puruṣasya striyāścaiva dharme vartmani tiṣṭhatoḥ
saṃyoge viprayoge ca dharmānvakṣyāmi śāśvatān
||1||asvatantrāḥ striyaḥ kāryāḥ puruṣaiḥ svairdivāniśam
viṣayeṣu ca sajjantyaḥ saṃsthāpyā ātmano vaśe
||2||pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane
rakṣanti sthavire putrā na strī svātantryamarhati
||3||kāle'dātā pitā vācyo vācyaścānupayanpatiḥ
mṛte bhartari putrastu vācyo māturarakṣitā
||4||sūkṣmebhyo'pi prasaṅgebhyaḥ striyo rakṣyā viśeṣataḥ
dvayorhi kulayoḥ śokamāvaheyurarakṣitāḥ
||5||imaṃ hi sarvavarṇānāṃ paśyanto dharmamuttamam
yatante rakṣituṃ bhāryāṃ bhartāro durbalā api
||6||svāṃ prasūtiṃ caritraṃ ca kulamātmānameva ca
svaṃ ca dharmaṃ prayatnena jāyāṃ rakṣanhi rakṣati
||7||patirbhāryāṃ saṃpraviśya garbho bhūtveha jāyate
jāyāyāstaddhi jāyātvaṃ yadasyāṃ jāyate punaḥ
||8||yādṛśaṃ bhajate hi strī sutaṃ sūte tathāvidham
tasmātprajāviśuddhyarthaṃ striyaṃ rakṣetprayatnataḥ
||9||na kaścidyoṣitaḥ śaktaḥ prasahya parirakṣitum
etairupāyayogaistu śakyāstāḥ parirakṣitum
||10||arthasya saṃgrahe caināṃ vyaye caiva niyojayet
śauce dharme'nnapaktyāṃ ca pāriṇāhyasya vekṣaṇe
||11||arakṣitā gṛhe ruddhāḥ puruṣairāptakāribhiḥ
ātmānamātmanā yāstu rakṣeyustāḥ surakṣitāḥ
||12||pānaṃ durjanasaṃsargaḥ patyā ca viraho'ṭanam
svapno'nyagehavāsaśca nārīsaṃdūṣaṇāni ṣaṭ
||13||naitā rūpaṃ parīkṣante nāsāṃ vayasi saṃsthitiḥ
surūpaṃ vā virūpaṃ vā pumānityeva bhuñjate
||14||pauṃścalyāccalacittācca naisnehyācca svabhāvataḥ
rakṣitā yatnato'pīha bhartṛṣvetā vikurvate
||15||evaṃ svabhāvaṃ jñātvāsāṃ prajāpatinisargajam
paramaṃ yatnamātiṣṭhetpuruṣo rakṣaṇaṃ prati
||16||śayyāsanamalaṅkāraṃ kāmaṃ krodhamanārjavam
drohabhāvaṃ kucaryāṃ ca strībhyo manurakalpayat
||17||nāsti strīṇāṃ kriyā mantrairiti dharme vyavasthitiḥ
nirindriyā hyamantrāśca strībhyo'nṛtamiti sthitiḥ
||18||tathā ca śrutayo bahvyo nigītā nigameṣvapi
svālakṣaṇyaparīkṣārthaṃ tāsāṃ śṛṇuta niṣkṛtīḥ
||19||yanme mātā pralulubhe vicarantyapativratā
tanme retaḥ pitā vṛṅktāmityasyaitannidarśanam
||20||dhyāyatyaniṣṭaṃ yatkiṃ citpāṇigrāhasya cetasā
tasyaiṣa vyabhicārasya nihnavaḥ samyagucyate
||21||yādṛgguṇena bhartrā strī saṃyujyeta yathāvidhi
tādṛgguṇā sā bhavati samudreṇeva nimnagā
||22||akṣamālā vasiṣṭhena saṃyuktādhamayonijā
śāraṅgī mandapālena jagāmābhyarhaṇīyatām
||23||etāścānyāśca loke'sminnapakṛṣṭaprasūtayaḥ
utkarṣaṃ yoṣitaḥ prāptāḥ svaiḥ svairbhartṛguṇaiḥ śubhaiḥ
||24||eṣoditā lokayātrā nityaṃ strīpuṃsayoḥ śubhā
pretyeha ca sukhodarkānprajādharmānnibodhata
||25||prajanārthaṃ mahābhāgāḥ pūjārhā gṛhadīptayaḥ
striyaḥ śriyaśca geheṣu na viśeṣo'sti kaścana
||26||utpādanamapatyasya jātasya paripālanam
pratyahaṃ lokayātrāyāḥ pratyakṣaṃ strī nibandhanam
||27||apatyaṃ dharmakāryāṇi śuśrūṣā ratiruttamā
dārādhīnastathā svargaḥ pitṝṇāmātmanaśca ha
||28||patiṃ yā nābhicarati manovāgdehasaṃyatā
sā bhartṛlokānāpnoti sadbhiḥ sādhvīti cocyate
||29||vyabhicārāttu bhartuḥ strī loke prāpnoti nindyatām
sṛgālayoniṃ cāpnoti pāparogaiśca pīḍyate
||30||putraṃ pratyuditaṃ sadbhiḥ pūrvajaiśca maharṣibhiḥ
viśvajanyamimaṃ puṇyamupanyāsaṃ nibodhata
||31||bhartari putraṃ vijānanti śrutidvaidhaṃ tu kartari
āhurutpādakaṃ ke cidapare kṣetriṇaṃ viduḥ
||32||kṣetrabhūtā smṛtā nārī bījabhūtaḥ smṛtaḥ pumān
kṣetrabījasamāyogātsaṃbhavaḥ sarvadehinām
||33||viśiṣṭaṃ kutra cidbījaṃ strīyonistveva kutra cit
ubhayaṃ tu samaṃ yatra sā prasūtiḥ praśasyate
||34||bījasya caiva yonyāśca bījamutkṛṣṭamucyate
sarvabhūtaprasūtirhi bījalakṣaṇalakṣitā
||35||yādṛśaṃ tūpyate bījaṃ kṣetre kālopapādite
tādṛgrohati tattasminbījaṃ svairvyañjitaṃ guṇaiḥ
||36||iyaṃ bhūmirhi bhūtānāṃ śāśvatī yonirucyate
na ca yoniguṇānkāṃścidbījaṃ puṣyati puṣṭiṣu
||37||bhūmāvapyekakedāre kāloptāni kṛṣīvalaiḥ
nānārūpāṇi jāyante bījānīha svabhāvataḥ
||38||vrīhayaḥ śālayo mudgāstilā māṣāstathā yavāḥ
yathābījaṃ prarohanti laśunānīkṣavastathā
||39||anyaduptaṃ jātamanyadityetannopapadyate
upyate yaddhi yadbījaṃ tattadeva prarohati
||40||tatprājñena vinītena jñānavijñānavedinā
āyuṣkāmena vaptavyaṃ na jātu parayoṣiti
||41||atra gāthā vāyugītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ
yathā bījaṃ na vaptavyaṃ puṃsā paraparigrahe
||42||naśyatīṣuryathā viddhaḥ khe viddhamanuvidhyataḥ
tathā naśyati vai kṣipraṃ bījaṃ paraparigrahe
||43||pṛthorapīmāṃ pṛthivīṃ bhāryāṃ pūrvavido viduḥ
sthāṇucchedasya kedāramāhuḥ śālyavato mṛgam
||44||etāvāneva puruṣo yajjāyātmā prajeti ha
viprāḥ prāhustathā caitadyo bhartā sā smṛtāṅganā
||45||na niṣkrayavisargābhyāṃ bharturbhāryā vimucyate
evaṃ dharmaṃ vijānīmaḥ prākprajāpatinirmitam
||46||sakṛdaṃśo nipatati sakṛtkanyā pradīyate
sakṛdāha dadānīti trīṇyetāni satāṃ sakṛt
||47||yathā go'śvoṣṭradāsīṣu mahiṣyajāvikāsu ca
notpādakaḥ prajābhāgī tathaivānyāṅganāsvapi
||48||ye'kṣetriṇo bījavantaḥ parakṣetrapravāpiṇaḥ
te vai sasyasya jātasya na labhante phalaṃ kva cit
||49||yadanyagoṣu vṛṣabho vatsānāṃ janayecchatam
gomināmeva te vatsā moghaṃ skanditamārṣabham
||50||tathaivākṣetriṇo bījaṃ parakṣetrapravāpiṇaḥ
kurvanti kṣetriṇāmarthaṃ na bījī labhate phalam
||51||phalaṃ tvanabhisaṃdhāya kṣetriṇāṃ bījināṃ tathā
pratyakṣaṃ kṣetriṇāmartho bījādyonirgalīyasī
||52||kriyābhyupagamāttvetadbījārthaṃ yatpradīyate
tasyeha bhāginau dṛṣṭau bījī kṣetrika eva ca
||53||oghavātāhṛtaṃ bījaṃ yasya kṣetre prarohati
kṣetrikasyaiva tadbījaṃ na vaptā labhate phalam
||54||eṣa dharmo gavāśvasya dāsyuṣṭrājāvikasya ca
vihaṃgamahiṣīṇāṃ ca vijñeyaḥ prasavaṃ prati
||55||etadvaḥ sāraphalgutvaṃ bījayonyoḥ prakīrtitam
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yoṣitāṃ dharmamāpadi
||56||bhrāturjyeṣṭhasya bhāryā yā gurupatnyanujasya sā
yavīyasastu yā bhāryā snuṣā jyeṣṭhasya sā smṛtā
||57||jyeṣṭho yavīyaso bhāryāṃ yavīyānvāgrajastriyam
patitau bhavato gatvā niyuktāvapyanāpadi
||58||devarādvā sapiṇḍādvā striyā samyaṅniyuktayā
prajepsitāādhigantavyā saṃtānasya parikṣaye
||59||vidhavāyāṃ niyuktastu ghṛtākto vāgyato niśi
ekamutpādayetputraṃ na dvitīyaṃ kathaṃ cana
||60||dvitīyameke prajanaṃ manyante strīṣu tadvidaḥ
anirvṛtaṃ niyogārthaṃ paśyanto dharmatastayoḥ
||61||vidhavāyāṃ niyogārthe nirvṛtte tu yathāvidhi
guruvacca snuṣāvacca varteyātāṃ parasparam
||62||niyuktau yau vidhiṃ hitvā varteyātāṃ tu kāmataḥ
tāvubhau patitau syātāṃ snuṣāgagurutalpagau
||63||nānyasminvidhavā nārī niyoktavyā dvijātibhiḥ
anyasminhi niyuñjānā dharmaṃ hanyuḥ sanātanam
||64||nodvāhikeṣu mantreṣu niyogaḥ kīrtyate kva cit
na vivāhavidhāvuktaṃ vidhavāvedanaṃ punaḥ
||65||ayaṃ dvijairhi vidvadbhiḥ paśudharmo vigarhitaḥ
manuṣyāṇāmapi prokto vene rājyaṃ praśāsati
||66||sa mahīmakhilāṃ bhuñjanrājarṣipravaraḥ purā
varṇānāṃ saṃkaraṃ cakre kāmopahatacetanaḥ
||67||tataḥ prabhṛti yo mohātpramītapatikāṃ striyam
niyojayatyapatyārthaṃ taṃ vigarhanti sādhavaḥ
||68||yasyā mriyeta kanyāyā vācā satye kṛte patiḥ
tāmanena vidhānena nijo vindeta devaraḥ
||69||yathāvidhyadhigamyaināṃ śuklavastrāṃ śucivratām
mitho bhajetā prasavātsakṛtsakṛdṛtāvṛtau
||70||na dattvā kasya citkanyāṃ punardadyādvicakṣaṇaḥ
dattvā punaḥ prayacchanhi prāpnoti puruṣānṛtam
||71||vidhivatpratigṛhyāpi tyajetkanyāṃ vigarhitām
vyādhitāṃ vipraduṣṭāṃ vā chadmanā copapāditām
||72||yastu doṣavatīṃ kanyāmanākhyāyopapādayet
tasya tadvitathaṃ kuryātkanyādāturdurātmanaḥ
||73||vidhāya vṛttiṃ bhāryāyāḥ pravasetkāryavānnaraḥ
avṛttikarśitā hi strī praduṣyetsthitimatyapi
||74||vidhāya proṣite vṛttiṃ jīvenniyamamāsthitā
proṣite tvavidhāyaiva jīvecchilpairagarhitaiḥ
||75||proṣito dharmakāryārthaṃ pratīkṣyo'ṣṭau naraḥ samāḥ
vidyārthaṃ ṣaḍyaśo'rthaṃ vā kāmārthaṃ trīṃstu vatsarān
||76||saṃvatsaraṃ pratīkṣeta dviṣantīṃ yoṣitaṃ patiḥ
ūrdhvaṃ saṃvatsarāttvenāṃ dāyaṃ hṛtvā na saṃvaset
||77||atikrāmetpramattaṃ yā mattaṃ rogārtameva vā
sā trīnmāsānparityājyā vibhūṣaṇaparicchadā
||78||unmattaṃ patitaṃ klībamabījaṃ pāparogiṇam
na tyāgo'sti dviṣantyāśca na ca dāyāpavartanam
||79||madyapāsādhuvṛttā ca pratikūlā ca yā bhavet
vyādhitā vādhivettavyā hiṃsrārthaghnī ca sarvadā
||80||vandhyāṣṭame'dhivedyā'abde daśame tu mṛtaprajā
ekādaśe strījananī sadyastvapriyavādinī
||81||yā rogiṇī syāttu hitā saṃpannā caiva śīlataḥ
sānujñāpyādhivettavyā nāvamānyā ca karhi cit
||82||adhivinnā tu yā nārī nirgacchedruṣitā gṛhāt
sā sadyaḥ saṃniroddhavyā tyājyā vā kulasaṃnidhau
||83||pratiṣiddhāpi cedyā tu madyamabhyudayeṣvapi
prekṣāsamājaṃ gacchedvā sā daṇḍyā kṛṣṇalāni ṣaṭ
||84||yadi svāścāparāścaiva vinderanyoṣito dvijāḥ
tāsāṃ varṇakrameṇa syājjyeṣṭhyaṃ pūjā ca veśma ca
||85||bhartuḥ śarīraśuśrūṣāṃ dharmakāryaṃ ca naityakam
svā caiva kuryātsarveṣāṃ nāsvajātiḥ kathaṃ cana
||86||yastu tatkārayenmohātsajātyā sthitayānyayā
yathā brāhmaṇacāṇḍālaḥ pūrvadṛṣṭastathaiva saḥ
||87||utkṛṣṭāyābhirūpāya varāya sadṛśāya ca
aprāptāmapi tāṃ tasmai kanyāṃ dadyādyathāvidhi
||88||kāmamā maraṇāttiṣṭhedgṛhe kanyā rtumatyapi
na caivaināṃ prayaccettu guṇahīnāya karhi cit
||89||trīṇi varṣāṇyudīkṣeta kumāryṛtumatī satī
ūrdhvaṃ tu kālādetasmādvindeta sadṛśaṃ patim
||90||adīyamānā bhartāramadhigacchedyadi svayam
nainaḥ kiṃ cidavāpnoti na ca yaṃ sādhigacchati
||91||alaṅkāraṃ nādadīta pitryaṃ kanyā svayaṃvarā
mātṛkaṃ bhrātṛdattaṃ vā stenā syādyadi taṃ haret
||92||pitre na dadyācchulkaṃ tu kanyāmṛtumatīṃ haran
sa ca svāmyādatikrāmedṛtūnāṃ pratirodhanāt
||93||triṃśadvarṣo vahetkanyāṃ hṛdyāṃ dvādaśavārṣikīm
tryaṣṭavarṣo'ṣṭavarṣāṃ vā dharme sīdati satvaraḥ
||94||devadattāṃ patirbhāryāṃ vindate necchayātmanaḥ
tāṃ sādhvīṃ bibhṛyānnityaṃ devānāṃ priyamācaran
||95||prajanārthaṃ striyaḥ sṛṣṭāḥ saṃtānārthaṃ ca mānavaḥ
tasmātsādhāraṇo dharmaḥ śrutau patnyā sahoditaḥ
||96||kanyāyāṃ dattaśulkāyāṃ mriyeta yadi śulkadaḥ
devarāya pradātavyā yadi kanyānumanyate
||97||ādadīta na śūdro'pi śulkaṃ duhitaraṃ dadan
śulkaṃ hi gṛhṇankurute channaṃ duhitṛvikrayam
||98||etattu na pare cakrurnāpare jātu sādhavaḥ
yadanyasya pratijñāya punaranyasya dīyate
||99||nānuśuśruma jātvetatpūrveṣvapi hi janmasu
śulkasaṃjñena mūlyena channaṃ duhitṛvikrayam
||100||anyonyasyāvyabhicāro bhavedāmaraṇāntikaḥ
eṣa dharmaḥ samāsena jñeyaḥ strīpuṃsayoḥ paraḥ
||101||tathā nityaṃ yateyātāṃ strīpuṃsau tu kṛtakriyau
yathā nābhicaretāṃ tau viyuktāvitaretaram
||102||eṣa strīpuṃsayorukto dharmo vo ratisaṃhitaḥ
āpadyapatyaprāptiśca dāyadharmaṃ nibodhata
||103||ūrdhvaṃ pituśca mātuśca sametya bhrātaraḥ samam
bhajeranpaitṛkaṃ rikthamanīśāste hi jīvatoḥ
||104||jyeṣṭha eva tu gṛhṇīyātpitryaṃ dhanamaśeṣataḥ
śeṣāstamupajīveyuryathaiva pitaraṃ tathā
||105||jyeṣṭhena jātamātreṇa putrī bhavati mānavaḥ
pitṝṇāmanṛṇaścaiva sa tasmātsarvamarhati
||106||yasminnṛṇaṃ saṃnayati yena cānantyamaśnute
sa eva dharmajaḥ putraḥ kāmajānitarānviduḥ
||107||piteva pālayetpūtrānjyeṣṭho bhrātṝṇyavīyasaḥ
putravaccāpi varteranjyeṣṭhe bhrātari dharmataḥ
||108||jyeṣṭhaḥ kulaṃ vardhayati vināśayati vā punaḥ
jyeṣṭhaḥ pūjyatamo loke jyeṣṭhaḥ sadbhiragarhitaḥ
||109||yo jyeṣṭho jyeṣṭhavṛttiḥ syānmāteva sa piteva saḥ
ajyeṣṭhavṛttiryastu syātsa saṃpūjyastu bandhuvat
||110||evaṃ saha vaseyurvā pṛthagvā dharmakāmyayā
pṛthagvivardhate dharmastasmāddharmyā pṛthakkriyā
||111||jyeṣṭhasya viṃśa uddhāraḥ sarvadravyācca yadvaram
tato'rdhaṃ madhyamasya syātturīyaṃ tu yavīyasaḥ
||112||jyeṣṭhaścaiva kaniṣṭhaśca saṃharetāṃ yathoditam
ye'nye jyeṣṭhakaniṣṭhābhyāṃ teṣāṃ syānmadhyamaṃ dhanam
||113||sarveṣāṃ dhanajātānāmādadītāgryamagrajaḥ
yacca sātiśayaṃ kiṃ ciddaśataścāpnuyādvaram
||114||uddhāro na daśasvasti saṃpannānāṃ svakarmasu
yatkiṃ cideva deyaṃ tu jyāyase mānavardhanam
||115||evaṃ samuddhṛtoddhāre samānaṃśānprakalpayet
uddhāre'nuddhṛte tveṣāmiyaṃ syādaṃśakalpanā
||116||ekādhikaṃ harejjyeṣṭhaḥ putro'dhyardhaṃ tato'nujaḥ
aṃśamaṃśaṃ yavīyāṃsa iti dharmo vyavasthitaḥ
||117||svebhyo'ṃśebhyastu kanyābhyaḥ pradadyurbhrātaraḥ pṛthak
svātsvādaṃśāccaturbhāgaṃ patitāḥ syuraditsavaḥ
||118||ajāvikaṃ saikaśaphaṃ na jātu viṣamaṃ bhajet
ajāvikaṃ tu viṣamaṃ jyeṣṭhasyaiva vidhīyate
||119||yavīyāñjyeṣṭhabhāryāyāṃ putramutpādayedyadi
samastatra vibhāgaḥ syāditi dharmo vyavasthitaḥ
||120||upasarjanaṃ pradhānasya dharmato nopapadyate
pitā pradhānaṃ prajane tasmāddharmeṇa taṃ bhajet
||121||putraḥ kaniṣṭho jyeṣṭhāyāṃ kaniṣṭhāyāṃ ca pūrvajaḥ
kathaṃ tatra vibhāgaḥ syāditi cetsaṃśayo bhavet
||122||ekaṃ vṛṣabhamuddhāraṃ saṃhareta sa pūrvajaḥ
tato'pare jyeṣṭhavṛṣāstadūnānāṃ svamātṛtaḥ
||123||jyeṣṭhastu jāto jyeṣṭhāyāṃ haredvṛṣabhaṣoḍaśāḥ
tataḥ svamātṛtaḥ śeṣā bhajeranniti dhāraṇā
||124||sadṛśastrīṣu jātānāṃ putrāṇāmaviśeṣataḥ
na mātṛto jyaiṣṭhyamasti janmato jyaiṣṭhyamucyate
||125||janmajyeṣṭhena cāhvānaṃ subrahmaṇyāsvapi smṛtam
yamayoścaiva garbheṣu janmato jyeṣṭhatā smṛtā
||126||aputro'nena vidhinā sutāṃ kurvīta putrikām
yadapatyaṃ bhavedasyāṃ tanmama syātsvadhākaram
||127||anena tu vidhānena purā cakre'tha putrikāḥ
vivṛddhyarthaṃ svavaṃśasya svayaṃ dakṣaḥ prajāpatiḥ
||128||dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa
somāya rājñe satkṛtya prītātmā saptaviṃśatim
||129||yathaivātmā tathā putraḥ putreṇa duhitā samā
tasyāmātmani tiṣṭhantyāṃ kathamanyo dhanaṃ haret
||130||mātustu yautakaṃ yatsyātkumārībhāga eva saḥ
dauhitra eva ca haredaputrasyākhilaṃ dhanam
||131||dauhitro hyakhilaṃ rikthamaputrasya piturharet
sa eva dadyāddvau piṇḍau pitre mātāmahāya ca
||132||pautradauhitrayorloke na viśeṣo'sti dharmataḥ
tayorhi mātāpitarau saṃbhūtau tasya dehataḥ
||133||putrikāyāṃ kṛtāyāṃ tu yadi putro'nujāyate
samastatra vibhāgaḥ syājjyeṣṭhatā nāsti hi striyāḥ
||134||aputrāyāṃ mṛtāyāṃ tu putrikāyāṃ kathaṃ cana
dhanaṃ tatputrikābhartā haretaivāvicārayan
||135||akṛtā vā kṛtā vāpi yaṃ vindetsadṛśātsutam
pautrī mātāmahastena dadyātpiṇḍaṃ hareddhanam
||136||putreṇa lokāñjayati pautreṇānantyamaśnute
atha putrasya pautreṇa bradhnasyāpnoti viṣṭapam
||137||puṃnāmno narakādyasmāttrāyate pitaraṃ sutaḥ
tasmātputra iti proktaḥ svayameva svayaṃbhuvā
||138||pautradauhitrayorloke viśeṣo nopapadyate
dauhitro'pi hyamutrainaṃ saṃtārayati pautravat
||139||mātuḥ prathamataḥ piṇḍaṃ nirvapetputrikāsutaḥ
dvitīyaṃ tu pitustasyāstṛtīyaṃ tatpituḥ pituḥ
||140||upapanno guṇaiḥ sarvaiḥ putro yasya tu dattrimaḥ
sa haretaiva tadrikthaṃ saṃprāpto'pyanyagotrataḥ
||141||gotrarikthe janayiturna hareddattrimaḥ kva cit
gotrarikthānugaḥ piṇḍo vyapaiti dadataḥ svadhā
||142||aniyuktāsutaścaiva putriṇyāptaśca devarāt
ubhau tau nārhato bhāgaṃ jārajātakakāmajau
||143||niyuktāyāmapi pumānnāryāṃ jāto'vidhānataḥ
naivārhaḥ paitṛkaṃ rikthaṃ patitotpādito hi saḥ
||144||harettatra niyuktāyāṃ jātaḥ putro yathāurasaḥ
kṣetrikasya tu tadbījaṃ dharmataḥ prasavaśca saḥ
||145||dhanaṃ yo bibhṛyādbhrāturmṛtasya striyameva ca
so'patyaṃ bhrāturutpādya dadyāttasyaiva taddhanam
||146||yā niyuktānyataḥ putraṃ devarādvāpyavāpnuyāt
taṃ kāmajamarikthīyaṃ vṛthotpannaṃ pracakṣate
||147||etadvidhānaṃ vijñeyaṃ vibhāgasyaikayoniṣu
bahvīṣu caikajātānāṃ nānāstrīṣu nibodhata
||148||brāhmaṇasyānupūrvyeṇa catasrastu yadi striyaḥ
tāsāṃ putreṣu jāteṣu vibhāge'yaṃ vidhiḥ smṛtaḥ
||149||kīnāśo govṛṣo yānamalaṅkāraśca veśma ca
viprasyāuddhārikaṃ deyamekāṃśaśca pradhānataḥ
||150||tryaṃśaṃ dāyāddharedvipro dvāvaṃśau kṣatriyāsutaḥ
vaiśyājaḥ sārdhamevāṃśamaṃśaṃ śūdrāsuto haret
||151||sarvaṃ vā rikthajātaṃ taddaśadhā parikalpya ca
dharmyaṃ vibhāgaṃ kurvīta vidhinānena dharmavit
||152||caturo'ṃśānharedviprastrīnaṃśānkṣatriyāsutaḥ
vaiśyāputro hareddvyaṃśaṃ aṃśaṃ śūdrāsuto haret
||153||yadyapi syāttu satputro'pyasatputro'pi vā bhavet
nādhikaṃ daśamāddadyācchūdrāputrāya dharmataḥ
||154||brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāputro na rikthabhāk
yadevāsya pitā dadyāttadevāsya dhanaṃ bhavet
||155||samavarṇāsu vā jātāḥ sarve putrā dvijanmanām
uddhāraṃ jyāyase dattvā bhajerannitare samam
||156||śūdrasya tu savarṇaiva nānyā bhāryā vidhīyate
tasyāṃ jātāḥ samāṃśāḥ syuryadi putraśataṃ bhavet
||157||putrāndvādaśa yānāha nṝṇāṃ svāyaṃbhuvo manuḥ
teṣāṃ ṣaḍbandhudāyādāḥ ṣaḍadāyādabāndhavāḥ
||158||aurasaḥ kṣetrajaścaiva dattaḥ kṛtrima eva ca
gūḍhotpanno'paviddhaśca dāyādā bāndhavāśca ṣaṭ
||159||kānīnaśca sahoḍhaśca krītaḥ paunarbhavastathā
svayaṃdattaśca śaudraśca ṣaḍadāyādabāndhavāḥ
||160||yādṛśaṃ phalamāpnoti kuplavaiḥ saṃtarañjalam
tādṛśaṃ phalamāpnoti kuputraiḥ saṃtaraṃstamaḥ
||161||yadyekarikthinau syātāmaurasakṣetrajau sutau
yasya yatpaitṛkaṃ rikthaṃ sa tadgṛhṇīta netaraḥ
||162||eka evāurasaḥ putraḥ pitryasya vasunaḥ prabhuḥ
śeṣāṇāmānṛśaṃsyārthaṃ pradadyāttu prajīvanam
||163||ṣaṣṭhaṃ tu kṣetrajasyāṃśaṃ pradadyātpaitṛkāddhanāt
auraso vibhajandāyaṃ pitryaṃ pañcamameva vā
||164||aurasakṣetrajau putrau pitṛrikthasya bhāginau
daśāpare tu kramaśo gotrarikthāṃśabhāginaḥ
||165||svakṣetre saṃskṛtāyāṃ tu svayamutpādayeddhi yam
tamaurasaṃ vijānīyātputraṃ prāthamakalpikam
||166||yastalpajaḥ pramītasya klībasya vyādhitasya vā
svadharmeṇa niyuktāyāṃ sa putraḥ kṣetrajaḥ smṛtaḥ
||167||mātā pitā vā dadyātāṃ yamadbhiḥ putramāpadi
sadṛśaṃ prītisaṃyuktaṃ sa jñeyo dattrimaḥ sutaḥ
||168||sadṛśaṃ tu prakuryādyaṃ guṇadoṣavicakṣaṇam
putraṃ putraguṇairyuktaṃ sa vijñeyaśca kṛtrimaḥ
||169||utpadyate gṛhe yastu na ca jñāyeta kasya saḥ
sa gṛhe gūḍha utpannastasya syādyasya talpajaḥ
||170||mātāpitṛbhyāmutsṛṣṭaṃ tayoranyatareṇa vā
yaṃ putraṃ parigṛhṇīyādapaviddhaḥ sa ucyate
||171||pitṛveśmani kanyā tu yaṃ putraṃ janayedrahaḥ
taṃ kānīnaṃ vadennāmnā voḍhuḥ kanyāsamudbhavam
||172||yā garbhiṇī saṃskriyate jñātājñātāpi vā satī
voḍhuḥ sa garbho bhavati sahoḍha iti cocyate
||173||krīṇīyādyastvapatyārthaṃ mātāpitroryamantikāt
sa krītakaḥ sutastasya sadṛśo'sadṛśo'pi vā
||174||yā patyā vā parityaktā vidhavā vā svayecchayā
utpādayetpunarbhūtvā sa paunarbhava ucyate
||175||sā cedakṣatayoniḥ syādgatapratyāgatāpi vā
paunarbhavena bhartrā sā punaḥ saṃskāramarhati
||176||mātāpitṛvihīno yastyakto vā syādakāraṇāt
ātmānamarpayedyasmai svayaṃdattastu sa smṛtaḥ
||177||yaṃ brāhmaṇastu śūdrāyāṃ kāmādutpādayetsutam
sa pārayanneva śavastasmātpāraśavaḥ smṛtaḥ
||178||dāsyāṃ vā dāsadāsyāṃ vā yaḥ śūdrasya suto bhavet
so'nujñāto haredaṃśamiti dharmo vyavasthitaḥ
||179||kṣetrajādīnsutānetānekādaśa yathoditān
putrapratinidhīnāhuḥ kriyālopānmanīṣiṇaḥ
||180||ya ete'bhihitāḥ putrāḥ prasaṅgādanyabījajāḥ
yasya te bījato jātāstasya te netarasya tu
||181||bhrātṝṇāmekajātānāmekaścetputravānbhavet
sarvāṃstāṃstena putreṇa putriṇo manurabravīt
||182||sarvāsāmekapatnīnāmekā cetputriṇī bhavet
sarvāstāstena putreṇa prāha putravatīrmanuḥ
||183||śreyasaḥ śreyaso'lābhe pāpīyānrikthamarhati
bahavaścettu sadṛśāḥ sarve rikthasya bhāginaḥ
||184||na bhrātaro na pitaraḥ putrā rikthaharāḥ pituḥ
pitā haredaputrasya rikthaṃ bhrātara eva ca
||185||trayāṇāmudakaṃ kāryaṃ triṣu piṇḍaḥ pravartate
caturthaḥ saṃpradātaiṣāṃ pañcamo nopapadyate
||186||anantaraḥ sapiṇḍādyastasya tasya dhanaṃ bhavet
ata ūrdhvaṃ sakulyaḥ syādācāryaḥ śiṣya eva vā
||187||sarveṣāmapyabhāve tu brāhmaṇā rikthabhāginaḥ
traividyāḥ śucayo dāntāstathā dharmo na hīyate
||188||ahāryaṃ brāhmaṇadravyaṃ rājñā nityamiti sthitiḥ
itareṣāṃ tu varṇānāṃ sarvābhāve harennṛpaḥ
||189||saṃsthitasyānapatyasya sagotrātputramāharet
tatra yadrikthajātaṃ syāttattasminpratipādayet
||190||dvau tu yau vivadeyātāṃ dvābhyāṃ jātau striyā dhane
tayoryadyasya pitryaṃ syāttatsa gṛhṇīta netaraḥ
||191||jananyāṃ saṃsthitāyāṃ tu samaṃ sarve sahodarāḥ
bhajeranmātṛkaṃ rikthaṃ bhaginyaśca sanābhayaḥ
||192||yāstāsāṃ syurduhitarastāsāmapi yathārhataḥ
mātāmahyā dhanātkiṃ citpradeyaṃ prītipūrvakam
||193||adhyagnyadhyāvāhanikaṃ dattaṃ ca prītikarmaṇi
bhrātṛmātṛpitṛprāptaṃ ṣaḍvidhaṃ strīdhanaṃ smṛtam
||194||anvādheyaṃ ca yaddattaṃ patyā prītena caiva yat
patyau jīvati vṛttāyāḥ prajāyāstaddhanaṃ bhavet
||195||brāhmadaivārṣagāndharvaprājāpatyeṣu yadvasu
aprajāyāmatītāyāṃ bhartureva tadiṣyate
||196||yattvasyāḥ syāddhanaṃ dattaṃ vivāheṣvāsurādiṣu
aprajāyāmatītāyāṃ mātāpitrostadiṣyate
||197||striyāṃ tu yadbhavedvittaṃ pitrā dattaṃ kathaṃ cana
brāhmaṇī taddharetkanyā tadapatyasya vā bhavet
||198||na nirhāraṃ striyaḥ kuryuḥ kuṭumbādbahumadhyagāt
svakādapi ca vittāddhi svasya bharturanājñayā
||199||patyau jīvati yaḥ strībhiralaṅkāro dhṛto bhavet
na taṃ bhajerandāyādā bhajamānāḥ patanti te
||200||anaṃśau klībapatitau jātyandhabadhirau tathā
unmattajaḍamūkāśca ye ca ke cinnirindriyāḥ
||201||sarveṣāmapi tu nyāyyaṃ dātuṃ śaktyā manīṣiṇā
grāsācchādanamatyantaṃ patito hyadadadbhavet
||202||yadyarthitā tu dāraiḥ syātklībādīnāṃ kathaṃ cana
teṣāmutpannatantūnāmapatyaṃ dāyamarhati
||203||yatkiṃ citpitari prete dhanaṃ jyeṣṭho'dhigacchati
bhāgo yavīyasāṃ tatra yadi vidyānupālinaḥ
||204||avidyānāṃ tu sarveṣāṃ īhātaśceddhanaṃ bhavet
samastatra vibhāgaḥ syādapitrya iti dhāraṇā
||205||vidyādhanaṃ tu yadyasya tattasyaiva dhanaṃ bhavet
maitryamaudvāhikaṃ caiva mādhuparkikameva ca
||206||bhrātṝṇāṃ yastu neheta dhanaṃ śaktaḥ svakarmaṇā
sa nirbhājyaḥ svakādaṃśātkiṃ ciddattvopajīvanam
||207||anupaghnanpitṛdravyaṃ śrameṇa yadupārjitam
svayamīhitalabdhaṃ tannākāmo dātumarhati
||208||paitṛkaṃ tu pitā dravyamanavāptaṃ yadāpnuyāt
na tatputrairbhajetsārdhamakāmaḥ svayamarjitam
||209||vibhaktāḥ saha jīvanto vibhajeranpunaryadi
samastatra vibhāgaḥ syājjyaiṣṭhyaṃ tatra na vidyate
||210||yeṣāṃ jyeṣṭhaḥ kaniṣṭho vā hīyetāṃśapradānataḥ
mriyetānyataro vāpi tasya bhāgo na lupyate
||211||sodaryā vibhajeraṃstaṃ sametya sahitāḥ samam
bhrātaro ye ca saṃsṛṣṭā bhāginyaśca sanābhayaḥ
||212||yo jyeṣṭho vinikurvīta lobhādbhrātṝnyavīyasaḥ
so'jyeṣṭhaḥ syādabhāgaśca niyantavyaśca rājabhiḥ
||213||sarva eva vikarmasthā nārhanti bhrātaro dhanam
na cādattvā kaniṣṭhebhyo jyeṣṭhaḥ kurvīta yautakam
||214||bhrātṝṇāmavibhaktānāṃ yadyutthānaṃ bhavetsaha
na putrabhāgaṃ viṣamaṃ pitā dadyātkathaṃ cana
||215||ūrdhvaṃ vibhāgājjātastu pitryameva hareddhanam
saṃsṛṣṭāstena vā ye syurvibhajeta sa taiḥ saha
||216||anapatyasya putrasya mātā dāyamavāpnuyāt
mātaryapi ca vṛttāyāṃ piturmātā hareddhanam
||217||ṛṇe dhane ca sarvasminpravibhakte yathāvidhi
paścāddṛśyeta yatkiṃ cittatsarvaṃ samatāṃ nayet
||218||vastraṃ patramalaṅkāraṃ kṛtānnamudakaṃ striyaḥ
yogakṣemaṃ pracāraṃ ca na vibhājyaṃ pracakṣate
||219||ayamukto vibhāgo vaḥ putrāṇāṃ ca kriyāvidhiḥ
kramaśaḥ kṣetrajādīnāṃ dyūtadharmaṃ nibodhata
||220||dyūtaṃ samāhvayaṃ caiva rājā rāṣṭrānnivārayet
rājāntakaraṇāvetau dvau doṣau pṛthivīkṣitām
||221||prakāśametattāskaryaṃ yaddevanasamāhvayau
tayornityaṃ pratīghāte nṛpatiryatnavānbhavet
||222||aprāṇibhiryatkriyate talloke dyūtamucyate
prāṇibhiḥ kriyate yastu sa vijñeyaḥ samāhvayaḥ
||223||dyūtaṃ samāhvayaṃ caiva yaḥ kuryātkārayeta vā
tānsarvānghātayedrājā śūdrāṃśca dvijaliṅginaḥ
||224||kitavānkuśīlavānkrūrānpāṣaṇḍasthāṃśca mānavān
vikarmasthānśauṇḍikāṃśca kṣipraṃ nirvāsayetpurāt
||225||ete rāṣṭre vartamānā rājñaḥ prachannataskarāḥ
vikarmakriyayā nityaṃ bādhante bhadrikāḥ prajāḥ
||226||dyūtametatpurā kalpe dṛṣṭaṃ vairakaraṃ mahat
tasmāddyūtaṃ na seveta hāsyārthamapi buddhimān
||227||pracchannaṃ vā prakāśaṃ vā tanniṣeveta yo naraḥ
tasya daṇḍavikalpaḥ syādyatheṣṭaṃ nṛpatestathā
||228||kṣatraviṭśūdrayonistu daṇḍaṃ dātumaśaknuvan
ānṛṇyaṃ karmaṇā gacchedvipro dadyācchanaiḥ śanaiḥ
||229||strībālonmattavṛddhānāṃ daridrāṇāṃ ca rogiṇām
śiphāvidalarajjvādyairvidadhyānnṛpatirdamam
||230||ye niyuktāstu kāryeṣu hanyuḥ kāryāṇi kāryiṇām
dhanoṣmaṇā pacyamānāstānniḥsvānkārayennṛpaḥ
||231||kūṭaśāsanakartṝṃśca prakṛtīnāṃ ca dūṣakān
strībālabrāhmaṇaghnāṃśca hanyāddviṭsevinastathā
||232||tīritaṃ cānuśiṣṭaṃ ca yatra kva cana yadbhavet
kṛtaṃ taddharmato vidyānna tadbhūyo nivartayet
||233||amātyāḥ prāḍvivāko vā yatkuryuḥ kāryamanyathā
tatsvayaṃ nṛpatiḥ kuryāttānsahasraṃ ca daṇḍayet
||234||brahmahā ca surāpaśca steyī ca gurutalpagaḥ
ete sarve pṛthagjñeyā mahāpātakino narāḥ
||235||caturṇāmapi caiteṣāṃ prāyaścittamakurvatām
śārīraṃ dhanasaṃyuktaṃ daṇḍaṃ dharmyaṃ prakalpayet
||236||gurutalpe bhagaḥ kāryaḥ surāpāne surādhvajaḥ
steye ca śvapadaṃ kāryaṃ brahmahaṇyaśirāḥ pumān
||237||asaṃbhojyā hyasaṃyājyā asaṃpāṭhyā'vivāhinaḥ
careyuḥ pṛthivīṃ dīnāḥ sarvadharmabahiṣkṛtāḥ
||238||jñātisaṃbandhibhistvete tyaktavyāḥ kṛtalakṣaṇāḥ
nirdayā nirnamaskārāstanmanoranuśāsanam
||239||prāyaścittaṃ tu kurvāṇāḥ sarvavarṇā yathoditam
nāṅkyā rājñā lalāṭe syurdāpyāstūttamasāhasam
||240||āgaḥsu brāhmaṇasyaiva kāryo madhyamasāhasaḥ
vivāsyo vā bhavedrāṣṭrātsadravyaḥ saparicchadaḥ
||241||itare kṛtavantastu pāpānyetānyakāmataḥ
sarvasvahāramarhanti kāmatastu pravāsanam
||242||nādadīta nṛpaḥ sādhurmahāpātakino dhanam
ādadānastu tallobhāttena doṣeṇa lipyate
||243||apsu praveśya taṃ daṇḍaṃ varuṇāyopapādayet
śrutavṛttopapanne vā brāhmaṇe pratipādayet
||244||īśo daṇḍasya varuṇo rājñāṃ daṇḍadharo hi saḥ
īśaḥ sarvasya jagato brāhmaṇo vedapāragaḥ
||245||yatra varjayate rājā pāpakṛdbhyo dhanāgamam
tatra kālena jāyante mānavā dīrghajīvinaḥ
||246||niṣpadyante ca sasyāni yathoptāni viśāṃ pṛthak
bālāśca na pramīyante vikṛtaṃ ca na jāyate
||247||brāhmaṇānbādhamānaṃ tu kāmādavaravarṇajam
hanyāccitrairvadhopāyairudvejanakarairnṛpaḥ
||248||yāvānavadhyasya vadhe tāvānvadhyasya mokṣaṇe
adharmo nṛpaterdṛṣṭo dharmastu viniyacchataḥ
||249||udito'yaṃ vistaraśo mitho vivādamānayoḥ
aṣṭādaśasu mārgeṣu vyavahārasya nirṇayaḥ
||250||evaṃ dharmyāṇi kāryāṇi samyakkurvanmahīpatiḥ
deśānalabdhāṃllipseta labdhāṃśca paripālayet
||251||samyaṅniviṣṭadeśastu kṛtadurgaśca śāstrataḥ
kaṇṭakoddharaṇe nityamātiṣṭhedyatnamuttamam
||252||rakṣanādāryavṛttānāṃ kaṇṭakānāṃ ca śodhanāt
narendrāstridivaṃ yānti prajāpālanatatparāḥ
||253||aśāsaṃstaskarānyastu baliṃ gṛhṇāti pārthivaḥ
tasya prakṣubhyate rāṣṭraṃ svargācca parihīyate
||254||nirbhayaṃ tu bhavedyasya rāṣṭraṃ bāhubalāśritam
tasya tadvardhate nityaṃ sicyamāna iva drumaḥ
||255||dvividhāṃstaskarānvidyātparadravyāpahārakān
prakāśāṃścāprakāśāṃśca cāracakṣurmahīpatiḥ
||256||prakāśavañcakāsteṣāṃ nānāpaṇyopajīvinaḥ
pracchannavañcakāstvete ye stenāṭavikādayaḥ
||257||utkocakāścāupadhikā vañcakāḥ kitavāstathā
maṅgalādeśavṛttāśca bhadrāścekṣaṇikaiḥ saha
||258||asamyakkāriṇaścaiva mahāmātrāścikitsakāḥ
śilpopacārayuktāśca nipuṇāḥ paṇyayoṣitaḥ
||259||evamādīnvijānīyātprakāśāṃllokakaṇṭakān
nigūḍhacāriṇaścānyānanāryānāryaliṅginaḥ
||260||tānviditvā sucaritairgūḍhaistatkarmakāribhiḥ
cāraiścānekasaṃsthānaiḥ protsādya vaśamānayet
||261||teṣāṃ doṣānabhikhyāpya sve sve karmaṇi tattvataḥ
kurvīta śāsanaṃ rājā samyaksārāparādhataḥ
||262||na hi daṇḍādṛte śakyaḥ kartuṃ pāpavinigrahaḥ
stenānāṃ pāpabuddhīnāṃ nibhṛtaṃ caratāṃ kṣitau
||263||sabhāprapāpūpaśālāveśamadyānnavikrayāḥ
catuṣpathāṃścaityavṛkṣāḥ samājāḥ prekṣaṇāni ca
||264||jīrṇodyānānyaraṇyāni kārukāveśanāni ca
śūnyāni cāpyagārāṇi vanānyupavanāni ca
||265||evaṃvidhānnṛpo deśāngulmaiḥ sthāvarajaṅgamaiḥ
taskarapratiṣedhārthaṃ cāraiścāpyanucārayet
||266||tatsahāyairanugatairnānākarmapravedibhiḥ
vidyādutsādayeccaiva nipuṇaiḥ pūrvataskaraiḥ
||267||bhakṣyabhojyopadeśaiśca brāhmaṇānāṃ ca darśanaiḥ
śauryakarmāpadeśaiśca kuryusteṣāṃ samāgamam
||268||ye tatra nopasarpeyurmūlapraṇihitāśca ye
tānprasahya nṛpo hanyātsamitrajñātibāndhavān
||269||na hoḍhena vinā cauraṃ ghātayeddhārmiko nṛpaḥ
sahoḍhaṃ sopakaraṇaṃ ghātayedavicārayan
||270||grāmeṣvapi ca ye ke ciccaurāṇāṃ bhaktadāyakāḥ
bhāṇḍāvakāśadāścaiva sarvāṃstānapi ghātayet
||271||rāṣṭreṣu rakṣādhikṛtānsāmantāṃścaiva coditān
abhyāghāteṣu madhyasthāñśiṣyāccaurāniva drutam
||272||yaścāpi dharmasamayātpracyuto dharmajīvanaḥ
daṇḍenaiva tamapyoṣetsvakāddharmāddhi vicyutam
||273||grāmaghāte hitābhaṅge pathi moṣābhidarśane
śaktito nābhidhāvanto nirvāsyāḥ saparicchadāḥ
||274||rājñaḥ kośāpahartṝṃśca pratikūleṣu ca sthitān
ghātayedvividhairdaṇḍairarīṇāṃ copajāpakān
||275||saṃdhiṃ chittvā tu ye cauryaṃ rātrau kurvanti taskarāḥ
teṣāṃ chittvā nṛpo hastau tīkṣṇe śūle niveśayet
||276||aṅgulīrgranthibhedasya chedayetprathame grahe
dvitīye hastacaraṇau tṛtīye vadhamarhati
||277||agnidānbhaktadāṃścaiva tathā śastrāvakāśadān
saṃnidhātṝṃśca moṣasya hanyāccauramiveśvaraḥ
||278||taḍāgabhedakaṃ hanyādapsu śuddhavadhena vā
yadvāpi pratisaṃskuryāddāpyastūttamasāhasam
||279||koṣṭhāgārāyudhāgāradevatāgārabhedakān
hastyaśvarathahartṝṃśca hanyādevāvicārayan
||280||yastu pūrvaniviṣṭasya taḍāgasyodakaṃ haret
āgamaṃ vāpyapāṃ bhindyātsa dāpyaḥ pūrvasāhasam
||281||samutsṛjedrājamārge yastvamedhyamanāpadi
sa dvau kārṣāpaṇau dadyādamedhyaṃ cāśu śodhayet
||282||āpadgato'tha vā vṛddhā garbhiṇī bāla eva vā
paribhāṣaṇamarhanti tacca śodhyamiti sthitiḥ
||283||cikitsakānāṃ sarveṣāṃ mithyāpracaratāṃ damaḥ
amānuṣeṣu prathamo mānuṣeṣu tu madhyamaḥ
||284||saṃkramadhvajayaṣṭīnāṃ pratimānāṃ ca bhedakaḥ
pratikuryācca tatsarvaṃ pañca dadyācchatāni ca
||285||adūṣitānāṃ dravyāṇāṃ dūṣaṇe bhedane tathā
maṇīnāmapavedhe ca daṇḍaḥ prathamasāhasaḥ
||286||samairhi viṣamaṃ yastu caredvai mūlyato'pi vā
samāpnuyāddamaṃ pūrvaṃ naro madhyamameva vā
||287||bandhanāni ca sarvāṇi rājā mārge niveśayet
duḥkhitā yatra dṛśyeranvikṛtāḥ pāpakāriṇah
||288||prākārasya ca bhettāraṃ parikhāṇāṃ ca pūrakam
dvārāṇāṃ caiva bhaṅktāraṃ kṣiprameva pravāsayet
||289||abhicāreṣu sarveṣu kartavyo dviśato damaḥ
mūlakarmaṇi cānāpteḥ kṛtyāsu vividhāsu ca
||290||abījavikrayī caiva bījotkṛṣṭā tathaiva ca
maryādābhedakaścaiva vikṛtaṃ prāpnuyādvadham
||291||sarvakaṇṭakapāpiṣṭhaṃ hemakāraṃ tu pārthivaḥ
pravartamānamanyāye chedayellavaśaḥ kṣuraiḥ
||292||sītādravyāpaharaṇe śastrāṇāmauṣadhasya ca
kālamāsādya kāryaṃ ca rājā daṇḍaṃ prakalpayet
||293||svāmyamātyau puraṃ rāṣṭraṃ kośadaṇḍau suhṛttathā
sapta prakṛtayo hyetāḥ saptāṅgaṃ rājyamucyate
||294||saptānāṃ prakṛtīnāṃ tu rājyasyāsāṃ yathākramam
pūrvaṃ pūrvaṃ gurutaraṃ jānīyādvyasanaṃ mahat
||295||saptāṅgasyeha rājyasya viṣṭabdhasya tridaṇḍavat
anyonyaguṇavaiśeṣyānna kiṃ cidatiricyate
||296||teṣu teṣu tu kṛtyeṣu tattadaṅgaṃ viśiṣyate
yena yatsādhyate kāryaṃ tattasmiñśreṣṭhamucyate
||297||cāreṇotsāhayogena kriyayaiva ca karmaṇām
svaśaktiṃ paraśaktiṃ ca nityaṃ vidyānmahīpatiḥ
||298||pīḍanāni ca sarvāṇi vyasanāni tathaiva ca
ārabheta tataḥ kāryaṃ saṃcintya gurulāghavam
||299||ārabhetaiva karmāṇi śrāntaḥ śrāntaḥ punaḥ punaḥ
karmāṇyārabhamāṇaṃ hi puruṣaṃ śrīrniṣevate
||300||kṛtaṃ tretāyugaṃ caiva dvāparaṃ kalireva ca
rājño vṛttāni sarvāṇi rājā hi yugamucyate
||301||kaliḥ prasupto bhavati sa jāgraddvāparaṃ yugam
karmasvabhyudyatastretā vicaraṃstu kṛtaṃ yugam
||302||indrasyārkasya vāyośca yamasya varuṇasya ca
candrasyāgneḥ pṛthivyāśca tejovṛttaṃ nṛpaścaret
||303||vārṣikāṃścaturo māsānyathendro'bhipravarṣati
tathābhivarṣetsvaṃ rāṣṭraṃ kāmairindravrataṃ caran
||304||aṣṭau māsānyathādityastoyaṃ harati raśmibhiḥ
tathā haretkaraṃ rāṣṭrānnityamarkavrataṃ hi tat
||305||praviśya sarvabhūtāni yathā carati mārutaḥ
tathā cāraiḥ praveṣṭavyaṃ vratametaddhi mārutam
||306||yathā yamaḥ priyadveṣyau prāpte kāle niyacchati
tathā rājñā niyantavyāḥ prajāstaddhi yamavratam
||307||varuṇena yathā pāśairbaddha evābhidṛśyate
tathā pāpānnigṛhṇīyādvratametaddhi vāruṇam
||308||paripūrṇaṃ yathā candraṃ dṛṣṭvā hṛṣyanti mānavāḥ
tathā prakṛtayo yasminsa cāndravratiko nṛpaḥ
||309||pratāpayuktastejasvī nityaṃ syātpāpakarmasu
duṣṭasāmantahiṃsraśca tadāgneyaṃ vrataṃ smṛtam
||310||yathā sarvāṇi bhūtāni dharā dhārayate samam
tathā sarvāṇi bhūtāni bibhrataḥ pārthivaṃ vratam
||311||etairupāyairanyaiśca yukto nityamatandritaḥ
stenānrājā nigṛhṇīyātsvarāṣṭre para eva ca
||312||parāmapyāpadaṃ prāpto brāhmaṇānna prakopayet
te hyenaṃ kupitā hanyuḥ sadyaḥ sabalavāhanam
||313||yaiḥ kṛtaḥ sarvabhakṣyo'gnirapeyaśca mahodadhiḥ
kṣayī cāpyāyitaḥ somaḥ ko na naśyetprakopya tān
||314||lokānanyānsṛjeyurye lokapālāṃśca kopitāḥ
devānkuryuradevāṃśca kaḥ kṣiṇvaṃstānsamṛdhnuyāt
||315||yānupāśritya tiṣṭhanti lokā devāśca sarvadā
brahma caiva dhanaṃ yeṣāṃ ko hiṃsyāttāñjijīviṣuḥ
||316||avidvāṃścaiva vidvāṃśca brāhmaṇo daivataṃ mahat
praṇītaścāpraṇītaśca yathāgnirdaivataṃ mahat
||317||śmaśāneṣvapi tejasvī pāvako naiva duṣyati
hūyamānaśca yajñeṣu bhūya evābhivardhate
||318||evaṃ yadyapyaniṣṭeṣu vartante sarvakarmasu
sarvathā brāhmaṇāḥ pūjyāḥ paramaṃ daivataṃ hi tat
||319||kṣatrasyātipravṛddhasya brāhmaṇānprati sarvaśaḥ
brahmaiva saṃniyantṛ syātkṣatraṃ hi brahmasaṃbhavam
||320||adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam
teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati
||321||nābrahma kṣatramṛdhnoti nākṣatraṃ brahma vardhate
brahma kṣatraṃ ca saṃpṛktamiha cāmutra vardhate
||322||dattvā dhanaṃ tu viprebhyaḥ sarvadaṇḍasamutthitam
putre rājyaṃ samāsṛjya kurvīta prāyaṇaṃ raṇe
||323||evaṃ caransadā yukto rājadharmeṣu pārthivaḥ
hiteṣu caiva lokasya sarvānbhṛtyānniyojayet
||324||eṣo'khilaḥ karmavidhirukto rājñaḥ sanātanaḥ
imaṃ karmavidhiṃ vidyātkramaśo vaiśyaśūdrayoḥ
||325||vaiśyastu kṛtasaṃskāraḥ kṛtvā dāraparigraham
vārtāyāṃ nityayuktaḥ syātpaśūnāṃ caiva rakṣaṇe
||326||prajāpatirhi vaiśyāya sṛṣṭvā paridade paśūn
brāhmaṇāya ca rājñe ca sarvāḥ paridade prajāḥ
||327||na ca vaiśyasya kāmaḥ syānna rakṣeyaṃ paśūniti
vaiśye cecchati nānyena rakṣitavyāḥ kathaṃ cana
||328||maṇimuktāpravālānāṃ lohānāṃ tāntavasya ca
gandhānāṃ ca rasānāṃ ca vidyādarghabalābalam
||329||bījānāmuptivicca syātkṣetradoṣaguṇasya ca
mānayogaṃ ca jānīyāttulāyogāṃśca sarvaśaḥ
||330||sārāsāraṃ ca bhāṇḍānāṃ deśānāṃ ca guṇāguṇān
lābhālābhaṃ ca paṇyānāṃ paśūnāṃ parivardhanam
||331||bhṛtyānāṃ ca bhṛtiṃ vidyādbhāṣāśca vividhā nṛṇāṃ
dravyāṇāṃ sthānayogāṃśca krayavikrayameva ca
||332||dharmeṇa ca dravyavṛddhāvātiṣṭhedyatnamuttamam
dadyācca sarvabhūtānāmannameva prayatnataḥ
||333||viprāṇāṃ vedaviduṣāṃ gṛhasthānāṃ yaśasvinām
śuśrūṣaiva tu śūdrasya dharmo naiśreyasaḥ paraḥ
||334||śucirutkṛṣṭaśuśrūṣurmṛduvāganahaṃkṛtaḥ
brāhmaṇādyāśrayo nityamutkṛṣṭāṃ jātimaśnute
||335||eṣo'nāpadi varṇānāmuktaḥ karmavidhiḥ śubhaḥ
āpadyapi hi yasteṣāṃ kramaśastannibodhata
||336||