मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Vivekacūḍāmaṇiḥ

Vivekacūḍāmaṇi (Vivekachudamani, “crest-jewel of discrimination”) — the dialogue of guru and śiṣya on discriminating the Self from the non-Self.

3

Śaṅkara by tradition

sarvavedāntasiddhāntagocaraṃ tamagocaram |

govindaṃ paramānandaṃ sadguruṃ praṇato'smyaham ||

||1||

jantūnāṃ narajanma durlabhamataḥ puṃstvaṃ tato vipratā

tasmādvaidikadharmamārgaparatā vidvattvamasmātparam |

ātmānātmavivecanaṃ svanubhavo brahmātmanā saṃsthitiḥ

muktirno śatajanmakoṭisukṛtaiḥ puṇyairvinā labhyate ||

||2||

durlabhaṃ trayamevaitaddevānugrahahetukam |

manuṣyatvaṃ mumukṣutvaṃ mahāpuruṣasaṃśrayaḥ ||

||3||

labdhvā kathañcinnarajanma durlabhaṃ

tatrāpi puṃstvaṃ śrutipāradarśanam |

yastvātmamuktau na yateta mūḍhadhīḥ

sa hyātmahā svaṃ vinihantyasadgrahāt ||

||4||

itaḥ ko nvasti mūḍhātmā yastu svārthe pramādyati |

durlabhaṃ mānuṣaṃ dehaṃ prāpya tatrāpi pauruṣam ||

||5||

vadantu śāstrāṇi yajantu devān

kurvantu karmāṇi bhajantu devatāḥ |

ātmaikyabodhena vināpi mukti-

rna sidhyati brahmaśatāntare'pi ||

||6||

amṛtattvasya nāśāsti vittenetyeva hi śrutiḥ |

bravīti karmaṇo mukterahetutvaṃ sphuṭaṃ yataḥ ||

||7||

ato vimuktyai prayateta vidvān

sannyastabāhyārthasukhaspṛhaḥ san |

santaṃ mahāntaṃ samupetya deśikaṃ

tenopadiṣṭārthasamāhitātmā ||

||8||

uddharedātmanā''tmānaṃ magnaṃ saṃsāravāridhau |

yogārūḍhatvamāsādya samyagdarśananiṣṭhayā ||

||9||

sannyasya sarvakarmāṇi bhavabandhavimuktaye |

yatyatāṃ paṇḍitairdhīrairātmābhyāsa upasthitaiḥ ||

||10||

cittasya śuddhaye karma na tu vastūpalabdhaye |

vastusiddhirvicāreṇa na kiñcitkarmakoṭibhiḥ ||

||11||

samyagvicārataḥ siddhā rajjutattvāvadhāraṇā |

bhrāntoditamahāsarpabhayaduḥkhavināśinī ||

||12||

arthasya niścayo dṛṣṭo vicāreṇa hitoktitaḥ |

na snānena na dānena prāṇāyāmaśatena vā ||

||13||

adhikāriṇamāśāste phalasiddhirviśeṣataḥ |

upāyā deśakālādyāḥ santyasminsahakāriṇaḥ ||

||14||

ato vicāraḥ kartavyo jijñāsorātmavastunaḥ |

samāsādya dayāsindhuṃ guruṃ brahmaviduttamam ||

||15||

medhāvī puruṣo vidvānūhāpohavicakṣaṇaḥ |

adhikāryātmavidyāyāmuktalakṣaṇalakṣitaḥ ||

||16||

vivekino viraktasya śamādiguṇaśālinaḥ |

mumukṣoreva hi brahmajijñāsāyogyatā matā ||

||17||

sādhanānyatra catvāri kathitāni manīṣibhiḥ |

yeṣu satsveva sanniṣṭhā yadabhāve na sidhyati ||

||18||

ādau nityānityavastuvivekaḥ parigaṇyate |

ihāmutraphalabhogavirāgastadanantaram |

śamādiṣaṭkasampattirmumukṣutvamiti sphuṭam ||

||19||

brahma satyaṃ jaganmithyetyevaṃrūpo viniścayaḥ |

so'yaṃ nityānityavastuvivekaḥ samudāhṛtaḥ ||

||20||

tadvairāgyaṃ jihāsā yā darśanaśravaṇādibhiḥ | jugupsā yā

dehādibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni ||

||21||

virajya viṣayavrātāddoṣadṛṣṭyā muhurmuhuḥ |

svalakṣye niyatāvasthā manasaḥ śama ucyate ||

||22||

viṣayebhyaḥ parāvartya sthāpanaṃ svasvagolake |

ubhayeṣāmindriyāṇāṃ sa damaḥ parikīrtitaḥ |

bāhyānālambanaṃ vṛttereṣoparatiruttamā ||

||23||

sahanaṃ sarvaduḥkhānāmapratīkārapūrvakam |

cintāvilāparahitaṃ sā titikṣā nigadyate ||

||24||

śāstrasya guruvākyasya satyabuddhyavadhāraṇam | satyabuddhyāvadhāraṇā

sā śraddhā kathitā sadbhiryayā vastūpalabhyate ||

||25||

sarvadā sthāpanaṃ buddheḥ śuddhe brahmaṇi sarvadā | samyagāsthāpanaṃ

tatsamādhānamityuktaṃ na tu cittasya lālanam ||

||26||

ahaṅkārādidehāntān bandhānajñānakalpitān |

svasvarūpāvabodhena moktumicchā mumukṣutā ||

||27||

mandamadhyamarūpāpi vairāgyeṇa śamādinā |

prasādena guroḥ seyaṃ pravṛddhā sūyate phalam ||

||28||

vairāgyaṃ ca mumukṣutvaṃ tīvraṃ yasya tu vidyate |

tasminnevārthavantaḥ syuḥ phalavantaḥ śamādayaḥ ||

||29||

etayormandatā yatra viraktatvamumukṣayoḥ |

marau salilavattatra śamāderbhānamātratā ||

||30||

mokṣakāraṇasāmagryāṃ bhaktireva garīyasī |

svasvarūpānusandhānaṃ bhaktirityabhidhīyate ||

||31||

svātmatattvānusandhānaṃ bhaktirityapare jaguḥ |

uktasādhanasampannastattvajijñāsurātmanaḥ |

upasīdedguruṃ prājñaṃ yasmādbandhavimokṣaṇam ||

||32||

śrotriyo'vṛjino'kāmahato yo brahmavittamaḥ |

brahmaṇyuparataḥ śānto nirindhana ivānalaḥ |

ahetukadayāsindhurbandhurānamatāṃ satām ||

||33||

tamārādhya guruṃ bhaktyā prahvapraśrayasevanaiḥ | prahvaḥ

prasannaṃ tamanuprāpya pṛcchejjñātavyamātmanaḥ ||

||34||

svāminnamaste natalokabandho

kāruṇyasindho patitaṃ bhavābdhau |

māmuddharātmīyakaṭākṣadṛṣṭyā

ṛjvyātikāruṇyasudhābhivṛṣṭyā ||

||35||

durvārasaṃsāradavāgnitaptaṃ

dodhūyamānaṃ duradṛṣṭavātaiḥ |

bhītaṃ prapannaṃ paripāhi mṛtyoḥ

śaraṇyamanyadyadahaṃ na jāne ||

||36||

śāntā mahānto nivasanti santo

vasantavallokahitaṃ carantaḥ |

tīrṇāḥ svayaṃ bhīmabhavārṇavaṃ janā-

nahetunānyānapi tārayantaḥ ||

||37||

ayaṃ svabhāvaḥ svata eva yatpara-

śramāpanodapravaṇaṃ mahātmanām |

sudhāṃśureṣa svayamarkakarkaśa-

prabhābhitaptāmavati kṣitiṃ kila ||

||38||

brahmānandarasānubhūtikalitaiḥ pūtaiḥ suśītairyutai-

ryuṣmadvākkalaśojjhitaiḥ śrutisukhairvākyāmṛtaiḥ secaya |

santaptaṃ bhavatāpadāvadahanajvālābhirenaṃ prabho

dhanyāste bhavadīkṣaṇakṣaṇagateḥ pātrīkṛtāḥ svīkṛtāḥ ||

||39||

kathaṃ tareyaṃ bhavasindhumetaṃ

kā vā gatirme katamo'styupāyaḥ |

jāne na kiñcitkṛpayā'va māṃ prabho

saṃsāraduḥkhakṣatimātanuṣva ||

||40||

tathā vadantaṃ śaraṇāgataṃ svaṃ

saṃsāradāvānalatāpataptam |

nirīkṣya kāruṇyarasārdradṛṣṭyā

dadyādabhītiṃ sahasā mahātmā ||

||41||

vidvān sa tasmā upasattimīyuṣe

mumukṣave sādhu yathoktakāriṇe |

praśāntacittāya śamānvitāya

tattvopadeśaṃ kṛpayaiva kuryāt ||

||42||

mā bhaiṣṭa vidvaṃstava nāstyapāyaḥ

saṃsārasindhostaraṇe'styupāyaḥ |

yenaiva yātā yatayo'sya pāraṃ

tameva mārgaṃ tava nirdiśāmi ||

||43||

astyupāyo mahānkaścitsaṃsārabhayanāśanaḥ |

tena tīrtvā bhavāmbhodhiṃ paramānandamāpsyasi ||

||44||

vedāntārthavicāreṇa jāyate jñānamuttamam |

tenātyantikasaṃsāraduḥkhanāśo bhavatyanu ||

||45||

śraddhābhaktidhyānayogānmumukṣoḥ

mukterhetūnvakti sākṣācchrutergīḥ |

yo vā eteṣveva tiṣṭhatyamuṣya

mokṣo'vidyākalpitāddehabandhāt ||

||46||

ajñānayogātparamātmanastava

hyanātmabandhastata eva saṃsṛtiḥ |

tayorvivekoditabodhavahniḥ

ajñānakāryaṃ pradahetsamūlam ||

||47||

śiṣya uvāca

kṛpayā śrūyatāṃ svāminpraśno'yaṃ kriyate mayā |

yaduttaramahaṃ śrutvā kṛtārthaḥ syāṃ bhavanmukhāt ||

||48||

ko nāma bandhaḥ kathameṣa āgataḥ

kathaṃ pratiṣṭhāsya kathaṃ vimokṣaḥ |

ko'sāvanātmā paramaḥ ka ātmā

tayorvivekaḥ kathametaducyatām ||

||49||

śrīguruvāca

dhanyo'si kṛtakṛtyo'si pāvitaṃ te kulaṃ tvayā | pāvitaṃ

yadavidyābandhamuktyā brahmībhavitumicchasi ||

||50||

ṛṇamocanakartāraḥ pituḥ santi sutādayaḥ |

bandhamocanakartā tu svasmādanyo na kaścana ||

||51||

mastakanyastabhārāderduḥkhamanyairnivāryate |

kṣudhādikṛtaduḥkhaṃ tu vinā svena na kenacit ||

||52||

pathyamauṣadhasevā ca kriyate yena rogiṇā |

ārogyasiddhirdṛṣṭā'sya nānyānuṣṭhitakarmaṇā ||

||53||

vastusvarūpaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā

svenaiva vedyaṃ na tu paṇḍitena |

candrasvarūpaṃ nijacakṣuṣaiva

jñātavyamanyairavagamyate kim ||

||54||

avidyākāmakarmādipāśabandhaṃ vimocitum |

kaḥ śaknuyādvinā''tmānaṃ kalpakoṭiśatairapi ||

||55||

na yogena na sāṅkhyena karmaṇā no na vidyayā |

brahmātmaikatvabodhena mokṣaḥ sidhyati nānyathā ||

||56||

vīṇāyā rūpasaundaryaṃ tantrīvādanasauṣṭhavam |

prajārañjanamātraṃ tanna sāmrājyāya kalpate ||

||57||

vāgvaikharī śabdajharī śāstravyākhyānakauśalam |

vaiduṣyaṃ viduṣāṃ tadvadbhuktaye na tu muktaye ||

||58||

avijñāte pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā |

vijñāte'pi pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā ||

||59||

śabdajālaṃ mahāraṇyaṃ cittabhramaṇakāraṇam |

ataḥ prayatnājjñātavyaṃ tattvajñaistattvamātmanaḥ ||

||60||

ajñānasarpadaṣṭasya brahmajñānauṣadhaṃ vinā |

kimu vedaiśca śāstraiśca kimu mantraiḥ kimauṣadhaiḥ ||

||61||

na gacchati vinā pānaṃ vyādhirauṣadhaśabdataḥ |

vinā'parokṣānubhavaṃ brahmaśabdairna mucyate ||

||62||

akṛtvā dṛśyavilayamajñātvā tattvamātmanaḥ |

brahmaśabdaiḥ kuto muktiruktimātraphalairnṛṇām ||

||63||

akṛtvā śatrusaṃhāramagatvākhilabhūśriyam |

rājāhamiti śabdānno rājā bhavitumarhati ||

||64||

āptoktiṃ khananaṃ tathopariśilādyutkarṣaṇaṃ svīkṛtiṃ

nikṣepaḥ samapekṣate na hi bahiḥśabdaistu nirgacchati |

tadvadbrahmavidopadeśamananadhyānādibhirlabhyate

māyākāryatirohitaṃ svamamalaṃ tattvaṃ na duryuktibhiḥ ||

||65||

tasmātsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye |

svaireva yatnaḥ kartavyo rogādāviva paṇḍitaiḥ ||

||66||

yastvayādya kṛtaḥ praśno varīyāñchāstravinmataḥ | sammataḥ

sūtraprāyo nigūḍhārtho jñātavyaśca mumukṣubhiḥ ||

||67||

śṛṇuṣvāvahito vidvanyanmayā samudīryate |

tadetacchravaṇātsadyo bhavabandhādvimokṣyase ||

||68||

mokṣasya hetuḥ prathamo nigadyate

vairāgyamatyantamanityavastuṣu |

tataḥ śamaścāpi damastitikṣā

nyāsaḥ prasaktākhilakarmaṇāṃ bhṛśam ||

||69||

tataḥ śrutistanmananaṃ satattva-

dhyānaṃ ciraṃ nityanirantaraṃ muneḥ |

tato'vikalpaṃ parametya vidvān

ihaiva nirvāṇasukhaṃ samṛcchati ||

||70||

yadboddhavyaṃ tavedānīmātmānātmavivecanam |

taducyate mayā samyak śrutvātmanyavadhāraya ||

||71||

majjāsthimedaḥpalaraktacarma-

tvagāhvayairdhātubhirebhiranvitam |

pādoruvakṣobhujapṛṣṭhamastakaiḥ

aṅgairupāṅgairupayuktametat ||

||72||

ahammameti prathitaṃ śarīraṃ

mohāspadaṃ sthūlamitīryate budhaiḥ |

nabhonabhasvaddahanāmbubhūmayaḥ

sūkṣmāṇi bhūtāni bhavanti tāni ||

||73||

parasparāṃśairmilitāni bhūtvā

sthūlāni ca sthūlaśarīrahetavaḥ |

mātrāstadīyā viṣayā bhavanti

śabdādayaḥ pañca sukhāya bhoktuḥ ||

||74||

ya eṣu mūḍhā viṣayeṣu baddhā

rāgorupāśena sudurdamena |

āyānti niryāntyadha ūrdhvamuccaiḥ

svakarmadūtena javena nītāḥ ||

||75||

śabdādibhiḥ pañcabhireva pañca

pañcatvamāpuḥ svaguṇena baddhāḥ |

kuraṅgamātaṅgapataṅgamīna-

bhṛṅgā naraḥ pañcabhirañcitaḥ kim ||

||76||

doṣeṇa tīvro viṣayaḥ kṛṣṇasarpaviṣādapi |

viṣaṃ nihanti bhoktāraṃ draṣṭāraṃ cakṣuṣāpyayam ||

||77||

viṣayāśāmahāpāśādyo vimuktaḥ sudustyajāt |

sa eva kalpate muktyai nānyaḥ ṣaṭśāstravedyapi ||

||78||

āpātavairāgyavato mumukṣūn

bhavābdhipāraṃ pratiyātumudyatān |

āśāgraho majjayate'ntarāle

nigṛhya kaṇṭhe vinivartya vegāt ||

||79||

viṣayākhyagraho yena suviraktyasinā hataḥ |

sa gacchati bhavāmbhodheḥ pāraṃ pratyūhavarjitaḥ ||

||80||

viṣamaviṣayamārgairgacchato'nacchabuddheḥ

pratipadamabhiyāto mṛtyurapyeṣa viddhi |

hitasujanagurūktyā gacchataḥ svasya yuktyā

prabhavati phalasiddhiḥ satyamityeva viddhi ||

||81||

mokṣasya kāṅkṣā yadi vai tavāsti

tyajātidūrādviṣayānviṣaṃ yathā |

pīyūṣavattoṣadayākṣamārjava-

praśāntidāntīrbhaja nityamādarāt ||

||82||

anukṣaṇaṃ yatparihṛtya kṛtyaṃ

anādyavidyākṛtabandhamokṣaṇam |

dehaḥ parārtho'yamamuṣya poṣaṇe

yaḥ sajjate sa svamanena hanti ||

||83||

śarīrapoṣaṇārthī san ya ātmānaṃ didṛkṣati | didṛkṣate

grāhaṃ dārudhiyā dhṛtvā nadīṃ tartuṃ sa gacchati ||

||84||

moha eva mahāmṛtyurmumukṣorvapurādiṣu |

moho vinirjito yena sa muktipadamarhati ||

||85||

mohaṃ jahi mahāmṛtyuṃ dehadārasutādiṣu |

yaṃ jitvā munayo yānti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam ||

||86||

tvaṅmāṃsarudhirasnāyumedomajjāsthisaṅkulam |

pūrṇaṃ mūtrapurīṣābhyāṃ sthūlaṃ nindyamidaṃ vapuḥ ||

||87||

pañcīkṛtebhyo bhūtebhyaḥ sthūlebhyaḥ pūrvakarmaṇā |

samutpannamidaṃ sthūlaṃ bhogāyatanamātmanaḥ |

avasthā jāgarastasya sthūlārthānubhavo yataḥ ||

||88||

bāhyendriyaiḥ sthūlapadārthasevāṃ

srakcandanastryādivicitrarūpām |

karoti jīvaḥ svayametadātmanā

tasmātpraśastirvapuṣo'sya jāgare ||

||89||

sarvo'pi bāhyasaṃsāraḥ puruṣasya yadāśrayaḥ |

viddhi dehamidaṃ sthūlaṃ gṛhavadgṛhamedhinaḥ ||

||90||

sthūlasya sambhavajarāmaraṇāni dharmāḥ

sthaulyādayo bahuvidhāḥ śiśutādyavasthāḥ |

varṇāśramādiniyamā bahudhā''mayāḥ syuḥ

pūjāvamānabahumānamukhā viśeṣāḥ ||

||91||

buddhīndriyāṇi śravaṇaṃ tvagakṣi

ghrāṇaṃ ca jihvā viṣayāvabodhanāt |

vākpāṇipādā gudamapyupasthaḥ

karmendriyāṇi pravaṇena karmasu ||

||92||

nigadyate'ntaḥkaraṇaṃ manodhīḥ

ahaṅkṛtiścittamiti svavṛttibhiḥ |

manastu saṅkalpavikalpanādibhiḥ

buddhiḥ padārthādhyavasāyadharmataḥ ||

||93||

atrābhimānādahamityahaṅkṛtiḥ |

svārthānusandhānaguṇena cittam ||

||94||

prāṇāpānavyānodānasamānā bhavatyasau prāṇaḥ |

svayameva vṛttibhedādvikṛtibhedātsuvarṇasalilādivat ||

||95||

vāgādi pañca śravaṇādi pañca

prāṇādi pañcābhramukhāni pañca |

buddhyādyavidyāpi ca kāmakarmaṇī

puryaṣṭakaṃ sūkṣmaśarīramāhuḥ ||

||96||

idaṃ śarīraṃ śṛṇu sūkṣmasaṃjñitaṃ

liṅgaṃ tvapañcīkṛtabhūtasambhavam |

savāsanaṃ karmaphalānubhāvakaṃ

svājñānato'nādirupādhirātmanaḥ ||

||97||

svapno bhavatyasya vibhaktyavasthā

svamātraśeṣeṇa vibhāti yatra |

svapne tu buddhiḥ svayameva jāgrat

kālīnanānāvidhavāsanābhiḥ ||

||98||

kartrādibhāvaṃ pratipadya rājate

yatra svayaṃ bhāti hyayaṃ parātmā | svayañjyotirayaṃ

dhīmātrakopādhiraśeṣasākṣī

na lipyate tatkṛtakarmaleśaiḥ | karmalepaiḥ

yasmādasaṅgastata eva karmabhiḥ

na lipyate kiñcidupādhinā kṛtaiḥ ||

||99||

sarvavyāpṛtikaraṇaṃ liṅgamidaṃ syāccidātmanaḥ puṃsaḥ |

vāsyādikamiva takṣṇastenaivātmā bhavatyasaṅgo'yam ||

||100||

andhatvamandatvapaṭutvadharmāḥ

sauguṇyavaiguṇyavaśāddhi cakṣuṣaḥ |

bādhiryamūkatvamukhāstathaiva

śrotrādidharmā na tu vetturātmanaḥ ||

||101||

ucchvāsaniḥśvāsavijṛmbhaṇakṣu-

tprasyandanādyutkramaṇādikāḥ kriyāḥ | praspandanādy

prāṇādikarmāṇi vadanti tajñāḥ

prāṇasya dharmāvaśanāpipāse ||

||102||

antaḥkaraṇameteṣu cakṣurādiṣu varṣmaṇi |

ahamityabhimānena tiṣṭhatyābhāsatejasā ||

||103||

ahaṅkāraḥ sa vijñeyaḥ kartā bhoktābhimānyayam |

sattvādiguṇayogena cāvasthātrayamaśnute ||

||104||

viṣayāṇāmānukūlye sukhī duḥkhī viparyaye |

sukhaṃ duḥkhaṃ ca taddharmaḥ sadānandasya nātmanaḥ ||

||105||

ātmārthatvena hi preyānviṣayo na svataḥ priyaḥ |

svata eva hi sarveṣāmātmā priyatamo yataḥ |

tata ātmā sadānando nāsya duḥkhaṃ kadācana ||

||106||

yatsuṣuptau nirviṣaya ātmānando'nubhūyate |

śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ ca jāgrati ||

||107||

avyaktanāmnī parameśaśaktiḥ

anādyavidyā triguṇātmikā parā |

kāryānumeyā sudhiyaiva māyā

yayā jagatsarvamidaṃ prasūyate ||

||108||

sannāpyasannāpyubhayātmikā no

bhinnāpyabhinnāpyubhayātmikā no |

sāṅgāpyanaṅgā hyubhayātmikā no

mahādbhutā'nirvacanīyarūpā ||

||109||

śuddhādvayabrahmavibodhanāśyā

sarpabhramo rajjuvivekato yathā |

rajastamaḥsattvamiti prasiddhā

guṇāstadīyāḥ prathitaiḥ svakāryaiḥ ||

||110||

vikṣepaśaktī rajasaḥ kriyātmikā

yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī |

rāgādayo'syāḥ prabhavanti nityaṃ

duḥkhādayo ye manaso vikārāḥ ||

||111||

kāmaḥ krodho lobhadambhādyasūyā

ahaṅkārerṣyāmatsarādyāstu ghorāḥ |

dharmā ete rājasāḥ pumpravṛtti-

ryasmādeṣā tadrajo bandhahetuḥ ||

||112||

eṣā''vṛtirnāma tamoguṇasya

śaktirmayā vastvavabhāsate'nyathā | śaktiryayā

saiṣā nidānaṃ puruṣasya saṃsṛteḥ

vikṣepaśakteḥ pravaṇasya hetuḥ ||

||113||

prajñāvānapi paṇḍito'pi caturo'pyatyantasūkṣmātmadṛg-

vyālīḍhastamasā na vetti bahudhā sambodhito'pi sphuṭam |

bhrāntyāropitameva sādhu kalayatyālambate tadguṇān

hantāsau prabalā durantatamasaḥ śaktirmahatyāvṛtiḥ ||

||114||

abhāvanā vā viparītabhāvanā'-

sambhāvanā vipratipattirasyāḥ |

saṃsargayuktaṃ na vimuñcati dhruvaṃ

vikṣepaśaktiḥ kṣapayatyajasram ||

||115||

ajñānamālasyajaḍatvanidrā-

pramādamūḍhatvamukhāstamoguṇāḥ |

etaiḥ prayukto na hi vetti kiñcit

nidrāluvatstambhavadeva tiṣṭhati ||

||116||

sattvaṃ viśuddhaṃ jalavattathāpi

tābhyāṃ militvā saraṇāya kalpate |

yatrātmabimbaḥ pratibimbitaḥ san

prakāśayatyarka ivākhilaṃ jaḍam ||

||117||

miśrasya sattvasya bhavanti dharmāḥ

tvamānitādyā niyamā yamādyāḥ |

śraddhā ca bhaktiśca mumukṣutā ca

daivī ca sampattirasannivṛttiḥ ||

||118||

viśuddhasattvasya guṇāḥ prasādaḥ

svātmānubhūtiḥ paramā praśāntiḥ |

tṛptiḥ praharṣaḥ paramātmaniṣṭhā

yayā sadānandarasaṃ samṛcchati ||

||119||

avyaktametattriguṇairniruktaṃ

tatkāraṇaṃ nāma śarīramātmanaḥ |

suṣuptiretasya vibhaktyavasthā

pralīnasarvendriyabuddhivṛttiḥ ||

||120||

sarvaprakārapramitipraśāntiḥ

bījātmanāvasthitireva buddheḥ |

suṣuptiretasya kila pratītiḥ

kiñcinna vedmīti jagatprasiddheḥ ||

||121||

dehendriyaprāṇamano'hamādayaḥ

sarve vikārā viṣayāḥ sukhādayaḥ |

vyomādibhūtānyakhilaṃ ca viśvaṃ

avyaktaparyantamidaṃ hyanātmā ||

||122||

māyā māyākāryaṃ sarvaṃ mahadādidehaparyantam |

asadidamanātmatattvaṃ viddhi tvaṃ marumarīcikākalpam ||

||123||

atha te sampravakṣyāmi svarūpaṃ paramātmanaḥ |

yadvijñāya naro bandhānmuktaḥ kaivalyamaśnute ||

||124||

asti kaścitsvayaṃ nityamahampratyayalambanaḥ |

avasthātrayasākṣī sanpañcakośavilakṣaṇaḥ ||

||125||

yo vijānāti sakalaṃ jāgratsvapnasuṣuptiṣu |

buddhitadvṛttisadbhāvamabhāvamahamityayam ||

||126||

yaḥ paśyati svayaṃ sarvaṃ yaṃ na paśyati kaścana | kiñcana

yaścetayati buddhyādi na tadyaṃ cetayatyayam ||

||127||

yena viśvamidaṃ vyāptaṃ yaṃ na vyāpnoti kiñcana |

ābhārūpamidaṃ sarvaṃ yaṃ bhāntamanubhātyayam ||

||128||

yasya sannidhimātreṇa dehendriyamanodhiyaḥ |

viṣayeṣu svakīyeṣu vartante preritā iva ||

||129||

ahaṅkārādidehāntā viṣayāśca sukhādayaḥ |

vedyante ghaṭavadyena nityabodhasvarūpiṇā ||

||130||

eṣo'ntarātmā puruṣaḥ purāṇo

nirantarākhaṇḍasukhānubhūtiḥ |

sadaikarūpaḥ pratibodhamātro

yeneṣitā vāgasavaścaranti ||

||131||

atraiva sattvātmani dhīguhāyāṃ

avyākṛtākāśa uśatprakāśaḥ | uruprakāśaḥ

ākāśa uccai ravivatprakāśate

svatejasā viśvamidaṃ prakāśayan ||

||132||

jñātā mano'haṅkṛtivikriyāṇāṃ

dehendriyaprāṇakṛtakriyāṇām |

ayo'gnivattānanuvartamāno

na ceṣṭate no vikaroti kiñcana ||

||133||

na jāyate no mriyate na vardhate

na kṣīyate no vikaroti nityaḥ |

vilīyamāne'pi vapuṣyamuṣmi-

nna līyate kumbha ivāmbaraṃ svayam ||

||134||

prakṛtivikṛtibhinnaḥ śuddhabodhasvabhāvaḥ

sadasadidamaśeṣaṃ bhāsayannirviśeṣaḥ |

vilasati paramātmā jāgradādiṣvavasthā-

svahamahamiti sākṣātsākṣirūpeṇa buddheḥ ||

||135||

niyamitamanasāmuṃ tvaṃ svamātmānamātma-

nyayamahamiti sākṣādviddhi buddhiprasādāt |

janimaraṇataraṅgāpārasaṃsārasindhuṃ

pratara bhava kṛtārtho brahmarūpeṇa saṃsthaḥ ||

||136||

atrānātmanyahamiti matirbandha eṣo'sya puṃsaḥ

prāpto'jñānājjananamaraṇakleśasampātahetuḥ |

yenaivāyaṃ vapuridamasatsatyamityātmabuddhyā

puṣyatyukṣatyavati viṣayaistantubhiḥ kośakṛdvat ||

||137||

atasmiṃstadbuddhiḥ prabhavati vimūḍhasya tamasā

vivekābhāvādvai sphurati bhujage rajjudhiṣaṇā |

tato'narthavrāto nipatati samādāturadhikaḥ

tato yo'sadgrāhaḥ sa hi bhavati bandhaḥ śṛṇu sakhe ||

||138||

akhaṇḍanityādvayabodhaśaktyā

sphurantamātmānamanantavaibhavam |

samāvṛṇotyāvṛtiśaktireṣā

tamomayī rāhurivārkabimbam ||

||139||

tirobhūte svātmanyamalataratejovati pumān

anātmānaṃ mohādahamiti śarīraṃ kalayati |

tataḥ kāmakrodhaprabhṛtibhiramuṃ bandhanaguṇaiḥ

paraṃ vikṣepākhyā rajasa uruśaktirvyathayati ||

||140||

mahāmohagrāhagrasanagalitātmāvagamano

dhiyo nānāvasthāṃ svayamabhinayaṃstadguṇatayā | nānāvasthāḥ

apāre saṃsāre viṣayaviṣapūre jalanidhau

nimajyonmajyāyaṃ bhramati kumatiḥ kutsitagatiḥ ||

||141||

bhānuprabhāsañjanitābhrapaṅktiḥ

bhānuṃ tirodhāya vijṛmbhate yathā |

ātmoditāhaṅkṛtirātmatattvaṃ

tathā tirodhāya vijṛmbhate svayam ||

||142||

kavalitadinanāthe durdine sāndrameghaiḥ

vyathayati himajhañjhāvāyurugro yathaitān |

aviratatamasā''tmanyāvṛte mūḍhabuddhiṃ

kṣapayati bahuduḥkhaistīvravikṣepaśaktiḥ ||

||143||

etābhyāmeva śaktibhyāṃ bandhaḥ puṃsaḥ samāgataḥ |

yābhyāṃ vimohito dehaṃ matvā''tmānaṃ bhramatyayam ||

||144||

bījaṃ saṃsṛtibhūmijasya tu tamo dehātmadhīraṅkuro

rāgaḥ pallavamambu karma tu vapuḥ skandho'savaḥ śākhikāḥ |

agrāṇīndriyasaṃhatiśca viṣayāḥ puṣpāṇi duḥkhaṃ phalaṃ

nānākarmasamudbhavaṃ bahuvidhaṃ bhoktātra jīvaḥ khagaḥ ||

||145||

ajñānamūlo'yamanātmabandho

naisargiko'nādirananta īritaḥ |

janmāpyayavyādhijarādiduḥkha-

pravāhapātaṃ janayatyamuṣya ||

||146||

nāstrairna śastrairanilena vahninā

chettuṃ na śakyo na ca karmakoṭibhiḥ |

vivekavijñānamahāsinā vinā

dhātuḥ prasādena śitena mañjunā ||

||147||

śrutipramāṇaikamateḥ svadharma

niṣṭhā tayaivātmaviśuddhirasya |

viśuddhabuddheḥ paramātmavedanaṃ

tenaiva saṃsārasamūlanāśaḥ ||

||148||

kośairannamayādyaiḥ pañcabhirātmā na saṃvṛto bhāti |

nijaśaktisamutpannaiḥ śaivālapaṭalairivāmbu vāpīstham ||

||149||

tacchaivālāpanaye samyak salilaṃ pratīyate śuddham |

tṛṣṇāsantāpaharaṃ sadyaḥ saukhyapradaṃ paraṃ puṃsaḥ ||

||150||

pañcānāmapi kośānāmapavāde vibhātyayaṃ śuddhaḥ |

nityānandaikarasaḥ pratyagrūpaḥ paraḥ svayañjyotiḥ ||

||151||

ātmānātmavivekaḥ kartavyo bandhamuktaye viduṣā |

tenaivānandī bhavati svaṃ vijñāya saccidānandam ||

||152||

muñjādiṣīkāmiva dṛśyavargāt

pratyañcamātmānamasaṅgamakriyam |

vivicya tatra pravilāpya sarvaṃ

tadātmanā tiṣṭhati yaḥ sa muktaḥ ||

||153||

deho'yamannabhavano'nnamayastu kośa-

ścānnena jīvati vinaśyati tadvihīnaḥ | hyannena

tvakcarmamāṃsarudhirāsthipurīṣarāśi-

rnāyaṃ svayaṃ bhavitumarhati nityaśuddhaḥ ||

||154||

pūrvaṃ janeradhimṛterapi nāyamasti

jātakṣaṇaḥ kṣaṇaguṇo'niyatasvabhāvaḥ |

naiko jaḍaśca ghaṭavatparidṛśyamānaḥ

svātmā kathaṃ bhavati bhāvavikāravettā ||

||155||

pāṇipādādimāndeho nātmā vyaṅge'pi jīvanāt |

tattacchakteranāśācca na niyamyo niyāmakaḥ ||

||156||

dehataddharmatatkarmatadavasthādisākṣiṇaḥ |

sata eva svataḥsiddhaṃ tadvailakṣaṇyamātmanaḥ ||

||157||

śalyarāśirmāṃsalipto malapūrṇo'tikaśmalaḥ |

kathaṃ bhavedayaṃ vettā svayametadvilakṣaṇaḥ ||

||158||

tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśā-

vahammatiṃ mūḍhajanaḥ karoti |

vilakṣaṇaṃ vetti vicāraśīlo

nijasvarūpaṃ paramārthabhūtam ||

||159||

deho'hamityeva jaḍasya buddhiḥ

dehe ca jīve viduṣastvahandhīḥ |

vivekavijñānavato mahātmano

brahmāhamityeva matiḥ sadātmani ||

||160||

atrātmabuddhiṃ tyaja mūḍhabuddhe

tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśau |

sarvātmani brahmaṇi nirvikalpe

kuruṣva śāntiṃ paramāṃ bhajasva ||

||161||

dehendriyādāvasati bhramoditāṃ

vidvānahantāṃ na jahāti yāvat |

tāvanna tasyāsti vimuktivārtā-

pyastveṣa vedāntanayāntadarśī ||

||162||

chāyāśarīre pratibimbagātre

yatsvapnadehe hṛdi kalpitāṅge |

yathātmabuddhistava nāsti kāci-

jjīvaccharīre ca tathaiva mā'stu ||

||163||

dehātmadhīreva nṛṇāmasaddhiyāṃ

janmādiduḥkhaprabhavasya bījam |

yatastatastvaṃ jahi tāṃ prayatnāt

tyakte tu citte na punarbhavāśā ||

||164||

karmendriyaiḥ pañcabhirañcito'yaṃ

prāṇo bhavetprāṇamayastu kośaḥ |

yenātmavānannamayo'nupūrṇaḥ

pravartate'sau sakalakriyāsu ||

||165||

naivātmāpi prāṇamayo vāyuvikāro

gantā''gantā vāyuvadantarbahireṣaḥ |

yasmātkiñcitkvāpi na vettīṣṭamaniṣṭaṃ

svaṃ vānyaṃ vā kiñcana nityaṃ paratantraḥ ||

||166||

jñānendriyāṇi ca manaśca manomayaḥ syāt

kośo mamāhamiti vastuvikalpahetuḥ |

saṃjñādibhedakalanākalito balīyāṃ-

statpūrvakośamabhipūrya vijṛmbhate yaḥ ||

||167||

pañcendriyaiḥ pañcabhireva hotṛbhiḥ

pracīyamāno viṣayājyadhārayā |

jājvalyamāno bahuvāsanendhanaiḥ

manomayāgnirdahati prapañcam ||

||168||

na hyastyavidyā manaso'tiriktā

mano hyavidyā bhavabandhahetuḥ |

tasminvinaṣṭe sakalaṃ vinaṣṭaṃ

vijṛmbhite'sminsakalaṃ vijṛmbhate ||

||169||

svapne'rthaśūnye sṛjati svaśaktyā

bhoktrādiviśvaṃ mana eva sarvam |

tathaiva jāgratyapi no viśeṣaḥ

tatsarvametanmanaso vijṛmbhaṇam ||

||170||

suṣuptikāle manasi pralīne

naivāsti kiñcitsakalaprasiddheḥ |

ato manaḥkalpita eva puṃsaḥ

saṃsāra etasya na vastuto'sti ||

||171||

vāyunā''nīyate meghaḥ punastenaiva nīyate |

manasā kalpyate bandho mokṣastenaiva kalpyate ||

||172||

dehādisarvaviṣaye parikalpya rāgaṃ

badhnāti tena puruṣaṃ paśuvadguṇena |

vairasyamatra viṣavat suvidhāya paścād

enaṃ vimocayati tanmana eva bandhāt ||

||173||

tasmānmanaḥ kāraṇamasya jantoḥ

bandhasya mokṣasya ca vā vidhāne |

bandhasya heturmalinaṃ rajoguṇaiḥ

mokṣasya śuddhaṃ virajastamaskam ||

||174||

vivekavairāgyaguṇātirekā-

cchuddhatvamāsādya mano vimuktyai |

bhavatyato buddhimato mumukṣo-

stābhyāṃ dṛḍhābhyāṃ bhavitavyamagre ||

||175||

mano nāma mahāvyāghro viṣayāraṇyabhūmiṣu |

caratyatra na gacchantu sādhavo ye mumukṣavaḥ ||

||176||

manaḥ prasūte viṣayānaśeṣān

sthūlātmanā sūkṣmatayā ca bhoktuḥ |

śarīravarṇāśramajātibhedān

guṇakriyāhetuphalāni nityam ||

||177||

asaṅgacidrūpamamuṃ vimohya

dehendriyaprāṇaguṇairnibaddhya |

ahammameti bhramayatyajasraṃ

manaḥ svakṛtyeṣu phalopabhuktiṣu ||

||178||

adhyāsadoṣātpuruṣasya saṃsṛtiḥ

adhyāsabandhastvamunaiva kalpitaḥ |

rajastamodoṣavato'vivekino

janmādiduḥkhasya nidānametat ||

||179||

ataḥ prāhurmano'vidyāṃ paṇḍitāstattvadarśinaḥ |

yenaiva bhrāmyate viśvaṃ vāyunevābhramaṇḍalam ||

||180||

tanmanaḥśodhanaṃ kāryaṃ prayatnena mumukṣuṇā |

viśuddhe sati caitasminmuktiḥ karaphalāyate ||

||181||

mokṣaikasaktyā viṣayeṣu rāgaṃ

nirmūlya sannyasya ca sarvakarma |

sacchraddhayā yaḥ śravaṇādiniṣṭho

rajaḥsvabhāvaṃ sa dhunoti buddheḥ ||

||182||

manomayo nāpi bhavetparātmā

hyādyantavattvātpariṇāmibhāvāt |

duḥkhātmakatvādviṣayatvahetoḥ

draṣṭā hi dṛśyātmatayā na dṛṣṭaḥ ||

||183||

buddhirbuddhīndriyaiḥ sārdhaṃ savṛttiḥ kartṛlakṣaṇaḥ |

vijñānamayakośaḥ syātpuṃsaḥ saṃsārakāraṇam ||

||184||

anuvrajaccitpratibimbaśaktiḥ

vijñānasaṃjñaḥ prakṛtervikāraḥ |

jñānakriyāvānahamityajasraṃ

dehendriyādiṣvabhimanyate bhṛśam ||

||185||

anādikālo'yamahaṃsvabhāvo

jīvaḥ samastavyavahāravoḍhā |

karoti karmāṇyapi pūrvavāsanaḥ

puṇyānyapuṇyāni ca tatphalāni ||

||186||

bhuṅkte vicitrāsvapi yoniṣu vraja-

nnāyāti niryātyadha ūrdhvameṣaḥ |

asyaiva vijñānamayasya jāgrat-

svapnādyavasthāḥ sukhaduḥkhabhogaḥ ||

||187||

dehādiniṣṭhāśramadharmakarma-

guṇābhimānaḥ satataṃ mameti |

vijñānakośo'yamatiprakāśaḥ

prakṛṣṭasānnidhyavaśātparātmanaḥ |

ato bhavatyeṣa upādhirasya

yadātmadhīḥ saṃsarati bhrameṇa ||

||188||

yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdi sphuratyayaṃ jyotiḥ | sphuratsvayañjyotiḥ

kūṭasthaḥ sannātmā kartā bhoktā bhavatyupādhisthaḥ ||

||189||

svayaṃ paricchedamupetya buddheḥ

tādātmyadoṣeṇa paraṃ mṛṣātmanaḥ |

sarvātmakaḥ sannapi vīkṣate svayaṃ

svataḥ pṛthaktvena mṛdo ghaṭāniva ||

||190||

upādhisambandhavaśātparātmā

hyupādhidharmānanubhāti tadguṇaḥ | 'pyupādhi

ayovikārānavikārivahnivat

sadaikarūpo'pi paraḥ svabhāvāt ||

||191||

śiṣya uvāca

bhrameṇāpyanyathā vā'stu jīvabhāvaḥ parātmanaḥ |

tadupādheranāditvānnānādernāśa iṣyate ||

||192||

ato'sya jīvabhāvo'pi nityā bhavati saṃsṛtiḥ |

na nivarteta tanmokṣaḥ kathaṃ me śrīguro vada ||

||193||

śrīgururuvāca

samyakpṛṣṭaṃ tvayā vidvansāvadhānena tacchṛṇu |

prāmāṇikī na bhavati bhrāntyā mohitakalpanā ||

||194||

bhrāntiṃ vinā tvasaṅgasya niṣkriyasya nirākṛteḥ |

na ghaṭetārthasambandho nabhaso nīlatādivat ||

||195||

svasya draṣṭurnirguṇasyākriyasya

pratyagbodhānandarūpasya buddheḥ |

bhrāntyā prāpto jīvabhāvo na satyo

mohāpāye nāstyavastusvabhāvāt ||

||196||

yāvadbhrāntistāvadevāsya sattā

mithyājñānojjṛmbhitasya pramādāt |

rajjvāṃ sarpo bhrāntikālīna eva

bhrānternāśe naiva sarpo'pi tadvat ||

||197||

anāditvamavidyāyāḥ kāryasyāpi tatheṣyate |

utpannāyāṃ tu vidyāyāmāvidyakamanādyapi ||

||198||

prabodhe svapnavatsarvaṃ sahamūlaṃ vinaśyati |

anādyapīdaṃ no nityaṃ prāgabhāva iva sphuṭam ||

||199||

anāderapi vidhvaṃsaḥ prāgabhāvasya vīkṣitaḥ |

yadbuddhyupādhisambandhātparikalpitamātmani ||

||200||

jīvatvaṃ na tato'nyastu svarūpeṇa vilakṣaṇaḥ | tato'nyattu

sambandhastvātmano buddhyā mithyājñānapuraḥsaraḥ ||

||201||

vinivṛttirbhavettasya samyagjñānena nānyathā |

brahmātmaikatvavijñānaṃ samyagjñānaṃ śrutermatam ||

||202||

tadātmānātmanoḥ samyagvivekenaiva sidhyati |

tato vivekaḥ kartavyaḥ pratyagātmasadātmanoḥ ||

||203||

jalaṃ paṅkavadatyantaṃ paṅkāpāye jalaṃ sphuṭam | paṅkavadaspaṣṭaṃ

yathā bhāti tathātmāpi doṣābhāve sphuṭaprabhaḥ ||

||204||

asannivṛttau tu sadātmanā sphuṭaṃ

pratītiretasya bhavetpratīcaḥ |

tato nirāsaḥ karaṇīya eva

sadātmanaḥ sādhvahamādivastunaḥ ||

||205||

ato nāyaṃ parātmā syādvijñānamayaśabdabhāk |

vikāritvājjaḍatvācca paricchinnatvahetutaḥ |

dṛśyatvādvyabhicāritvānnānityo nitya iṣyate ||

||206||

ānandapratibimbacumbitatanurvṛttistamojṛmbhitā

syādānandamayaḥ priyādiguṇakaḥ sveṣṭārthalābhodayaḥ |

puṇyasyānubhave vibhāti kṛtināmānandarūpaḥ svayaṃ

sarvo nandati yatra sādhu tanubhṛnmātraḥ prayatnaṃ vinā ||

||207||

ānandamayakośasya suṣuptau sphūrtirutkaṭā |

svapnajāgarayorīṣadiṣṭasandarśanādinā ||

||208||

naivāyamānandamayaḥ parātmā

sopādhikatvātprakṛtervikārāt |

kāryatvahetoḥ sukṛtakriyāyā

vikārasaṅghātasamāhitatvāt ||

||209||

pañcānāmapi kośānāṃ niṣedhe yuktitaḥ śruteḥ | yuktitaḥ kṛte

tanniṣedhāvadhi sākṣī bodharūpo'vaśiṣyate ||

||210||

yo'yamātmā svayañjyotiḥ pañcakośavilakṣaṇaḥ |

avasthātrayasākṣī sannirvikāro nirañjanaḥ |

sadānandaḥ sa vijñeyaḥ svātmatvena vipaścitā ||

||211||

śiṣya uvāca

mithyātvena niṣiddheṣu kośeṣveteṣu pañcasu |

sarvābhāvaṃ vinā kiñcinna paśyāmyatra he guro |

vijñeyaṃ kimu vastvasti svātmanā''tmavipaścitā ||

||212||

śrīgururuvāca

satyamuktaṃ tvayā vidvannipuṇo'si vicāraṇe |

ahamādivikārāste tadabhāvo'yamapyanu ||

||213||

sarve yenānubhūyante yaḥ svayaṃ nānubhūyate |

tamātmānaṃ veditāraṃ viddhi buddhyā susūkṣmayā ||

||214||

tatsākṣikaṃ bhavettattadyadyadyenānubhūyate |

kasyāpyananubhūtārthe sākṣitvaṃ nopayujyate ||

||215||

asau svasākṣiko bhāvo yataḥ svenānubhūyate |

ataḥ paraṃ svayaṃ sākṣātpratyagātmā na cetaraḥ ||

||216||

jāgratsvapnasuṣuptiṣu sphuṭataraṃ yo'sau samujjṛmbhate

pratyagrūpatayā sadāhamahamityantaḥ sphurannaikadhā | sphurannekadhā

nānākāravikārabhāgina imān paśyannahandhīmukhān

nityānandacidātmanā sphurati taṃ viddhi svametaṃ hṛdi ||

||217||

ghaṭodake bimbitamarkabimba-

mālokya mūḍho ravimeva manyate |

tathā cidābhāsamupādhisaṃsthaṃ

bhrāntyāhamityeva jaḍo'bhimanyate ||

||218||

ghaṭaṃ jalaṃ tadgatamarkabimbaṃ

vihāya sarvaṃ vinirīkṣyate'rkaḥ | divi vīkṣyate'rkaḥ

taṭastha etattritayāvabhāsakaḥ

svayamprakāśo viduṣā yathā tathā ||

||219||

dehaṃ dhiyaṃ citpratibimbamevaṃ

visṛjya buddhau nihitaṃ guhāyām |

draṣṭāramātmānamakhaṇḍabodhaṃ

sarvaprakāśaṃ sadasadvilakṣaṇam ||

||220||

nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ

antarbahiḥśūnyamananyamātmanaḥ |

vijñāya samyaṅnijarūpametat

pumān vipāpmā virajo vimṛtyuḥ ||

||221||

viśoka ānandaghano vipaścit

svayaṃ kutaścinna bibheti kaścit |

nānyo'sti panthā bhavabandhamukteḥ

vinā svatattvāvagamaṃ mumukṣoḥ ||

||222||

brahmābhinnatvavijñānaṃ bhavamokṣasya kāraṇam |

yenādvitīyamānandaṃ brahma sampadyate budhaiḥ ||

||223||

brahmabhūtastu saṃsṛtyai vidvānnāvartate punaḥ |

vijñātavyamataḥ samyagbrahmābhinnatvamātmanaḥ ||

||224||

satyaṃ jñānamanantaṃ brahma viśuddhaṃ paraṃ svataḥsiddham |

nityānandaikarasaṃ pratyagabhinnaṃ nirantaraṃ jayati ||

||225||

sadidaṃ paramādvaitaṃ svasmādanyasya vastuno'bhāvāt |

na hyanyadasti kiñcit samyak paramārthatattvabodhadaśāyām ||

||226||

yadidaṃ sakalaṃ viśvaṃ nānārūpaṃ pratītamajñānāt |

tatsarvaṃ brahmaiva pratyastāśeṣabhāvanādoṣam ||

||227||

mṛtkāryabhūto'pi mṛdo na bhinnaḥ

kumbho'sti sarvatra tu mṛtsvarūpāt |

na kumbharūpaṃ pṛthagasti kumbhaḥ

kuto mṛṣā kalpitanāmamātraḥ ||

||228||

kenāpi mṛdbhinnatayā svarūpaṃ

ghaṭasya sandarśayituṃ na śakyate |

ato ghaṭaḥ kalpita eva mohā-

nmṛdeva satyaṃ paramārthabhūtam ||

||229||

sadbrahmakāryaṃ sakalaṃ sadevaṃ

tanmātrametanna tato'nyadasti | sanmātrametanna

astīti yo vakti na tasya moho

vinirgato nidritavatprajalpaḥ ||

||230||

brahmaivedaṃ viśvamityeva vāṇī

śrautī brūte'tharvaniṣṭhā variṣṭhā |

tasmādetadbrahmamātraṃ hi viśvaṃ

nādhiṣṭhānādbhinnatā''ropitasya ||

||231||

satyaṃ yadi syājjagadetadātmano'

nantattvahānirnigamāpramāṇatā |

asatyavāditvamapīśituḥ syā-

nnaitattrayaṃ sādhu hitaṃ mahātmanām ||

||232||

īśvaro vastutattvajño na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ |

na ca matsthāni bhūtānītyevameva vyacīklṛpat ||

||233||

yadi satyaṃ bhavedviśvaṃ suṣuptāvupalabhyatām |

yannopalabhyate kiñcidato'satsvapnavanmṛṣā ||

||234||

ataḥ pṛthaṅnāsti jagatparātmanaḥ

pṛthakpratītistu mṛṣā guṇādivat | guṇāhivat

āropitasyāsti kimarthavattā'-

dhiṣṭhānamābhāti tathā bhrameṇa ||

||235||

bhrāntasya yadyadbhramataḥ pratītaṃ

brahmaiva tattadrajataṃ hi śuktiḥ |

idantayā brahma sadaiva rūpyate

tvāropitaṃ brahmaṇi nāmamātram ||

||236||

ataḥ paraṃ brahma sadadvitīyaṃ

viśuddhavijñānaghanaṃ nirañjanam |

praśāntamādyantavihīnamakriyaṃ

nirantarānandarasasvarūpam ||

||237||

nirastamāyākṛtasarvabhedaṃ

nityaṃ sukhaṃ niṣkalamaprameyam | nityaṃ dhruvaṃ

arūpamavyaktamanākhyamavyayaṃ

jyotiḥ svayaṃ kiñcididaṃ cakāsti ||

||238||

jñātṛjñeyajñānaśūnyamanantaṃ nirvikalpakam |

kevalākhaṇḍacinmātraṃ paraṃ tattvaṃ vidurbudhāḥ ||

||239||

aheyamanupādeyaṃ manovācāmagocaram |

aprameyamanādyantaṃ brahma pūrṇamahaṃ mahaḥ ||

||240||

tattvampadābhyāmabhidhīyamānayoḥ

brahmātmanoḥ śodhitayoryadīttham | śodhitayoryadittham

śrutyā tayostattvamasīti samyag

ekatvameva pratipādyate muhuḥ ||

||241||

ekyaṃ tayorlakṣitayorna vācyayoḥ

nigadyate'nyonyaviruddhadharmiṇoḥ |

khadyotabhānvoriva rājabhṛtyayoḥ

kūpāmburāśyoḥ paramāṇumervoḥ ||

||242||

tayorvirodho'yamupādhikalpito

na vāstavaḥ kaścidupādhireṣaḥ |

īśasya māyā mahadādikāraṇaṃ

jīvasya kāryaṃ śṛṇu pañcakośam ||

||243||

etāvupādhī parajīvayostayoḥ

samyaṅnirāse na paro na jīvaḥ |

rājyaṃ narendrasya bhaṭasya kheṭak-

stayorapohe na bhaṭo na rājā ||

||244||

athāta ādeśa iti śrutiḥ svayaṃ

niṣedhati brahmaṇi kalpitaṃ dvayam |

śrutipramāṇānugṛhītabodhā-

ttayornirāsaḥ karaṇīya eva ||

||245||

nedaṃ nedaṃ kalpitatvānna satyaṃ

rajjudṛṣṭavyālavatsvapnavacca | rajjau

itthaṃ dṛśyaṃ sādhuyuktyā vyapohya

jñeyaḥ paścādekabhāvastayoryaḥ ||

||246||

tatastu tau lakṣaṇayā sulakṣyau

tayorakhaṇḍaikarasatvasiddhaye |

nālaṃ jahatyā na tathā'jahatyā

kintūbhayārthātmikayaiva bhāvyam ||

||247||

sa devadatto'yamitīha caikatā

viruddhadharmāṃśamapāsya kathyate |

yathā tathā tattvamasītivākye

viruddhadharmānubhayatra hitvā ||

||248||

saṃlakṣya cinmātratayā sadātmanoḥ

akhaṇḍabhāvaḥ paricīyate budhaiḥ |

evaṃ mahāvākyaśatena kathyate

brahmātmanoraikyamakhaṇḍabhāvaḥ ||

||249||

asthūlamityetadasannirasya

siddhaṃ svato vyomavadapratarkyam |

ato mṛṣāmātramidaṃ pratītaṃ

jahīhi yatsvātmatayā gṛhītam |

brahmāhamityeva viśuddhabuddhyā

viddhi svamātmānamakhaṇḍabodham ||

||250||

mṛtkāryaṃ sakalaṃ ghaṭādi satataṃ mṛnmātramevāhitaṃ

tadvatsajjanitaṃ sadātmakamidaṃ sanmātramevākhilam |

yasmānnāsti sataḥ paraṃ kimapi tatsatyaṃ sa ātmā svayaṃ

tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam ||

||251||

nidrākalpitadeśakālaviṣayajñātrādi sarvaṃ yathā

mithyā tadvadihāpi jāgrati jagatsvājñānakāryatvataḥ |

yasmādevamidaṃ śarīrakaraṇaprāṇāhamādyapyasat

tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam ||

||252||

yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke

tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |

svapne naṣṭaṃ svapnaviśvaṃ vicitraṃ

svasmādbhinnaṃ kinnu dṛṣṭaṃ prabodhe ||

||253||

jātinītikulagotradūragaṃ

nāmarūpaguṇadoṣavarjitam |

deśakālaviṣayātivarti yad

brahma tattvamasi bhāvayātmani ||

||254||

yatparaṃ sakalavāgagocaraṃ

gocaraṃ vimalabodhacakṣuṣaḥ |

śuddhacidghanamanādi vastu yad

brahma tattvamasi bhāvayātmani ||

||255||

ṣaḍbhirūrmibhirayogi yogihṛd-

bhāvitaṃ na karaṇairvibhāvitam |

buddhyavedyamanavadyamasti yad

brahma tattvamasi bhāvayātmani ||

||256||

bhrāntikalpitajagatkalāśrayaṃ

svāśrayaṃ ca sadasadvilakṣaṇam |

niṣkalaṃ nirupamānavaddhi yad

brahma tattvamasi bhāvayātmani ||

||257||

janmavṛddhipariṇatyapakṣaya-

vyādhināśanavihīnamavyayam |

viśvasṛṣṭyavavighātakāraṇaṃ

brahma tattvamasi bhāvayātmani ||

||258||

astabhedamanapāstalakṣaṇaṃ

nistaraṅgajalarāśiniścalam |

nityamuktamavibhaktamūrti yad

brahma tattvamasi bhāvayātmani ||

||259||

ekameva sadanekakāraṇaṃ

kāraṇāntaranirāsyakāraṇam | sakāraṇam

kāryakāraṇavilakṣaṇaṃ svayaṃ

brahma tattvamasi bhāvayātmani ||

||260||

nirvikalpakamanalpamakṣaraṃ

yatkṣarākṣaravilakṣaṇaṃ param |

nityamavyayasukhaṃ nirañjanaṃ

brahma tattvamasi bhāvayātmani ||

||261||

yadvibhāti sadanekadhā bhramā-

nnāmarūpaguṇavikriyātmanā |

hemavatsvayamavikriyaṃ sadā

brahma tattvamasi bhāvayātmani ||

||262||

yaccakāstyanaparaṃ parātparaṃ

pratyagekarasamātmalakṣaṇam |

satyacitsukhamanantamavyayaṃ

brahma tattvamasi bhāvayātmani ||

||263||

uktamarthamimamātmani svayaṃ

bhāvayetprathitayuktibhirdhiyā | bhāvaya prathita

saṃśayādirahitaṃ karāmbuvat

tena tattvanigamo bhaviṣyati ||

||264||

sambodhamātraṃ pariśuddhatattvaṃ

vijñāya saṅghe nṛpavacca sainye |

tadāśrayaḥ svātmani sarvadā sthito

vilāpaya brahmaṇi viśvajātam ||

||265||

buddhau guhāyāṃ sadasadvilakṣaṇaṃ

brahmāsti satyaṃ paramadvitīyam |

tadātmanā yo'tra vasedguhāyāṃ

punarna tasyāṅgaguhāpraveśaḥ ||

||266||

jñāte vastunyapi balavatī vāsanā'nādireṣā

kartā bhoktāpyahamiti dṛḍhā yā'sya saṃsārahetuḥ |

pratyagdṛṣṭyā''tmani nivasatā sāpaneyā prayatnā-

nmuktiṃ prāhustadiha munayo vāsanātānavaṃ yat ||

||267||

ahaṃ mameti yo bhāvo dehākṣādāvanātmani |

adhyāso'yaṃ nirastavyo viduṣā svātmaniṣṭhayā ||

||268||

jñātvā svaṃ pratyagātmānaṃ buddhitadvṛttisākṣiṇam |

so'hamityeva sadvṛttyā'nātmanyātmamatiṃ jahi ||

||269||

lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam |

śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru ||

||270||

lokavāsanayā jantoḥ śāstravāsanayāpi ca |

dehavāsanayā jñānaṃ yathāvannaiva jāyate ||

||271||

saṃsārakārāgṛhamokṣamiccho-

rayomayaṃ pādanibandhaśṛṅkhalam | nibaddha

vadanti tajjñāḥ paṭu vāsanātrayaṃ

yo'smādvimuktaḥ samupaiti muktim ||

||272||

jalādisaṃsargavaśātprabhūta-

durgandhadhūtā'garudivyavāsanā |

saṅgharṣaṇenaiva vibhāti samya-

gvidhūyamāne sati bāhyagandhe ||

||273||

antaḥśritānantadurantavāsanā-

dhūlīviliptā paramātmavāsanā |

prajñātisaṅgharṣaṇato viśuddhā

pratīyate candanagandhavat sphuṭam ||

||274||

anātmavāsanājālaistirobhūtātmavāsanā |

nityātmaniṣṭhayā teṣāṃ nāśe bhāti svayaṃ sphuṭam ||

||275||

yathā yathā pratyagavasthitaṃ manaḥ

tathā tathā muñcati bāhyavāsanām | bāhyavāsanāḥ

niḥśeṣamokṣe sati vāsanānāṃ

ātmānubhūtiḥ pratibandhaśūnyā ||

||276||

svātmanyeva sadā sthitvā mano naśyati yoginaḥ | sthityā

vāsanānāṃ kṣayaścātaḥ svādhyāsāpanayaṃ kuru ||

||277||

tamo dvābhyāṃ rajaḥ sattvātsattvaṃ śuddhena naśyati |

tasmātsattvamavaṣṭabhya svādhyāsāpanayaṃ kuru ||

||278||

prārabdhaṃ puṣyati vapuriti niścitya niścalaḥ |

dhairyamālambya yatnena svādhyāsāpanayaṃ kuru ||

||279||

nāhaṃ jīvaḥ paraṃ brahmetyatadvyāvṛttipūrvakam |

vāsanāvegataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru ||

||280||

śrutyā yuktyā svānubhūtyā jñātvā sārvātmyamātmanaḥ |

kvacidābhāsataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru ||

||281||

anādānavisargābhyāmīṣannāsti kriyā muneḥ | annādānavisargā

tadekaniṣṭhayā nityaṃ svādhyāsāpanayaṃ kuru ||

||282||

tattvamasyādivākyotthabrahmātmaikatvabodhataḥ |

brahmaṇyātmatvadārḍhyāya svādhyāsāpanayaṃ kuru ||

||283||

ahambhāvasya dehe'sminniḥśeṣavilayāvadhi |

sāvadhānena yuktātmā svādhyāsāpanayaṃ kuru ||

||284||

pratītirjīvajagatoḥ svapnavadbhāti yāvatā |

tāvannirantaraṃ vidvansvādhyāsāpanayaṃ kuru ||

||285||

nidrāyā lokavārtāyāḥ śabdāderapi vismṛteḥ |

kvacinnāvasaraṃ dattvā cintayātmānamātmani ||

||286||

mātāpitrormalodbhūtaṃ malamāṃsamayaṃ vapuḥ |

tyaktvā cāṇḍālavaddūraṃ brahmībhūya kṛtī bhava ||

||287||

ghaṭākāśaṃ mahākāśa ivātmānaṃ parātmani |

vilāpyākhaṇḍabhāvena tūṣṇī bhava sadā mune ||

||288||

svaprakāśamadhiṣṭhānaṃ svayambhūya sadātmanā |

brahmāṇḍamapi piṇḍāṇḍaṃ tyajyatāṃ malabhāṇḍavat ||

||289||

cidātmani sadānande dehārūḍhāmahandhiyam |

niveśya liṅgamutsṛjya kevalo bhava sarvadā ||

||290||

yatraiṣa jagadābhāso darpaṇāntaḥ puraṃ yathā |

tadbrahmāhamiti jñātvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi ||

||291||

yatsatyabhūtaṃ nijarūpamādyaṃ

cidadvayānandamarūpamakriyam |

tadetya mithyāvapurutsṛjeta

śailūṣavadveṣamupāttamātmanaḥ ||

||292||

sarvātmanā dṛśyamidaṃ mṛṣaiva

naivāhamarthaḥ kṣaṇikatvadarśanāt |

jānāmyahaṃ sarvamiti pratītiḥ

kuto'hamādeḥ kṣaṇikasya sidhyet ||

||293||

ahampadārthastvahamādisākṣī

nityaṃ suṣuptāvapi bhāvadarśanāt |

brūte hyajo nitya iti śrutiḥ svayaṃ

tatpratyagātmā sadasadvilakṣaṇaḥ ||

||294||

vikāriṇāṃ sarvavikāravettā

nityāvikāro bhavituṃ samarhati | nityo'vikāro

manorathasvapnasuṣuptiṣu sphuṭaṃ

punaḥ punardṛṣṭamasattvametayoḥ ||

||295||

ato'bhimānaṃ tyaja māṃsapiṇḍe

piṇḍābhimāninyapi buddhikalpite |

kālatrayābādhyamakhaṇḍabodhaṃ

jñātvā svamātmānamupaihi śāntim ||

||296||

tyajābhimānaṃ kulagotranāma-

rūpāśrameṣvārdraśavāśriteṣu |

liṅgasya dharmānapi kartṛtādīṃ-

styaktvā bhavākhaṇḍasukhasvarūpaḥ ||

||297||

santyanye pratibandhāḥ puṃsaḥ saṃsārahetavo dṛṣṭāḥ |

teṣāmevaṃ mūlaṃ prathamavikāro bhavatyahaṅkāraḥ ||

||298||

yāvatsyātsvasya sambandho'haṅkāreṇa durātmanā |

tāvanna leśamātrāpi muktivārtā vilakṣaṇā ||

||299||

ahaṅkāragrahānmuktaḥ svarūpamupapadyate |

candravadvimalaḥ pūrṇaḥ sadānandaḥ svayamprabhaḥ ||

||300||

yo vā pure so'hamiti pratīto

buddhyā praklṛptastamasā'timūḍhayā | buddhyā'viviktastamasā

tasyaiva niḥśeṣatayā vināśe

brahmātmabhāvaḥ pratibandhaśūnyaḥ ||

||301||

brahmānandanidhirmahābalavatā'haṅkāraghorāhinā

saṃveṣṭyātmani rakṣyate guṇamayaiścaṇḍestribhirmastakaiḥ

vijñānākhyamahāsinā śrutimatā vicchidya śīrṣatrayaṃ

nirmūlyāhimimaṃ nidhiṃ sukhakaraṃ dhīro'nubhoktuṅkṣamaḥ ||

||302||

yāvadvā yatkiñcidviṣadoṣasphūrtirasti ceddehe |

kathamārogyāya bhavettadvadahantāpi yogino muktyai ||

||303||

ahamo'tyantanivṛttyā tatkṛtanānāvikalpasaṃhṛtyā |

pratyaktattvavivekādidamahamasmīti vindate tattvam ||

||304||

ahaṅkāre kartaryahamiti matiṃ muñca sahasā

vikārātmanyātmapratiphalajuṣi svasthitimuṣi |

yadadhyāsātprāptā janimṛtijarāduḥkhabahulā

pratīcaścinmūrtestava sukhatanoḥ saṃsṛtiriyam ||

||305||

sadaikarūpasya cidātmano vibho-

rānandamūrteranavadyakīrteḥ |

naivānyathā kvāpyavikāriṇaste

vināhamadhyāsamamuṣya saṃsṛtiḥ ||

||306||

tasmādahaṅkāramimaṃ svaśatruṃ

bhokturgale kaṇṭakavatpratītam |

vicchidya vijñānamahāsinā sphuṭaṃ

bhuṅkṣvātmasāmrājyasukhaṃ yatheṣṭam ||

||307||

tato'hamādervinivartya vṛttiṃ

santyaktarāgaḥ paramārthalābhāt |

tūṣṇīṃ samāssvātmasukhānubhūtyā

pūrṇātmanā brahmaṇi nirvikalpaḥ ||

||308||

samūlakṛtto'pi mahānahaṃ punaḥ

vyullekhitaḥ syādyadi cetasā kṣaṇam |

sañjīvya vikṣepaśataṃ karoti

nabhasvatā prāvṛṣi vārido yathā ||

||309||

nigṛhya śatrorahamo'vakāśaḥ

kvacinna deyo viṣayānucintayā |

sa eva sañjīvanaheturasya

prakṣīṇajambīratarorivāmbu ||

||310||

dehātmanā saṃsthita eva kāmī

vilakṣaṇaḥ kāmayitā kathaṃ syāt |

ato'rthasandhānaparatvameva

bhedaprasaktyā bhavabandhahetuḥ ||

||311||

kāryapravardhanādbījapravṛddhiḥ paridṛśyate |

kāryanāśādbījanāśastasmātkāryaṃ nirodhayet ||

||312||

vāsanāvṛddhitaḥ kāryaṃ kāryavṛddhyā ca vāsanā |

vardhate sarvathā puṃsaḥ saṃsāro na nivartate ||

||313||

saṃsārabandhavicchittyai tad dvayaṃ pradahedyatiḥ |

vāsanāvṛddhiretābhyāṃ cintayā kriyayā bahiḥ ||

||314||

tābhyāṃ pravardhamānā sā sūte saṃsṛtimātmanaḥ |

trayāṇāṃ ca kṣayopāyaḥ sarvāvasthāsu sarvadā ||

||315||

sarvatra sarvataḥ sarvabrahmamātrāvalokanaiḥ | mātrāvalokanam

sadbhāvavāsanādārḍhyāttattrayaṃ layamaśnute ||

||316||

kriyānāśe bhaveccintānāśo'smādvāsanākṣayaḥ |

vāsanāprakṣayo mokṣaḥ sā jīvanmuktiriṣyate ||

||317||

sadvāsanāsphūrtivijṛmbhaṇe sati

hyasau vilīnāpyahamādivāsanā | vilīnā tvahamādivāsanā

atiprakṛṣṭāpyaruṇaprabhāyāṃ

vilīyate sādhu yathā tamisrā ||

||318||

tamastamaḥkāryamanarthajālaṃ

na dṛśyate satyudite dineśe |

tathā'dvayānandarasānubhūtau

naivāsti bandho na ca duḥkhagandhaḥ ||

||319||

dṛśyaṃ pratītaṃ pravilāpayansan

sanmātramānandaghanaṃ vibhāvayan |

samāhitaḥ sanbahirantaraṃ vā

kālaṃ nayethāḥ sati karmabandhe ||

||320||

pramādo brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaḥ kadācana |

pramādo mṛtyurityāha bhagavānbrahmaṇaḥ sutaḥ ||

||321||

na pramādādanartho'nyo jñāninaḥ svasvarūpataḥ |

tato mohastato'handhīstato bandhastato vyathā ||

||322||

viṣayābhimukhaṃ dṛṣṭvā vidvāṃsamapi vismṛtiḥ |

vikṣepayati dhīdoṣairyoṣā jāramiva priyam ||

||323||

yathāpakṛṣṭaṃ śaivālaṃ kṣaṇamātraṃ na tiṣṭhati |

āvṛṇoti tathā māyā prājñaṃ vāpi parāṅmukham ||

||324||

lakṣyacyutaṃ cedyadi cittamīṣad

bahirmukhaṃ sannipatettatastataḥ |

pramādataḥ pracyutakelikandukaḥ

sopānapaṅktau patito yathā tathā ||

||325||

viṣayeṣvāviśaccetaḥ saṅkalpayati tadguṇān |

samyaksaṅkalpanātkāmaḥ kāmātpuṃsaḥ pravartanam ||

||326||

ataḥ pramādānna paro'sti mṛtyuḥ

vivekino brahmavidaḥ samādhau |

samāhitaḥ siddhimupaiti samyak

samāhitātmā bhava sāvadhānaḥ ||

||327||

tataḥ svarūpavibhraṃśo vibhraṣṭastu patatyadhaḥ |

patitasya vinā nāśaṃ punarnāroha īkṣyate ||

||328||

saṅkalpaṃ varjayettasmātsarvānarthasya kāraṇam |

apathyāni hi vastūni vyādhigrasto yathotsṛje |

jīvato yasya kaivalyaṃ videhe sa ca kevalaḥ |

yatkiñcit paśyato bhedaṃ bhayaṃ brūte yajuḥśrutiḥ ||

||329||

yadā kadā vāpi vipaścideṣa

brahmaṇyanante'pyaṇumātrabhedam |

paśyatyathāmuṣya bhayaṃ tadaiva

yadvīkṣitaṃ bhinnatayā pramādāt ||

||330||

śrutismṛtinyāyaśatairniṣiddhe

dṛśye'tra yaḥ svātmamatiṃ karoti |

upaiti duḥkhopari duḥkhajātaṃ

niṣiddhakartā sa malimluco yathā ||

||331||

satyābhisandhānarato vimukto

mahattvamātmīyamupaiti nityam |

mithyābhisandhānaratastu naśyed

dṛṣṭaṃ tadetadyadacauracaurayoḥ ||

||332||

yatirasadanusandhiṃ bandhahetuṃ vihāya

svayamayamahamasmītyātmadṛṣṭyaiva tiṣṭhet

sukhayati nanu niṣṭhā brahmaṇi svānubhūtyā

harati paramavidyākāryaduḥkhaṃ pratītam ||

||333||

bāhyānusandhiḥ parivardhayetphalaṃ

durvāsanāmeva tatastato'dhikām |

jñātvā vivekaiḥ parihṛtya bāhyaṃ

svātmānusandhiṃ vidadhīta nityam ||

||334||

bāhye niruddhe manasaḥ prasannatā

manaḥprasāde paramātmadarśanam |

tasminsudṛṣṭe bhavabandhanāśo

bahirnirodhaḥ padavī vimukteḥ ||

||335||

kaḥ paṇḍitaḥ sansadasadvivekī

śrutipramāṇaḥ paramārthadarśī |

jānanhi kuryādasato'valambaṃ

svapātahetoḥ śiśuvanmumukṣuḥ ||

||336||

dehādisaṃsaktimato na muktiḥ

muktasya dehādyabhimatyabhāvaḥ |

suptasya no jāgaraṇaṃ na jāgrataḥ

svapnastayorbhinnaguṇāśrayatvāt ||

||337||

antarbahiḥ svaṃ sthirajaṅgameṣu

jñātvā''tmanādhāratayā vilokya | jñānātman

tyaktākhilopādhirakhaṇḍarūpaḥ

pūrṇātmanā yaḥ sthita eṣa muktaḥ ||

||338||

sarvātmanā bandhavimuktihetuḥ

sarvātmabhāvānna paro'sti kaścit |

dṛśyāgrahe satyupapadyate'sau

sarvātmabhāvo'sya sadātmaniṣṭhayā ||

||339||

dṛśyasyāgrahaṇaṃ kathaṃ nu ghaṭate dehātmanā tiṣṭhato

bāhyārthānubhavaprasaktamanasastattatkriyāṃ kurvataḥ |

sannyastākhiladharmakarmaviṣayairnityātmaniṣṭhāparaiḥ

tattvajñaiḥ karaṇīyamātmani sadānandecchubhiryatnataḥ ||

||340||

sarvātmasiddhaye bhikṣoḥ kṛtaśravaṇakarmaṇaḥ | sārvātmya

samādhiṃ vidadhātyeṣā śānto dānta iti śrutiḥ ||

||341||

ārūḍhaśakterahamo vināśaḥ

kartunna śakya sahasāpi paṇḍitaiḥ | kartuṃ na

ye nirvikalpākhyasamādhiniścalāḥ

tānantarā'nantabhavā hi vāsanāḥ ||

||342||

ahambuddhyaiva mohinyā yojayitvā''vṛterbalāt |

vikṣepaśaktiḥ puruṣaṃ vikṣepayati tadguṇaiḥ ||

||343||

vikṣepaśaktivijayo viṣamo vidhātuṃ

niḥśeṣamāvaraṇaśaktinivṛttyabhāve |

dṛgdṛśyayoḥ sphuṭapayojalavadvibhāge

naśyettadāvaraṇamātmani ca svabhāvāt |

niḥsaṃśayena bhavati pratibandhaśūnyo

vikṣepaṇaṃ na hi tadā yadi cenmṛṣārthe ||

||344||

samyagvivekaḥ sphuṭabodhajanyo

vibhajya dṛgdṛśyapadārthatattvam |

chinatti māyākṛtamohabandhaṃ

yasmādvimuktastu punarna saṃsṛtiḥ ||

||345||

parāvaraikatvavivekavahniḥ

dahatyavidyāgahanaṃ hyaśeṣam |

kiṃ syātpunaḥ saṃsaraṇasya bījaṃ

advaitabhāvaṃ samupeyuṣo'sya ||

||346||

āvaraṇasya nivṛttirbhavati hi samyakpadārthadarśanataḥ |

mithyājñānavināśastadvikṣepajanitaduḥkhanivṛttiḥ ||

||347||

etattritayaṃ dṛṣṭaṃ samyagrajjusvarūpavijñānāt |

tasmādvastusatattvaṃ jñātavyaṃ bandhamuktaye viduṣā ||

||348||

ayo'gniyogādiva satsamanvayān

mātrādirūpeṇa vijṛmbhate dhīḥ |

tatkāryametaddvitayaṃ yato mṛṣā

dṛṣṭaṃ bhramasvapnamanoratheṣu ||

||349||

tato vikārāḥ prakṛterahammukhā

dehāvasānā viṣayāśca sarve |

kṣaṇe'nyathābhāvitayā hyamīṣā-

masattvamātmā tu kadāpi nānyathā ||

||350||

nityādvayākhaṇḍacidekarūpo

buddhyādisākṣī sadasadvilakṣaṇaḥ |

ahampadapratyayalakṣitārthaḥ

pratyak sadānandaghanaḥ parātmā ||

||351||

itthaṃ vipaścitsadasadvibhajya

niścitya tattvaṃ nijabodhadṛṣṭyā |

jñātvā svamātmānamakhaṇḍabodhaṃ

tebhyo vimuktaḥ svayameva śāmyati ||

||352||

ajñānahṛdayagrantherniḥśeṣavilayastadā |

samādhinā'vikalpena yadā'dvaitātmadarśanam ||

||353||

tvamahamidamitīyaṃ kalpanā buddhidoṣāt

prabhavati paramātmanyadvaye nirviśeṣe |

pravilasati samādhāvasya sarvo vikalpo

vilayanamupagacchedvastutattvāvadhṛtyā ||

||354||

śānto dāntaḥ paramuparataḥ kṣāntiyuktaḥ samādhiṃ

kurvannityaṃ kalayati yatiḥ svasya sarvātmabhāvam |

tenāvidyātimirajanitānsādhu dagdhvā vikalpān

brahmākṛtyā nivasati sukhaṃ niṣkriyo nirvikalpaḥ ||

||355||

samāhitā ye pravilāpya bāhyaṃ

śrotrādi cetaḥ svamahaṃ cidātmani |

ta eva muktā bhavapāśabandhaiḥ

nānye tu pārokṣyakathābhidhāyinaḥ ||

||356||

upādhibhedātsvayameva bhidyate

copādhyapohe svayameva kevalaḥ |

tasmādupādhervilayāya vidvān

vasetsadā'kalpasamādhiniṣṭhayā ||

||357||

sati sakto naro yāti sadbhāvaṃ hyekaniṣṭhayā |

kīṭako bhramaraṃ dhyāyan bhramaratvāya kalpate ||

||358||

kriyāntarāsaktimapāsya kīṭako

dhyāyannalitvaṃ hyalibhāvamṛcchati | dhyāyanyathāliṃ

tathaiva yogī paramātmatattvaṃ

dhyātvā samāyāti tadekaniṣṭhayā ||

||359||

atīva sūkṣmaṃ paramātmatattvaṃ

na sthūladṛṣṭyā pratipattumarhati |

samādhinātyantasusūkṣmavṛttyā

jñātavyamāryairatiśuddhabuddhibhiḥ ||

||360||

yathā suvarṇaṃ puṭapākaśodhitaṃ

tyaktvā malaṃ svātmaguṇaṃ samṛcchati |

tathā manaḥ sattvarajastamomalaṃ

dhyānena santyajya sameti tattvam ||

||361||

nirantarābhyāsavaśāttaditthaṃ

pakvaṃ mano brahmaṇi līyate yadā |

tadā samādhiḥ savikalpavarjitaḥ

svato'dvayānandarasānubhāvakaḥ ||

||362||

samādhinā'nena samastavāsanā-

granthervināśo'khilakarmanāśaḥ |

antarbahiḥ sarvata eva sarvadā

svarūpavisphūrtirayatnataḥ syāt ||

||363||

śruteḥ śataguṇaṃ vidyānmananaṃ mananādapi |

nididhyāsaṃ lakṣaguṇamanantaṃ nirvikalpakam ||

||364||

nirvikalpakasamādhinā sphuṭaṃ

brahmatattvamavagamyate dhruvam |

nānyathā calatayā manogateḥ

pratyayāntaravimiśritaṃ bhavet ||

||365||

ataḥ samādhatsva yatendriyaḥ san

nirantaraṃ śāntamanāḥ pratīci |

vidhvaṃsaya dhvāntamanādyavidyayā

kṛtaṃ sadekatvavilokanena ||

||366||

yogasya prathamadvāraṃ vāṅnirodho'parigrahaḥ | prathamaṃ dvāraṃ

nirāśā ca nirīhā ca nityamekāntaśīlatā ||

||367||

ekāntasthitirindriyoparamaṇe heturdamaścetasaḥ

saṃrodhe karaṇaṃ śamena vilayaṃ yāyādahaṃvāsanā |

tenānandarasānubhūtiracalā brāhmī sadā yoginaḥ

tasmāccittanirodha eva satataṃ kāryaḥ prayatno muneḥ ||

||368||

vācaṃ niyacchātmani taṃ niyaccha

buddhau dhiyaṃ yaccha ca buddhisākṣiṇi |

taṃ cāpi pūrṇātmani nirvikalpe

vilāpya śāntiṃ paramāṃ bhajasva ||

||369||

dehaprāṇendriyamanobuddhyādibhirupādhibhiḥ |

yairyairvṛtteḥsamāyogastattadbhāvo'sya yoginaḥ ||

||370||

tannivṛttyā muneḥ samyak sarvoparamaṇaṃ sukham |

sandṛśyate sadānandarasānubhavaviplavaḥ ||

||371||

antastyāgo bahistyāgo viraktasyaiva yujyate |

tyajatyantarbahiḥsaṅgaṃ viraktastu mumukṣayā ||

||372||

bahistu viṣayaiḥ saṅgaṃ tathāntarahamādibhiḥ | saṅgaḥ

virakta eva śaknoti tyaktuṃ brahmaṇi niṣṭhitaḥ ||

||373||

vairāgyabodhau puruṣasya pakṣivat

pakṣau vijānīhi vicakṣaṇa tvam |

vimuktisaudhāgralatādhirohaṇaṃ

tābhyāṃ vinā nānyatareṇa sidhyati ||

||374||

atyantavairāgyavataḥ samādhiḥ

samāhitasyaiva dṛḍhaprabodhaḥ |

prabuddhatattvasya hi bandhamuktiḥ

muktātmano nityasukhānubhūtiḥ ||

||375||

vairāgyānna paraṃ sukhasya janakaṃ paśyāmi vaśyātmanaḥ

taccecchuddhatarātmabodhasahitaṃ svārājyasāmrājyadhuk |

etaddvāramajasramuktiyuvateryasmāttvamasmātparaṃ

sarvatrāspṛhayā sadātmani sadā prajñāṃ kuru śreyase ||

||376||

āśāṃ chinddhi viṣopameṣu viṣayeṣveṣaiva mṛtyoḥ kṛti-

styaktvā jātikulāśrameṣvabhimatiṃ muñcātidūrātkriyāḥ |

dehādāvasati tyajātmadhiṣaṇāṃ prajñāṃ kuruṣvātmani

tvaṃ draṣṭāsyamano'si nirdvayaparaṃ brahmāsi yadvastutaḥ ||

||377||

lakṣye brahmaṇi mānasaṃ dṛḍhataraṃ saṃsthāpya bāhyendriyaṃ

svasthāne viniveśya niścalatanuścopekṣya dehasthitim |

brahmātmaikyamupetya tanmayatayā cākhaṇḍavṛttyā'niśaṃ

brahmānandarasaṃ pibātmani mudā śūnyaiḥ kimanyairbhṛśam ||

||378||

anātmacintanaṃ tyaktvā kaśmalaṃ duḥkhakāraṇam |

cintayātmānamānandarūpaṃ yanmuktikāraṇam ||

||379||

eṣa svayañjyotiraśeṣasākṣī

vijñānakośo vilasatyajasram | vijñānakośe

lakṣyaṃ vidhāyainamasadvilakṣaṇa-

makhaṇḍavṛttyā''tmatayā'nubhāvaya ||

||380||

etamacchinnayā vṛttyā pratyayāntaraśūnyayā |

ullekhayanvijānīyātsvasvarūpatayā sphuṭam ||

||381||

atrātmatvaṃ dṛḍhīkurvannahamādiṣu santyajan |

udāsīnatayā teṣu tiṣṭhetsphuṭaghaṭādivat ||

||382||

viśuddhamantaḥkaraṇaṃ svarūpe

niveśya sākṣiṇyavabodhamātre |

śanaiḥ śanairniścalatāmupānayan

pūrṇaṃ svamevānuvilokayettataḥ ||

||383||

dehendriyaprāṇamano'hamādibhiḥ

svājñānaklṛptairakhilairupādhibhiḥ |

vimuktamātmānamakhaṇḍarūpaṃ

pūrṇaṃ mahākāśamivāvalokayet ||

||384||

ghaṭakalaśakusūlasūcimukhyaiḥ

gaganamupādhiśatairvimuktamekam |

bhavati na vividhaṃ tathaiva śuddhaṃ

paramahamādivimuktamekameva ||

||385||

brahmādistambaparyantā mṛṣāmātrā upādhayaḥ | brahmādyāḥ stamba

tataḥ pūrṇaṃ svamātmānaṃ paśyedekātmanā sthitam ||

||386||

yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke

tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |

bhrānternāśe bhāti dṛṣṭāhitattvaṃ

rajjustadvadviśvamātmasvarūpam ||

||387||

svayaṃ brahmā svayaṃ viṣṇuḥ svayamindraḥ svayaṃ śivaḥ |

svayaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ svasmādanyanna kiñcana ||

||388||

antaḥ svayaṃ cāpi bahiḥ svayaṃ ca

svayaṃ purastāt svayameva paścāt |

svayaṃ hyāvācyāṃ svayamapyudīcyāṃ

tathopariṣṭātsvayamapyadhastāt ||

||389||

taraṅgaphenabhramabudbudādi

sarvaṃ svarūpeṇa jalaṃ yathā tathā |

cideva dehādyahamantametat

sarvaṃ cidevaikarasaṃ viśuddham ||

||390||

sadevedaṃ sarvaṃ jagadavagataṃ vāṅmanasayoḥ

sato'nyannāstyeva prakṛtiparasīmni sthitavataḥ |

pṛthak kiṃ mṛtsnāyāḥ kalaśaghaṭakumbhādyavagataṃ

vadatyeṣa bhrāntastvamahamiti māyāmadirayā ||

||391||

kriyāsamabhihāreṇa yatra nānyaditi śrutiḥ |

bravīti dvaitarāhityaṃ mithyādhyāsanivṛttaye ||

||392||

ākāśavannirmalanirvikalpaṃ

niḥsīmaniḥspandananirvikāram |

antarbahiḥśūnyamananyamadvayaṃ

svayaṃ paraṃ brahma kimasti bodhyam ||

||393||

vaktavyaṃ kimu vidyate'tra bahudhā brahmaiva jīvaḥ svayaṃ

brahmaitajjagadātataṃ nu sakalaṃ brahmādvitīyaṃ śrutiḥ | jagadāparāṇu sakalaṃ

brahmaivāhamiti prabuddhamatayaḥ santyaktabāhyāḥ sphuṭaṃ

brahmībhūya vasanti santatacidānandātmanaitaddhruvam ||

||394||

jahi malamayakośe'handhiyotthāpitāśāṃ

prasabhamanilakalpe liṅgadehe'pi paścāt |

nigamagaditakīrtiṃ nityamānandamūrtiṃ

svayamiti paricīya brahmarūpeṇa tiṣṭha ||

||395||

śavākāraṃ yāvadbhajati manujastāvadaśuciḥ

parebhyaḥ syātkleśo jananamaraṇavyādhinilayaḥ | vyādhinirayāḥ

yadātmānaṃ śuddhaṃ kalayati śivākāramacalam

tadā tebhyo mukto bhavati hi tadāha śrutirapi ||

||396||

svātmanyāropitāśeṣābhāsavastunirāsataḥ |

svayameva paraṃ brahma pūrṇamadvayamakriyam ||

||397||

samāhitāyāṃ sati cittavṛttau

parātmani brahmaṇi nirvikalpe |

na dṛśyate kaścidayaṃ vikalpaḥ

prajalpamātraḥ pariśiṣyate yataḥ ||

||398||

asatkalpo vikalpo'yaṃ viśvamityekavastuni |

nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ ||

||399||

draṣṭudarśanadṛśyādibhāvaśūnyaikavastuni | draṣṭṛdarśana

nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ ||

||400||

kalpārṇava ivātyantaparipūrṇaikavastuni |

nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ ||

||401||

tejasīva tamo yatra pralīnaṃ bhrāntikāraṇam | yatra vilīnaṃ

advitīye pare tattve nirviśeṣe bhidā kutaḥ ||

||402||

ekātmake pare tattve bhedavārtā kathaṃ vaset | kathaṃ bhavet

suṣuptau sukhamātrāyāṃ bhedaḥ kenāvalokitaḥ ||

||403||

na hyasti viśvaṃ paratattvabodhāt

sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |

kālatraye nāpyahirīkṣito guṇe

na hyambubindurmṛgatṛṣṇikāyām ||

||404||

māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ |

iti brūte śrutiḥ sākṣātsuṣuptāvanubhūyate ||

||405||

ananyatvamadhiṣṭhānādāropyasya nirīkṣitam |

paṇḍitai rajjusarpādau vikalpo bhrāntijīvanaḥ ||

||406||

cittamūlo vikalpo'yaṃ cittābhāve na kaścana |

ataścittaṃ samādhehi pratyagrūpe parātmani ||

||407||

kimapi satatabodhaṃ kevalānandarūpaṃ

nirupamamativelaṃ nityamuktaṃ nirīham |

niravadhigaganābhaṃ niṣkalaṃ nirvikalpaṃ

hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau ||

||408||

prakṛtivikṛtiśūnyaṃ bhāvanātītabhāvaṃ

samarasamasamānaṃ mānasambandhadūram |

nigamavacanasiddhaṃ nityamasmatprasiddhaṃ

hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau ||

||409||

ajaramamaramastābhāvavastusvarūpaṃ

stimitasalilarāśiprakhyamākhyāvihīnam |

śamitaguṇavikāraṃ śāśvataṃ śāntamekaṃ

hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau ||

||410||

samāhitāntaḥkaraṇaḥ svarūpe

vilokayātmānamakhaṇḍavaibhavam |

vicchinddhi bandhaṃ bhavagandhagandhitaṃ

yatnena puṃstvaṃ saphalīkuruṣva ||

||411||

sarvopādhivinirmuktaṃ saccidānandamadvayam |

bhāvayātmānamātmasthaṃ na bhūyaḥ kalpase'dhvane ||

||412||

chāyeva puṃsaḥ paridṛśyamāna-

mābhāsarūpeṇa phalānubhūtyā |

śarīramārācchavavannirastaṃ

punarna sandhatta idaṃ mahātmā ||

||413||

satatavimalabodhānandarūpaṃ sametya

tyaja jaḍamalarūpopādhimetaṃ sudūre |

atha punarapi naiṣa smaryatāṃ vāntavastu

smaraṇaviṣayabhūtaṃ kalpate kutsanāya ||

||414||

samūlametatparidāhya vahnau

sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |

tataḥ svayaṃ nityaviśuddhabodhā-

nandātmanā tiṣṭhati vidvariṣṭhaḥ ||

||415||

prārabdhasūtragrathitaṃ śarīraṃ

prayātu vā tiṣṭhatu goriva srak |

na tatpunaḥ paśyati tattvavettā-

''nandātmani brahmaṇi līnavṛttiḥ ||

||416||

akhaṇḍānandamātmānaṃ vijñāya svasvarūpataḥ |

kimicchan kasya vā hetordehaṃ puṣṇāti tattvavit ||

||417||

saṃsiddhasya phalaṃ tvetajjīvanmuktasya yoginaḥ |

bahirantaḥ sadānandarasāsvādanamātmani ||

||418||

vairāgyasya phalaṃ bodho bodhasyoparatiḥ phalam |

svānandānubhavācchāntireṣaivoparateḥ phalam ||

||419||

yadyuttarottarābhāvaḥ pūrvapūrvantu niṣphalam |

nivṛttiḥ paramā tṛptirānando'nupamaḥ svataḥ ||

||420||

dṛṣṭaduḥkheṣvanudvego vidyāyāḥ prastutaṃ phalam |

yatkṛtaṃ bhrāntivelāyāṃ nānā karma jugupsitam |

paścānnaro vivekena tatkathaṃ kartumarhati ||

||421||

vidyāphalaṃ syādasato nivṛttiḥ

pravṛttirajñānaphalaṃ tadīkṣitam |

tajjñājñayoryanmṛgatṛṣṇikādau

nocedvidāṃ dṛṣṭaphalaṃ kimasmāt ||

||422||

ajñānahṛdayagranthervināśo yadyaśeṣataḥ |

anicchorviṣayaḥ kiṃ nu pravṛtteḥ kāraṇaṃ svataḥ ||

||423||

vāsanānudayo bhogye vairāgyasya tadāvadhiḥ |

ahambhāvodayābhāvo bodhasya paramāvadhiḥ |

līnavṛttairanutpattirmaryādoparatestu sā ||

||424||

brahmākāratayā sadā sthitatayā nirmuktabāhyārthadhī-

ranyāveditabhogyabhogakalano nidrāluvadbālavat |

svapnālokitalokavajjagadidaṃ paśyankvacillabdhadhī-

rāste kaścidanantapuṇyaphalabhugdhanyaḥ sa mānyo bhuvi ||

||425||

sthitaprajño yatirayaṃ yaḥ sadānandamaśnute |

brahmaṇyeva vilīnātmā nirvikāro viniṣkriyaḥ ||

||426||

brahmātmanoḥ śodhitayorekabhāvāvagāhinī |

nirvikalpā ca cinmātrā vṛttiḥ prajñeti kathyate |

susthitā'sau bhavedyasya sthitaprajñaḥ sa ucyate ||

||427||

yasya sthitā bhavetprajñā yasyānando nirantaraḥ |

prapañco vismṛtaprāyaḥ sa jīvanmukta iṣyate ||

||428||

līnadhīrapi jāgarti jāgraddharmavivarjitaḥ |

bodho nirvāsano yasya sa jīvanmukta iṣyate ||

||429||

śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvānapi niṣkalaḥ |

yasya cittaṃ viniścintaṃ sa jīvanmukta iṣyate ||

||430||

vartamāne'pi dehe'smiñchāyāvadanuvartini |

ahantāmamatā'bhāvo jīvanmuktasya lakṣaṇam ||

||431||

atītānanusandhānaṃ bhaviṣyadavicāraṇam |

audāsīnyamapi prāptaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam ||

||432||

guṇadoṣaviśiṣṭe'sminsvabhāvena vilakṣaṇe |

sarvatra samadarśitvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam ||

||433||

iṣṭāniṣṭārthasamprāptau samadarśitayā''tmani |

ubhayatrāvikāritvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam ||

||434||

brahmānandarasāsvādāsaktacittatayā yateḥ |

antarbahiravijñānaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam ||

||435||

dehendriyādau kartavye mamāhambhāvavarjitaḥ |

audāsīnyena yastiṣṭhetsa jīvanmuktalakṣaṇaḥ ||

||436||

vijñāta ātmano yasya brahmabhāvaḥ śruterbalāt |

bhavabandhavinirmuktaḥ sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ ||

||437||

dehendriyeṣvahambhāva idambhāvastadanyake |

yasya no bhavataḥ kvāpi sa jīvanmukta iṣyate ||

||438||

jīveśobhayasaṃsārarūpadurvāsanojjhitā |

sā sarvadā bhavedyasya sa jīvanmukta iṣyate ||

na pratyagbrahmaṇorbhedaṃ kadāpi brahmasargayoḥ |

prajñayā yo vijāniti sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ ||

||439||

sādhubhiḥ pūjyamāne'sminpīḍyamāne'pi durjanaiḥ |

samabhāvo bhavedyasya sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ ||

||440||

yatra praviṣṭā viṣayāḥ pareritā

nadīpravāhā iva vārirāśau |

linanti sanmātratayā na vikriyāṃ

utpādayantyeṣa yatirvimuktaḥ ||

||441||

vijñātabrahmatattvasya yathāpūrvaṃ na saṃsṛtiḥ |

asti cenna sa vijñātabrahmabhāvo bahirmukhaḥ ||

||442||

prācīnavāsanāvegādasau saṃsaratīti cet |

na sadekatvavijñānānmandī bhavati vāsanā ||

||443||

atyantakāmukasyāpi vṛttiḥ kuṇṭhati mātari |

tathaiva brahmaṇi jñāte pūrṇānande manīṣiṇaḥ ||

||444||

nididhyāsanaśīlasya bāhyapratyaya īkṣyate |

bravīti śrutiretasya prārabdhaṃ phaladarśanāt ||

||445||

sukhādyanubhavo yāvattāvatprārabdhamiṣyate |

phalodayaḥ kriyāpūrvo niṣkriyo na hi kutracit ||

||446||

ahaṃ brahmeti vijñānātkalpakoṭiśatārjitam |

sañcitaṃ vilayaṃ yāti prabodhātsvapnakarmavat ||

||447||

yatkṛtaṃ svapnavelāyāṃ puṇyaṃ vā pāpamulbaṇam |

suptotthitasya kintatsyātsvargāya narakāya vā ||

||448||

svamasaṅgamudāsīnaṃ parijñāya nabho yathā |

na śliṣyati ca yatkiñcitkadācidbhāvikarmabhiḥ ||

||449||

na nabho ghaṭayogena surāgandhena lipyate |

tathātmopādhiyogena taddharmairnaiva lipyate ||

||450||

jñānodayātpurārabdhaṃ karmajñānānna naśyati |

adatvā svaphalaṃ lakṣyamuddiśyotsṛṣṭabāṇavat ||

||451||

vyāghrabuddhyā vinirmukto bāṇaḥ paścāttu gomatau |

na tiṣṭhati chinatyeva lakṣyaṃ vegena nirbharam ||

||452||

prārabdhaṃ balavattaraṃ khalu vidāṃ bhogena tasya kṣayaḥ

samyagjñānahutāśanena vilayaḥ prāksañcitāgāminām |

brahmātmaikyamavekṣya tanmayatayā ye sarvadā saṃsthitāḥ

teṣāṃ tattritayaṃ nahi kvacidapi brahmaiva te nirguṇam ||

||453||

upādhitādātmyavihīnakevala-

brahmātmanaivātmani tiṣṭhato muneḥ |

prārabdhasadbhāvakathā na yuktā

svapnārthasambandhakatheva jāgrataḥ ||

||454||

na hi prabuddhaḥ pratibhāsadehe

dehopayoginyapi ca prapañce |

karotyahantāṃ mamatāmidantāṃ

kintu svayaṃ tiṣṭhati jāgareṇa ||

||455||

na tasya mithyārthasamarthanecchā

na saṅgrahastajjagato'pi dṛṣṭaḥ |

tatrānuvṛttiryadi cenmṛṣārthe

na nidrayā mukta itīṣyate dhruvam ||

||456||

tadvatpare brahmaṇi vartamānaḥ

sadātmanā tiṣṭhati nānyadīkṣate |

smṛtiryathā svapnavilokitārthe

tathā vidaḥ prāśanamocanādau ||

||457||

karmaṇā nirmito dehaḥ prārabdhaṃ tasya kalpyatām |

nānāderātmano yuktaṃ naivātmā karmanirmitaḥ ||

||458||

ajo nityaḥ śāśvata iti brūte śrutiramoghavāk | ajo nitya iti brūte śrutireṣā tvamoghavāk

tadātmanā tiṣṭhato'sya kutaḥ prārabdhakalpanā ||

||459||

prārabdhaṃ sidhyati tadā yadā dehātmanā sthitiḥ |

dehātmabhāvo naiveṣṭaḥ prārabdhaṃ tyajyatāmataḥ ||

||460||

śarīrasyāpi prārabdhakalpanā bhrāntireva hi |

adhyastasya kutaḥ sattvamasatyasya kuto janiḥ | sattvamasattvasya

ajātasya kuto nāśaḥ prārabdhamasataḥ kutaḥ ||

||461||

jñānenājñānakāryasya samūlasya layo yadi |

tiṣṭhatyayaṃ kathaṃ deha iti śaṅkāvato jaḍān ||

||462||

samādhātuṃ bāhyadṛṣṭyā prārabdhaṃ vadati śrutiḥ |

na tu dehādisatyatvabodhanāya vipaścitām |

yataḥ śruterabhiprāyaḥ paramārthaikagocaraḥ ||

||463||

paripūrṇamanādyantamaprameyamavikriyam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana ||

||464||

sadghanaṃ cidghanaṃ nityamānandaghanamakriyam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana ||

||465||

pratyagekarasaṃ pūrṇamanantaṃ sarvatomukham |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana ||

||466||

aheyamanupādeyamanādeyamanāśrayam | manādheyamanā

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana ||

||467||

nirguṇaṃ niṣkalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ nirañjanam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana ||

||468||

anirūpya svarūpaṃ yanmanovācāmagocaram |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana ||

||469||

satsamṛddhaṃ svataḥsiddhaṃ śuddhaṃ buddhamanīdṛśam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana ||

||470||

nirastarāgā vinirastabhogāḥ

śāntāḥ sudāntā yatayo mahāntaḥ |

vijñāya tattvaṃ parametadante

prāptāḥ parāṃ nirvṛtimātmayogāt ||

||471||

bhavānapīdaṃ paratattvamātmanaḥ

svarūpamānandaghanaṃ vicārya | nicāyya

vidhūya mohaṃ svamanaḥprakalpitaṃ

muktaḥ kṛtārtho bhavatu prabuddhaḥ ||

||472||

samādhinā sādhuviniścalātmanā

paśyātmatattvaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā |

niḥsaṃśayaṃ samyagavekṣitaśce-

cchrutaḥ padārtho na punarvikalpyate ||

||473||

svasyāvidyābandhasambandhamokṣā-

tsatyajñānānandarūpātmalabdhau |

śāstraṃ yuktirdeśikoktiḥ pramāṇaṃ

cāntaḥsiddhā svānubhūtiḥ pramāṇam ||

||474||

bandho mokṣaśca tṛptiśca cintā''rogyakṣudhādayaḥ |

svenaiva vedyā yajjñānaṃ pareṣāmānumānikam ||

||475||

taṭasthitā bodhayanti guravaḥ śrutayo yathā |

prajñayaiva taredvidvānīśvarānugṛhītayā ||

||476||

svānubhūtyā svayaṃ jñātvā svamātmānamakhaṇḍitam |

saṃsiddhaḥ sammukhaṃ tiṣṭhennirvikalpātmanā''tmani ||

||477||

vedāntasiddhāntaniruktireṣā

brahmaiva jīvaḥ sakalaṃ jagacca |

akhaṇḍarūpasthitireva mokṣo

brahmādvitīye śrutayaḥ pramāṇam ||

||478||

iti guruvacanācchrutipramāṇāt

paramavagamya satattvamātmayuktyā |

praśamitakaraṇaḥ samāhitātmā

kvacidacalākṛtirātmaniṣṭhato'bhūt ||

||479||

kiñcitkālaṃ samādhāya pare brahmaṇi mānasam | kañcitkālaṃ

utthāya paramānandādidaṃ vacanamabravīt ||

||480||

buddhirvinaṣṭā galitā pravṛttiḥ

brahmātmanorekatayā'dhigatyā |

idaṃ na jāne'pyanidaṃ na jāne

kiṃ vā kiyadvā sukhamastyapāram ||

||481||

vācā vaktumaśakyameva manasā mantuṃ na vā śakyate

svānandāmṛtapūrapūritaparabrahmāmbudhervaibhavam |

ambhorāśiviśīrṇavārṣikaśilābhāvaṃ bhajanme mano

yasyāṃśāṃśalave vilīnamadhunā''nandātmanā nirvṛtam ||

||482||

kva gataṃ kena vā nītaṃ kutra līnamidaṃ jagat |

adhunaiva mayā dṛṣṭaṃ nāsti kiṃ mahadadbhutam ||

||483||

kiṃ heyaṃ kimupādeyaṃ kimanyatkiṃ vilakṣaṇam |

akhaṇḍānandapīyūṣapūrṇe brahmamahārṇave ||

||484||

na kiñcidatra paśyāmi na śṛṇomi na vedmyaham |

svātmanaiva sadānandarūpeṇāsmi vilakṣaṇaḥ ||

||485||

namo namaste gurave mahātmane

vimuktasaṅgāya saduttamāya |

nityādvayānandarasasvarūpiṇe

bhūmne sadā'pāradayāmbudhāmne ||

||486||

yatkaṭākṣaśaśisāndracandrikā-

pātadhūtabhavatāpajaśramaḥ |

prāptavānahamakhaṇḍavaibhavā-

nandamātmapadamakṣayaṃ kṣaṇāt ||

||487||

dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ vimukto'haṃ bhavagrahāt |

nityānandasvarūpo'haṃ pūrṇo'haṃ tvadanugrahāt ||

||488||

asaṅgo'hamanaṅgo'hamaliṅgo'hamabhaṅguraḥ |

praśānto'hamananto'hamamalo'haṃ cirantanaḥ ||

||489||

akartāhamabhoktāhamavikāro'hamakriyaḥ |

śuddhabodhasvarūpo'haṃ kevalo'haṃ sadāśivaḥ ||

||490||

draṣṭuḥ śroturvaktuḥ karturbhokturvibhinna evāham |

nityanirantaraniṣkriyaniḥsīmāsaṅgapūrṇabodhātmā ||

||491||

nāhamidaṃ nāhamado'pyubhayoravabhāsakaṃ paraṃ śuddham |

bāhyābhyantaraśūnyaṃ pūrṇaṃ brahmādvitīyamevāham ||

||492||

nirupamamanāditattvaṃ tvamahamidamada iti kalpanādūram |

nityānandaikarasaṃ satyaṃ brahmādvitīyamevāham ||

||493||

nārāyaṇo'haṃ narakāntako'haṃ

purāntako'haṃ puruṣo'hamīśaḥ |

akhaṇḍabodho'hamaśeṣasākṣī

nirīśvaro'haṃ nirahaṃ ca nirmamaḥ ||

||494||

sarveṣu bhūteṣvahameva saṃsthito

jñānātmanā'ntarbahirāśrayaḥ san |

bhoktā ca bhogyaṃ svayameva sarvaṃ

yadyatpṛthagdṛṣṭamidantayā purā ||

||495||

mayyakhaṇḍasukhāmbhodhau bahudhā viśvavīcayaḥ |

utpadyante vilīyante māyāmārutavibhramāt ||

||496||

sthulādibhāvā mayi kalpitā bhramā-

dāropitānusphuraṇena lokaiḥ |

kāle yathā kalpakavatsarāya-

ṇartvādayo niṣkalanirvikalpe ||

||497||

āropitaṃ nāśrayadūṣakaṃ bhavet

kadāpi mūḍhairatidoṣadūṣitaiḥ | mūḍhairmati

nārdrīkarotyūṣarabhūmibhāgaṃ

marīcikāvāri mahāpravāhaḥ ||

||498||

ākāśavallepavidūrago'haṃ

ādityavadbhāsyavilakṣaṇo'ham |

ahāryavannityaviniścalo'haṃ

ambhodhivatpāravivarjito'ham ||

||499||

na me dehena sambandho megheneva vihāyasaḥ |

ataḥ kuto me taddharmā jāgratsvapnasuṣuptayaḥ ||

||500||

upādhirāyāti sa eva gacchati

sa eva karmāṇi karoti bhuṅkte |

sa eva jīryan mriyate sadāhaṃ

kulādrivanniścala eva saṃsthitaḥ ||

||501||

na me pravṛttirna ca me nivṛttiḥ

sadaikarūpasya niraṃśakasya |

ekātmako yo niviḍo nirantaro

vyomeva pūrṇaḥ sa kathaṃ nu ceṣṭate ||

||502||

puṇyāni pāpāni nirindriyasya

niścetaso nirvikṛternirākṛteḥ |

kuto mamākhaṇḍasukhānubhūteḥ

brūte hyananvāgatamityapi śrutiḥ ||

||503||

chāyayā spṛṣṭamuṣṇaṃ vā śītaṃ vā suṣṭhu duḥṣṭhu vā |

na spṛśatyeva yatkiñcitpuruṣaṃ tadvilakṣaṇam ||

||504||

na sākṣiṇaṃ sākṣyadharmāḥ saṃspṛśanti vilakṣaṇam |

avikāramudāsīnaṃ gṛhadharmāḥ pradīpavat |

dehendriyamanodharmā naivātmānaṃ spṛśantyaho ||

||505||

raveryathā karmaṇi sākṣibhāvo

vahneryathā dāhaniyāmakatvam | vā'yasi dāhakatvam

rajjoryathā''ropitavastusaṅgaḥ

tathaiva kūṭasthacidātmano me ||

||506||

kartāpi vā kārayitāpi nāhaṃ

bhoktāpi vā bhojayitāpi nāham |

draṣṭāpi vā darśayitāpi nāhaṃ

so'haṃ svayañjyotiranīdṛgātmā ||

||507||

calatyupādhau pratibimbalaulya-

maupādhikaṃ mūḍhadhiyo nayanti |

svabimbabhūtaṃ ravivadviniṣkriyaṃ

kartāsmi bhoktāsmi hato'smi heti ||

||508||

jale vāpi sthale vāpi luṭhatveṣa jaḍātmakaḥ |

nāhaṃ vilipye taddharmairghaṭadharmairnabho yathā ||

||509||

kartṛtvabhoktṛtvakhalatvamattatā-

jaḍatvabaddhatvavimuktatādayaḥ |

buddhervikalpā na tu santi vastutaḥ

svasminpare brahmaṇi kevale'dvaye ||

||510||

santu vikārāḥ prakṛterdaśadhā śatadhā sahasradhā vāpi |

kiṃ me'saṅgacitastairna ghanaḥ kvacidambaraṃ spṛśati ||

||511||

avyaktādisthūlaparyantametat

viśvaṃ yatrābhāsamātraṃ pratītam |

vyomaprakhyaṃ sūkṣmamādyantahīnaṃ

brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi ||

||512||

sarvādhāraṃ sarvavastuprakāśaṃ

sarvākāraṃ sarvagaṃ sarvaśūnyam |

nityaṃ śuddhaṃ niścalaṃ nirvikalpaṃ

brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi ||

||513||

yatpratyastāśeṣamāyāviśeṣaṃ

pratyagrūpaṃ pratyayāgamyamānam |

satyajñānānantamānandarūpaṃ

brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi ||

||514||

niṣkriyo'smyavikāro'smi

niṣkalo'smi nirākṛtiḥ |

nirvikalpo'smi nityo'smi

nirālambo'smi nirdvayaḥ ||

||515||

sarvātmako'haṃ sarvo'haṃ sarvātīto'hamadvayaḥ |

kevalākhaṇḍabodho'hamānando'haṃ nirantaraḥ ||

||516||

svārājyasāmrājyavibhūtireṣā

bhavatkṛpāśrīmahimaprasādāt |

prāptā mayā śrīgurave mahātmane

namo namaste'stu punarnamo'stu ||

||517||

mahāsvapne māyākṛtajanijarāmṛtyugahane

bhramantaṃ kliśyantaṃ bahulataratāpairanudinam | ranukalam

ahaṅkāravyāghravyathitamimamatyantakṛpayā

prabodhya prasvāpātparamavitavānmāmasi guro ||

||518||

namastasmai sadaikasmai kasmaicinmahase namaḥ | sadekasmai namaścinmahase muhuḥ

yadetadviśvarūpeṇa rājate gururāja te ||

||519||

iti natamavalokya śiṣyavaryaṃ

samadhigatātmasukhaṃ prabuddhatattvam |

pramuditahṛdayaṃ sa deśikendraḥ

punaridamāha vacaḥ paraṃ mahātmā ||

||520||

brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataḥ

paśyādhyātmadṛśā praśāntamanasā sarvāsvavasthāsvapi |

rūpādanyadavekṣitaṃ kimabhitaścakṣuṣmatāṃ dṛśyate

tadvadbrahmavidaḥ sataḥ kimaparaṃ buddhervihārāspadam ||

||521||

kastāṃ parānandarasānubhūti-

mṛtsṛjya śūnyeṣu rameta vidvān | mutsṛjya

candre mahāhlādini dīpyamāne

citrendumālokayituṃ ka icchet ||

||522||

asatpadārthānubhavena kiñcin

na hyasti tṛptirna ca duḥkhahāniḥ |

tadadvayānandarasānubhūtyā

tṛptaḥ sukhaṃ tiṣṭha sadātmaniṣṭhayā ||

||523||

svameva sarvathā paśyanmanyamānaḥ svamadvayam | sarvataḥ

svānandamanubhuñjānaḥ kālaṃ naya mahāmate ||

||524||

akhaṇḍabodhātmani nirvikalpe

vikalpanaṃ vyomni puraprakalpanam |

tadadvayānandamayātmanā sadā

śāntiṃ parāmetya bhajasva maunam ||

||525||

tūṣṇīmavasthā paramopaśāntiḥ

buddherasatkalpavikalpahetoḥ |

brahmātmano brahmavido mahātmano

yatrādvayānandasukhaṃ nirantaram ||

||526||

nāsti nirvāsanānmaunātparaṃ sukhakṛduttamam |

vijñātātmasvarūpasya svānandarasapāyinaḥ ||

||527||

gacchaṃstiṣṭhannupaviśañchayāno vā'nyathāpi vā |

yathecchayā vasedvidvānātmārāmaḥ sadā muniḥ ||

||528||

na deśakālāsanadigyamādi-

lakṣyādyapekṣā'pratibaddhavṛtteḥ | pratibaddha

saṃsiddhatattvasya mahātmano'sti

svavedane kā niyamādyavasthā ||

||529||

ghaṭo'yamiti vijñātuṃ niyamaḥ ko'nvavekṣate | apekṣyate

vinā pramāṇasuṣṭhutvaṃ yasminsati padārthadhīḥ ||

||530||

ayamātmā nityasiddhaḥ pramāṇe sati bhāsate |

na deśaṃ nāpi vā kālaṃ na śuddhiṃ vāpyapekṣate ||

||531||

devadatto'hamityetadvijñānaṃ nirapekṣakam |

tadvadbrahmavido'pyasya brahmāhamiti vedanam ||

||532||

bhānuneva jagatsarvaṃ bhāsate yasya tejasā |

anātmakamasattucchaṃ kiṃ nu tasyāvabhāsakam ||

||533||

vedaśāstrapurāṇāni bhūtāni sakalānyapi |

yenārthavanti taṃ kinnu vijñātāraṃ prakāśayet ||

||534||

eṣa svayañjyotiranantaśaktiḥ

ātmā'prameyaḥ sakalānubhūtiḥ |

yameva vijñāya vimuktabandho

jayatyayaṃ brahmaviduttamottamaḥ ||

||535||

na khidyate no viṣayaiḥ pramodate

na sajjate nāpi virajyate ca |

svasminsadā krīḍati nandati svayaṃ

nirantarānandarasena tṛptaḥ ||

||536||

kṣudhāṃ dehavyathāṃ tyaktvā bālaḥ krīḍati vastuniḥ | vastuni

tathaiva vidvān ramate nirmamo nirahaṃ sukhī ||

||537||

cintāśūnyamadainyabhaikṣamaśanaṃ pānaṃ saridvāriṣu

svātantryeṇa niraṅkuśā sthitirabhīrnidrā śmaśāne vane |

vastraṃ kṣālanaśoṣaṇādirahitaṃ digvāstu śayyā mahī

sañcāro nigamāntavīthiṣu vidāṃ krīḍā pare brahmaṇi ||

||538||

vimānamālambya śarīrametad

bhunaktyaśeṣānviṣayānupasthitān |

parecchayā bālavadātmavettā

yo'vyaktaliṅgo'nanuṣaktabāhyaḥ ||

||539||

digambaro vāpi ca sāmbaro vā

tvagambaro vāpi cidambarasthaḥ |

unmattavadvāpi ca bālavadvā

piśācavadvāpi caratyavanyām ||

||540||

kāmānniṣkāmarūpī saṃścaratyekacaro muniḥ | kāmānnī kāmarūpī

svātmanaiva sadā tuṣṭaḥ svayaṃ sarvātmanā sthitaḥ ||

||541||

kvacinmūḍho vidvān kvacidapi mahārājavibhavaḥ

kvacidbhrāntaḥ saumyaḥ kvacidajagarācārakalitaḥ |

kvacitpātrībhūtaḥ kvacidavamataḥ kvāpyaviditaḥ

caratyevaṃ prājñaḥ satataparamānandasukhitaḥ ||

||542||

nirdhano'pi sadā tuṣṭo'pyasahāyo mahābalaḥ |

nityatṛpto'pyabhuñjāno'pyasamaḥ samadarśanaḥ ||

||543||

api kurvannakurvāṇaścābhoktā phalabhogyapi |

śarīryapyaśarīryeṣa paricchinno'pi sarvagaḥ ||

||544||

aśarīraṃ sadā santamimaṃ brahmavidaṃ kvacit |

priyāpriye na spṛśatastathaiva ca śubhāśubhe ||

||545||

sthūlādisambandhavato'bhimāninaḥ

sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca śubhāśubhe ca |

vidhvastabandhasya sadātmano muneḥ

kutaḥ śubhaṃ vā'pyaśubhaṃ phalaṃ vā ||

||546||

tamasā grastavadbhānādagrasto'pi ravirjanaiḥ |

grasta ityucyate bhrāntyāṃ hyajñātvā vastulakṣaṇam ||

||547||

tadvaddehādibandhebhyo vimuktaṃ brahmavittamam |

paśyanti dehivanmūḍhāḥ śarīrābhāsadarśanāt ||

||548||

ahirnirlvayanīṃ vāyaṃ muktvā dehaṃ tu tiṣṭhati | ahini

itastataścālyamāno yatkiñcitprāṇavāyunā ||

||549||

strotasā nīyate dāru yathā nimnonnatasthalam |

daivena nīyate deho yathākālopabhuktiṣu ||

||550||

prārabdhakarmaparikalpitavāsanābhiḥ

saṃsārivaccarati bhuktiṣu muktadehaḥ |

siddhaḥ svayaṃ vasati sākṣivadatra tūṣṇīṃ

cakrasya mūlamiva kalpavikalpaśūnyaḥ ||

||551||

naivendriyāṇi viṣayeṣu niyuṅkta eṣa

naivāpayuṅkta upadarśanalakṣaṇasthaḥ |

naiva kriyāphalamapīṣadavekṣate sa

svānandasāndrarasapānasumattacittaḥ ||

||552||

lakṣyālakṣyagatiṃ tyaktvā yastiṣṭhetkevalātmanā |

śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ ||

||553||

jīvanneva sadā muktaḥ kṛtārtho brahmavittamaḥ |

upādhināśādbrahmaiva san brahmāpyeti nirdvayam ||

||554||

śailūṣo veṣasadbhāvābhāvayośca yathā pumān |

tathaiva brahmavicchreṣṭhaḥ sadā brahmaiva nāparaḥ ||

||555||

yatra kvāpi viśīrṇaṃ satparṇamiva tarorvapuḥ patatāt | viśīrṇaṃ parṇamiva

brahmībhūtasya yateḥ prāgeva taccidagninā dagdham ||

||556||

sadātmani brahmaṇi tiṣṭhato muneḥ

pūrṇā'dvayānandamayātmanā sadā |

na deśakālādyucitapratīkṣā

tvaṅmāṃsaviṭpiṇḍavisarjanāya ||

||557||

dehasya mokṣo no mokṣo na daṇḍasya kamaṇḍaloḥ |

avidyāhṛdayagranthimokṣo mokṣo yatastataḥ ||

||558||

kulyāyāmatha nadyāṃ vā śivakṣetre'pi catvare |

parṇaṃ patati cettena taroḥ kiṃ nu śubhāśubham ||

||559||

patrasya puṣpasya phalasya nāśavad-

dehendriyaprāṇadhiyāṃ vināśaḥ |

naivātmanaḥ svasya sadātmakasyā-

nandākṛtervṛkṣavadasti caiṣaḥ ||

||560||

prajñānaghana ityātmalakṣaṇaṃ satyasūcakam |

anūdyaupādhikasyaiva kathayanti vināśanam ||

||561||

avināśī vā are'yamātmeti śrutirātmanaḥ |

prabravītyavināśitvaṃ vinaśyatsu vikāriṣu ||

||562||

pāṣāṇavṛkṣatṛṇadhānyakaḍaṅkarādyā

dagdhā bhavanti hi mṛdeva yathā tathaiva |

dehendriyāsumana ādi samastadṛśyaṃ

jñānāgnidagdhamupayāti parātmabhāvam ||

||563||

vilakṣaṇaṃ yathā dhvāntaṃ līyate bhānutejasi |

tathaiva sakalaṃ dṛśyaṃ brahmaṇi pravilīyate ||

||564||

ghaṭe naṣṭe yathā vyoma vyomaiva bhavati sphuṭam |

tathaivopādhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam ||

||565||

kṣīraṃ kṣīre yathā kṣiptaṃ tailaṃ taile jalaṃ jale |

saṃyuktamekatāṃ yāti tathā''tmanyātmavinmuniḥ ||

||566||

evaṃ videhakaivalyaṃ sanmātratvamakhaṇḍitam |

brahmabhāvaṃ prapadyaiṣa yatirnāvartate punaḥ ||

||567||

sadātmaikatvavijñānadagdhāvidyādivarṣmaṇaḥ |

amuṣya brahmabhūtatvād brahmaṇaḥ kuta udbhavaḥ ||

||568||

māyāklṛptau bandhamokṣau na staḥ svātmani vastutaḥ |

yathā rajjau niṣkriyāyāṃ sarpābhāsavinirgamau ||

||569||

āvṛteḥ sadasattvābhyāṃ vaktavye bandhamokṣaṇe |

nāvṛtirbrahmaṇaḥ kācidanyābhāvādanāvṛtam |

yadyastyadvaitahāniḥ syād dvaitaṃ no sahate śrutiḥ ||

||570||

bandhañca mokṣañca mṛṣaiva mūḍhā

buddherguṇaṃ vastuni kalpayanti |

dṛgāvṛtiṃ meghakṛtāṃ yathā ravau

yato'dvayā'saṅgacidetadakṣaram ||

||571||

astīti pratyayo yaśca yaśca nāstīti vastuni |

buddhereva guṇāvetau na tu nityasya vastunaḥ ||

||572||

atastau māyayā klṛptau bandhamokṣau na cātmani |

niṣkale niṣkriye śānte niravadye nirañjane |

advitīye pare tattve vyomavatkalpanā kutaḥ ||

||573||

na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ |

na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā ||

||574||

sakalanigamacūḍāsvāntasiddhāntarūpaṃ

paramidamatiguhyaṃ darśitaṃ te mayādya |

apagatakalidoṣaṃ kāmanirmuktabuddhiṃ

svasutavadasakṛttvāṃ bhāvayitvā mumukṣum ||

||575||

iti śrutvā gurorvākyaṃ praśrayeṇa kṛtānatiḥ |

sa tena samanujñāto yayau nirmuktabandhanaḥ ||

||576||

gurureva sadānandasindhau nirmagnamānasaḥ | gurureṣa

pāvayanvasudhāṃ sarvāṃ vicacāra nirantaraḥ ||

||577||

ityācāryasya śiṣyasya saṃvādenātmalakṣaṇam |

nirūpitaṃ mumukṣūṇāṃ sukhabodhopapattaye ||

||578||

hitamidamupadeśamādriyantāṃ

vihitanirastasamastacittadoṣāḥ |

bhavasukhaviratāḥ praśāntacittāḥ

śrutirasikā yatayo mumukṣavo ye ||

||579||

saṃsārādhvani tāpabhānukiraṇaprodbhūtadāhavyathā-

khinnānāṃ jalakāṅkṣayā marubhuvi bhrāntyā paribhrāmyatām |

atyāsannasudhāmbudhiṃ sukhakaraṃ brahmādvayaṃ darśaya-

tyeṣā śaṅkarabhāratī vijayate nirvāṇasandāyinī ||

||580||

iti śaṅkarācāryaviracitaṃ vivekacūḍāmaṇiḥ