptestarhi duḥkhasya prāk ca tadbādha iṣyatām |
na hi duḥkhasya saṃtāno bhrāntervā dṛśyate kvacit ||
||186||pratyagātmana ātmatvaṃ duḥkhyasmītyasya bādhayā |
daśamaṃ navamasyeva veda cedaviruddhatā ||
||187||nityamuktatvavijñānaṃ vākyād bhavati nānyataḥ |
vākyārthasyāpi vijñānaṃ padārthasmṛtipūrvakam ||
||188||anvayavyatirekābhyāṃ padārthaḥ smaryate dhruvam |
evaṃ nirduḥkhamātmānamakriyaṃ pratipadyate ||
||189||sadevetyādivākyebhyaḥ pramā sphuṭatarā bhavet |
daśamastvamasītyasmād yathaivaṃ pratyagātmani ||
||190||prabodhena yathā svāpnaṃ sarvaṃ duḥkhaṃ nivartate |
pratyagātmadhiyā tadvad duḥkhitvaṃ sarvadātmanaḥ ||
||191||kṛṣṇalādau pramājanma tadanyārthāmṛdutvataḥ |
tattvamasyādivākyeṣu na tvevamavirodhataḥ ||
||192||vākye tat tvamasītyasmiñ jñātārthaṃ tadasidvayam |
tvamarthasmṛtyasāhāyyād vākyaṃ notpādayet pramām ||
||193||tattvamostulyanīḍārthamasītyetat padaṃ bhavet |
tacchabdaḥ pratyagātmārthastacchabdārthastvamastathā ||
||194||duḥkhitvāpratyagātmatvaṃ vārayetāmubhāvapi |
evaṃ ca netinetyarthaṃ gamayetāṃ parasparam ||
||195||evaṃ tat tvamasītyasya gamyamāne phale katham |
apramāṇatvamasyodtvā kriyāpekṣtvamucyate ||
||196||tasmādādyantamadhyeṣu kurvityetad virodhyataḥ |
na kalpyamaśrutatvāc ca śrutatyāgo'pyanarthakaḥ ||
||197||yathānubhūyate tṛptirbhujervākyān na gamyate |
vādyasya vidhṛtistadvad gośakṛtpāyasikriya ||
||198||satyamevamanātmārthe vākyāt pārokṣabodhanam |
pratyagātmani na tvevaṃ saṃhyāprāptivadadhruvam ||
||199||svasaṃvedyatvaparyāyaḥ svapramāṇaka iṣyatām |
nivṛttāvahmaḥ siddhaḥ svātmano'nubhavaśca naḥ ||
||200||buddhīnāṃ viṣayo duḥkhaṃ tā yasya viṣayā matāḥ |
kuto'sya duḥkhasaṃbandho dṛśeḥ syāt pratyagātmanaḥ ||
||201||dṛśirevānubhūyeta svenaivānubhavātmanā |
tadābhāsatayā janma dhiyo'syānbhavaḥ smṛtaḥ ||
||202||aśanāyādinirmuktaḥ siddho mokṣastvameva saḥ |
śrotavyādi tavetyetad viruddhaṃ kathamucyate ||
||203||setsyatītyeva cet tat syācchravaṇādi tadā bhavet |
mokṣasyānityataivaṃ syād virodhyevānyathā vacaḥ ||
||204||śrotṛśrotavyayorbhedo yadīṣtaḥ syād bhavedidam |
iṣṭārthakopa evaṃ syān na yuktaṃ sarvathā vacaḥ ||
||205||siddho mokṣo'hamityevaṃ jñātvātmānaṃ bhaved yadi |
cikīṣuryaḥ sa mūḍhātmā śāstraṃ codghāṭayatyapi ||
||206||na hi siddhasya kartavyaṃ sakāryasya na siddhatā |
ubhayālambanaṃ kurvannātmānaṃ vañcayatyasau ||
||207||siddho mokṣastvamityetad vastumātraṃ pradarśyate |
śrotustathātvavijñāne pravṛttiḥ syāt kathaṃ tviti ||
||208||kartā duḥkhyahamasmīti pratyakṣenānubhūyate |
kartā duḥkhī ca mā bhūvamiti yatno bhavet tataḥ ||
||209||tadvijñānāya yuktyādi kartavyaṃ śrutirabravīt |
kartṛtvādyanuvādena siddhatvānubhayāya tu ||
||210||nirduḥkho niṣkriyo'kāmaḥ siddho mokṣo'hamityapi |
gṛhītvaivaviruddhārthamādadhyāt kathameva saḥ ||
||211||sakāmaḥ sakriyo'siddha iti me'nubhavaḥ katham |
ato me viparītasya tad bhavān vaktumarhati ||
||212||ihaiva ghaṭate praśno na muktatvānubhūtaye |
pramānena virodhī yaḥ so'trārthaḥ praśnamarhati ||
||213||ahaṃ nirmukta ityeṣa sadasītyanyamānajaḥ |
pratyakṣābhāsajanyatvād duḥkhitvaṃ praśnamarhati ||
||214||pṛṣṭamākāṅkṣitaṃ vācyaṃ duḥkhābhāvamabhīpsitam |
kathaṃ hīdaṃ nivarteta duḥkhaṃ sarvātmanā mama ||
||215||iti praśnānurūpaṃ yad vācyaṃ duḥkhanivartakam |
śruteḥ svātmani nāśaṅkā pramāṇye sati vidyate ||
||216||tasmādātmavimuktatvaṃ pratyāyayati tadvacaḥ |
vaktavyaṃ tu tahtārthaṃ syād virodhe'sati kenacit ||
||217||ito'nyo'nubhavaḥ kaścidātmano nopapadyate |
avijñātaṃ vijānatāṃ vijñātāramiti śruteḥ ||
||218||tvaṃpadārthavivekāya saṃnyāsaḥ sarvakarmaṇām |
sādhanatvaṃ vrajatyeva śānto dāntādiśāsanāt ||
||219||tvamarthaṃ pratyagātmānaṃ paśyedātmānamātmani |
vākyārthaṃ tata ātmānaṃ sarvaṃ paśyati kevalam ||
||220||sarvamātmeti vākyārthe vijñāte'sya pramāṇataḥ |
asattve hyanyamānasya vidhistaṃ yojayet katham ||
||221||tasmād vādyārthavijñānān nordhvaṃ karmavidhirbhavet |
na hi brahmāsmi karteti viruddhe bhavato dhiyau ||
||222||brahmāsmīti hi vidyeyaṃ naiva kartetī bādhyate |
sakāmo baddha ityevaṃ pramāṇābhāsajātayā ||
||223||śāstrād brahmāsmi nānyo'hamiti buddhirbhaved dṛdhā |
yadāyuktā tadaivaṃ dhīryathā dehātmadhīriti ||
||224||sabhayādabhayaṃ prāptastadarthaṃ yatate ca yaḥ |
sa punaḥ sabhayaṃ gantuṃ svatantraścen na hīcchati ||
||225||yatheṣṭācaraṇaprāptiḥ saṃnyāsādividhau kutaḥ |
padārthājnānabuddhasya vādyārthānubhavārthinaḥ ||
||226||ataḥ sarvamidaṃ siddhaṃ yat prāgasmābhirīrtam ||
||227||yo hi yasmād viraktaḥ syān nāsau tasmai pravartate |
lokatrayād viraktvān mumkṣuḥ kimitīhate ||
||228||kṣudhayā piḍyamāno'pi na viṣaṃ hyattumicchati |
miṣṭānnadhvastatṛḍ jānan nāmūḍhastaj jighatsati ||
||229||vedāntavākyapuṣpebhyo jñānāmṛtamadhūttamam |
ujjahārālivad yo nastasmai sadgurave namaḥ ||
||230||