cāturvarṇyasya kṛtsno'yamukto dharmastvayānaghaḥ
karmaṇāṃ phalanirvṛttiṃ śaṃsa nastattvataḥ parām
||1||sa tānuvāca dharmātmā maharṣīnmānavo bhṛguḥ
asya sarvasya śṛṇuta karmayogasya nirṇayam
||2||śubhāśubhaphalaṃ karma manovāgdehasaṃbhavam
karmajā gatayo nṝṇāmuttamādhamamadhyamaḥ
||3||tasyeha trividhasyāpi tryadhiṣṭhānasya dehinaḥ
daśalakṣaṇayuktasya mano vidyātpravartakam
||4||paradravyeṣvabhidhyānaṃ manasāniṣṭacintanam
vitathābhiniveśaśca trividhaṃ karma mānasam
||5||pāruṣyamanṛtaṃ caiva paiśunyaṃ cāpi sarvaśaḥ
asaṃbaddhapralāpaśca vāṅmayaṃ syāccaturvidham
||6||adattānāmupādānaṃ hiṃsā caivāvidhānataḥ
paradāropasevā ca śārīraṃ trividhaṃ smṛtam
||7||mānasaṃ manasaivāyamupabhuṅkte śubhāśubham
vācā vācā kṛtaṃ karma kāyenaiva ca kāyikam
||8||śarīrajaiḥ karmadoṣairyāti sthāvaratāṃ naraḥ
vācikaiḥ pakṣimṛgatāṃ mānasairantyajātitām
||9||vāgdaṇḍo'tha manodaṇḍaḥ kāyadaṇḍastathaiva ca
yasyaite nihitā buddhau tridaṇḍīti sa ucyate
||10||tridaṇḍametannikṣipya sarvabhūteṣu mānavaḥ
kāmakrodhau tu saṃyamya tataḥ siddhiṃ niyacchati
||11||yo'syātmanaḥ kārayitā taṃ kṣetrajñaṃ pracakṣate
yaḥ karoti tu karmāṇi sa bhūtātmocyate budhaiḥ
||12||jīvasaṃjño'ntarātmānyaḥ sahajaḥ sarvadehinām
yena vedayate sarvaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ ca janmasu
||13||tāvubhau bhūtasaṃpṛktau mahānkṣetrajña eva ca
uccāvaceṣu bhūteṣu sthitaṃ taṃ vyāpya tiṣṭhataḥ
||14||asaṃkhyā mūrtayastasya niṣpatanti śarīrataḥ
uccāvacāni bhūtāni satataṃ ceṣṭayanti yāḥ
||15||pañcabhya eva mātrābhyaḥ pretya duṣkṛtināṃ nṛṇām
śarīraṃ yātanārthīyamanyadutpadyate dhruvam
||16||tenānubhūya tā yāmīḥ śarīreṇeha yātanāḥ
tāsveva bhūtamātrāsu pralīyante vibhāgaśaḥ
||17||so'nubhūyāsukhodarkāndoṣānviṣayasaṅgajān
vyapetakalmaṣo'bhyeti tāvevobhau mahaujasau
||18||tau dharmaṃ paśyatastasya pāpaṃ cātandritau saha
yābhyāṃ prāpnoti saṃpṛktaḥ pretyeha ca sukhāsukham
||19||yadyācarati dharmaṃ sa prāyaśo'dharmamalpaśaḥ
taireva cāvṛto bhūtaiḥ svarge sukhamupāśnute
||20||yadi tu prāyaśo'dharmaṃ sevate dharmamalpaśaḥ
tairbhūtaiḥ sa parityakto yāmīḥ prāpnoti yātanāḥ
||21||yāmīstā yātanāḥ prāpya sa jīvo vītakalmaṣaḥ
tānyeva pañca bhūtāni punarapyeti bhāgaśaḥ
||22||etā dṛṣṭvāsya jīvasya gatīḥ svenaiva cetasā
dharmato'dharmataścaiva dharme dadhyātsadā manaḥ
||23||sattvaṃ rajastamaścaiva trīnvidyādātmano guṇān
yairvyāpyemānsthito bhāvānmahānsarvānaśeṣataḥ
||24||yo yadaiṣāṃ guṇo dehe sākalyenātiricyate
sa tadā tadguṇaprāyaṃ taṃ karoti śarīriṇam
||25||sattvaṃ jñānaṃ tamo'jñānaṃ rāgadveṣau rajaḥ smṛtam
etadvyāptimadeteṣāṃ sarvabhūtāśritaṃ vapuḥ
||26||tatra yatprītisaṃyuktaṃ kiṃ cidātmani lakṣayet
praśāntamiva śuddhābhaṃ sattvaṃ tadupadhārayet
||27||yattu duḥkhasamāyuktamaprītikaramātmanaḥ
tadrajo pratīpaṃ vidyātsatataṃ hāri dehinām
||28||yattu syānmohasaṃyuktamavyaktaṃ viṣayātmakam
apratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhārayet
||29||trayāṇāmapi caiteṣāṃ guṇānāṃ yaḥ phalodayaḥ
agryo madhyo jaghanyaśca taṃ pravakṣyāmyaśeṣataḥ
||30||vedābhyāsastapo jñānaṃ śaucamindriyanigrahaḥ
dharmakriyātmacintā ca sāttvikaṃ guṇalakṣaṇam
||31||ārambharucitādhairyamasatkāryaparigrahaḥ
viṣayopasevā cājasraṃ rājasaṃ guṇalakṣaṇam
||32||lobhaḥ svapno'dhṛtiḥ krauryaṃ nāstikyaṃ bhinnavṛttitā
yāciṣṇutā pramādaśca tāmasaṃ guṇalakṣaṇam
||33||trayāṇāmapi caiteṣāṃ guṇānāṃ triṣu tiṣṭhatām
idaṃ sāmāsikaṃ jñeyaṃ kramaśo guṇalakṣaṇam
||34||yatkarma kṛtvā kurvaṃśca kariṣyaṃścaiva lajjati
tajjñeyaṃ viduṣā sarvaṃ tāmasaṃ guṇalakṣaṇam
||35||yenāsminkarmanā loke khyātimicchati puṣkalām
na ca śocatyasaṃpattau tadvijñeyaṃ tu rājasam
||36||yatsarveṇecchati jñātuṃ yanna lajjati cācaran
yena tuṣyati cātmāsya tatsattvaguṇalakṣaṇam
||37||tamaso lakṣaṇaṃ kāmo rajasastvartha ucyate
sattvasya lakṣaṇaṃ dharmaḥ śraiṣṭhyameṣāṃ yathottaram
||38||yena yastu guṇenaiṣāṃ saṃsarānpratipadyate
tānsamāsena vakṣyāmi sarvasyāsya yathākramam
||39||devatvaṃ sāttvikā yānti manuṣyatvaṃ ca rājasāḥ
tiryaktvaṃ tāmasā nityamityeṣā trividhā gatiḥ
||40||trividhā trividhaiṣā tu vijñeyā gauṇikī gatiḥ
adhamā madhyamāgryā ca karmavidyāviśeṣataḥ
||41||sthāvarāḥ kṛmikīṭāśca matsyāḥ sarpāḥ sakacchapāḥ
paśavaśca mṛgāścaiva jaghanyā tāmasī gatiḥ
||42||hastinaśca turaṅgāśca śūdrā mlecchāśca garhitāḥ
siṃhā vyāghrā varāhāśca madhyamā tāmasī gatiḥ
||43||cāraṇāśca suparṇāśca puruṣāścaiva dāmbhikāḥ
rakṣāṃsi ca piśācāśca tāmasīṣūttamā gatiḥ
||44||jhallā mallā naṭāścaiva puruṣāḥ śastravṛttayaḥ
dyūtapānaprasaktāśca jaghanyā rājasī gatiḥ
||45||rājānaḥ kṣatriyāścaiva rājñāṃ caiva purohitāḥ
vādayuddhapradhānāśca madhyamā rājasī gatiḥ
||46||gandharvā guhyakā yakṣā vibudhānucarāśca ye
tathaivāpsarasaḥ sarvā rājasīṣūttamā gatiḥ
||47||tāpasā yatayo viprā ye ca vaimānikā gaṇāḥ
nakṣatrāṇi ca daityāśca prathamā sāttvikī gatiḥ
||48||yajvāna ṛṣayo devā vedā jyotīṃṣi vatsarāḥ
pitaraścaiva sādhyāśca dvitīyā sāttvikī gatiḥ
||49||brahmā viśvasṛjo dharmo mahānavyaktameva ca
uttamāṃ sāttvikīmetāṃ gatimāhurmanīṣiṇaḥ
||50||eṣa sarvaḥ samuddiṣṭastriprakārasya karmaṇaḥ
trividhastrividhaḥ kṛtsnaḥ saṃsāraḥ sārvabhautikaḥ
||51||indriyāṇāṃ prasaṅgena dharmasyāsevanena ca
pāpānsaṃyānti saṃsārānavidvāṃso narādhamāḥ
||52||yāṃ yāṃ yoniṃ tu jīvo'yaṃ yena yeneha karmaṇā
kramaśo yāti loke'smiṃstattatsarvaṃ nibodhata
||53||bahūnvarṣagaṇānghorānnarakānprāpya tatkṣayāt
saṃsārānpratipadyante mahāpātakinastvimān
||54||śvasūkarakharoṣṭrāṇāṃ go'jāvimṛgapakṣiṇāṃ
caṇḍālapukkasānāṃ ca brahmahā yonimṛcchati
||55||kṛmikīṭapataṅgānāṃ viḍbhujāṃ caiva pakṣiṇām
hiṃsrāṇāṃ caiva sattvānāṃ surāpo brāhmaṇo vrajet
||56||lūtāhisaraṭānāṃ ca tiraścāṃ cāmbucāriṇām
hiṃsrāṇāṃ ca piśācānāṃ steno vipraḥ sahasraśaḥ
||57||tṛṇagulmalatānāṃ ca kravyādāṃ daṃṣṭriṇāmapi
krūrakarmakṛtāṃ caiva śataśo gurutalpagaḥ
||58||hiṃsrā bhavanti kravyādāḥ kṛmayo'medhyabhakṣiṇaḥ
parasparādinaḥ stenāḥ pretyāntyastrīniṣeviṇaḥ
||59||saṃyogaṃ patitairgatvā parasyaiva ca yoṣitam
apahṛtya ca viprasvaṃ bhavati brahmarākṣasaḥ
||60||maṇimuktāpravālāni hṛtvā lobhena mānavaḥ
vividhāṇi ca ratnāni jāyate hemakartṛṣu
||61||dhānyaṃ hṛtvā bhavatyākhuḥ kāṃsyaṃ haṃso jalaṃ plavaḥ
madhu daṃśaḥ payaḥ kāko rasaṃ śvā nakulo ghṛtam
||62||māṃsaṃ gṛdhro vapāṃ madgustailaṃ tailapakaḥ khagaḥ
cīrīvākastu lavaṇaṃ balākā śakunirdadhi
||63||kauśeyaṃ tittirirhṛtvā kṣaumaṃ hṛtvā tu darduraḥ
kārpāsatāntavaṃ krauñco godhā gāṃ vāggudo guḍam
||64||chucchundariḥ śubhāngandhānpatraśākaṃ tu barhiṇaḥ
śvāvitkṛtānnaṃ vividhamakṛtānnaṃ tu śalyakaḥ
||65||bako bhavati hṛtvāgniṃ gṛhakārī hyupaskaram
raktāni hṛtvā vāsāṃsi jāyate jīvajīvakaḥ
||66||vṛko mṛgebhaṃ vyāghro'śvaṃ phalamūlaṃ tu markaṭaḥ
strīmṛkṣaḥ stokako vāri yānānyuṣṭraḥ paśūnajaḥ
||67||yadvā tadvā paradravyamapahṛtya balānnaraḥ
avaśyaṃ yāti tiryaktvaṃ jagdhvā caivāhutaṃ haviḥ
||68||striyo'pyetena kalpena hṛtvā doṣamavāpnuyuḥ
eteṣāmeva jantūnāṃ bhāryātvamupayānti tāḥ
||69||svebhyaḥ svebhyastu karmabhyaścyutā varṇā hyanāpadi
pāpānsaṃsṛtya saṃsārānpreṣyatāṃ yānti śatruṣu
||70||vāntāśyulkāmukhaḥ preto vipro dharmātsvakāccyutaḥ
amedhyakuṇapāśī ca kṣatriyaḥ kaṭapūtanaḥ
||71||maitrākṣajyotikaḥ preto vaiśyo bhavati pūyabhuk
cailāśakaśca bhavati śūdro dharmātsvakāccyutaḥ
||72||yathā yathā niṣevante viṣayānviṣayātmakāḥ
tathā tathā kuśalatā teṣāṃ teṣūpajāyate
||73||te'bhyāsātkarmaṇāṃ teṣāṃ pāpānāmalpabuddhayaḥ
saṃprāpnuvanti duḥkhāni tāsu tāsviha yoniṣu
||74||tāmisrādiṣu cogreṣu narakeṣu vivartanam
asipatravanādīni bandhanachedanāni ca
||75||vividhāścaiva saṃpīḍāḥ kākolūkaiśca bhakṣaṇam
karambhavālukātāpānkumbhīpākāṃśca dāruṇān
||76||saṃbhavāṃśca viyonīṣu duḥkhaprāyāsu nityaśaḥ
śītātapābhighātāṃśca vividhāni bhayāni ca
||77||asakṛdgarbhavāseṣu vāsaṃ janma ca dāruṇam
bandhanāni ca kāṣṭhāni parapreṣyatvameva ca
||78||bandhupriyaviyogāṃśca saṃvāsaṃ caiva durjanaiḥ
dravyārjanaṃ ca nāśaṃ ca mitrāmitrasya cārjanam
||79||jarāṃ caivāpratīkārāṃ vyādhibhiścopapīḍanam
kleśāṃśca vividhāṃstāṃstānmṛtyumeva ca durjayam
||80||yādṛśena tu bhāvena yadyatkarma niṣevate
tādṛśena śarīreṇa tattatphalamupāśnute
||81||eṣa sarvaḥ samuddiṣṭaḥ karmaṇāṃ vaḥ phalodayaḥ
naiḥśreyasakaraṃ karma viprasyedaṃ nibodhata
||82||vedābhyāsastapo jñānamindriyāṇāṃ ca saṃyamaḥ
ahiṃsā gurusevā ca niḥśreyasakaraṃ param
||83||sarveṣāmapi caiteṣāṃ śubhānāmiha karmaṇām
kiṃ cicchreyaskarataraṃ karmoktaṃ puruṣaṃ prati
||84||sarveṣāmapi caiteṣāmātmajñānaṃ paraṃ smṛtam
taddhyagryaṃ sarvavidyānāṃ prāpyate hyamṛtaṃ tataḥ
||85||ṣaṇṇāmeṣāṃ tu sarveṣāṃ karmaṇāṃ pretya ceha ca
śreyaskarataraṃ jñeyaṃ sarvadā karma vaidikam
||86||vaidike karmayoge tu sarvāṇyetānyaśeṣataḥ
antarbhavanti kramaśastasmiṃstasminkriyāvidhau
||87||sukhābhyudayikaṃ caiva naiḥśreyasikameva ca
pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karma vaidikam
||88||iha cāmutra vā kāmyaṃ pravṛttaṃ karma kīrtyate
niṣkāmaṃ jñātapūrvaṃ tu nivṛttamupadiśyate
||89||pravṛttaṃ karma saṃsevyaṃ devānāmeti sāmyatām
nivṛttaṃ sevamānastu bhūtānyatyeti pañca vai
||90||sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani
samaṃ paśyannātmayājī svārājyamadhigacchati
||91||yathoktānyapi karmāṇi parihāya dvijottamaḥ
ātmajñāne śame ca syādvedābhyāse ca yatnavān
||92||etaddhi janmasāphalyaṃ brāhmaṇasya viśeṣataḥ
prāpyaitatkṛtakṛtyo hi dvijo bhavati nānyathā
||93||pitṛdevamanuṣyāṇāṃ vedaścakṣuḥ sanātanam
aśakyaṃ cāprameyaṃ ca vedaśāstramiti sthitiḥ
||94||yā vedabāhyāḥ smṛtayo yāśca kāśca kudṛṣṭayaḥ
sarvāstā niṣphalāḥ pretya tamoniṣṭhā hi tāḥ smṛtāḥ
||95||utpadyante cyavante ca yānyato'nyāni kāni cit
tānyarvākkālikatayā niṣphalānyanṛtāni ca
||96||cāturvarṇyaṃ trayo lokāścatvāraścāśramāḥ pṛthak
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca sarvaṃ vedātprasidhyati
||97||śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca pañcamaḥ
vedādeva prasūyante prasūtirguṇakarmataḥ
||98||bibharti sarvabhūtāni vedaśāstraṃ sanātanam
tasmādetatparaṃ manye yajjantorasya sādhanam
||99||senāpatyaṃ ca rājyaṃ ca daṇḍanetṛtvameva ca
sarvalokādhipatyaṃ ca vedaśāstravidarhati
||100||yathā jātabalo vahnirdahatyārdrānapi drumān
tathā dahati vedajñaḥ karmajaṃ doṣamātmanaḥ
||101||vedaśāstrārthatattvajño yatra tatrāśrame vasan
ihaiva loke tiṣṭhansa brahmabhūyāya kalpate
||102||ajñebhyo granthinaḥ śreṣṭhā granthibhyo dhāriṇo varāḥ
dhāribhyo jñāninaḥ śreṣṭhā jñānibhyo vyavasāyinaḥ
||103||tapo vidyā ca viprasya niḥśreyasakaraṃ param
tapasā kilbiṣaṃ hanti vidyayāmṛtamaśnute
||104||pratyakṣaṃ cānumānaṃ ca śāstraṃ ca vividhāgamam
trayaṃ suviditaṃ kāryaṃ dharmaśuddhimabhīpsatā
||105||ārṣaṃ dharmopadeśaṃ ca vedaśāstrāvirodhinā
yastarkeṇānusaṃdhatte sa dharmaṃ veda netaraḥ
||106||naiḥśreyasamidaṃ karma yathoditamaśeṣataḥ
mānavasyāsya śāstrasya rahasyamupadiśyate
||107||anāmnāteṣu dharmeṣu kathaṃ syāditi cedbhavet
yaṃ śiṣṭā brāhmaṇā brūyuḥ sa dharmaḥ syādaśaṅkitaḥ
||108||dharmeṇādhigato yaistu vedaḥ saparibṛṃhaṇaḥ
te śiṣṭā brāhmaṇā jñeyāḥ śrutipratyakṣahetavaḥ
||109||daśāvarā vā pariṣadyaṃ dharmaṃ parikalpayet
tryavarā vāpi vṛttasthā taṃ dharmaṃ na vicālayet
||110||traividyo hetukastarkī nairukto dharmapāṭhakaḥ
trayaścāśramiṇaḥ pūrve pariṣatsyāddaśāvarā
||111||ṛgvedavidyajurvicca sāmavedavideva ca
tryavarā pariṣajjñeyā dharmasaṃśayanirṇaye
||112||eko'pi vedaviddharmaṃ yaṃ vyavasyeddvijottamaḥ
sa vijñeyaḥ paro dharmo nājñānāmudito'yutaiḥ
||113||avratānāmamantrāṇāṃ jātimātropajīvinām
sahasraśaḥ sametānāṃ pariṣattvaṃ na vidyate
||114||yaṃ vadanti tamobhūtā mūrkhā dharmamatadvidaḥ
tatpāpaṃ śatadhā bhūtvā tadvaktṝnanugacchati
||115||etadvo'bhihitaṃ sarvaṃ niḥśreyasakaraṃ param
asmādapracyuto vipraḥ prāpnoti paramāṃ gatim
||116||evaṃ sa bhagavāndevo lokānāṃ hitakāmyayā
dharmasya paramaṃ guhyaṃ mamedaṃ sarvamuktavān
||117||sarvamātmani saṃpaśyetsaccāsacca samāhitaḥ
sarvaṃ hyātmani saṃpaśyannādharme kurute manaḥ
||118||ātmaiva devatāḥ sarvāḥ sarvamātmanyavasthitam
ātmā hi janayatyeṣāṃ karmayogaṃ śarīriṇām
||119||khaṃ saṃniveśayetkheṣu ceṣṭanasparśane'nilam
paktidṛṣṭyoḥ paraṃ tejaḥ snehe'po gāṃ ca mūrtiṣu
||120||manasīnduṃ diśaḥ śrotre krānte viṣṇuṃ bale haram
vācyagniṃ mitramutsarge prajane ca prajāpatim
||121||praśāsitāraṃ sarveṣāmaṇīyāṃsamaṇorapi
rukmābhaṃ svapnadhīgamyaṃ vidyāttaṃ puruṣaṃ param
||122||etameke vadantyagniṃ manumanye prajāpatim
indrameke pare prāṇamapare brahma śāśvatam
||123||eṣa sarvāṇi bhūtāni pañcabhirvyāpya mūrtibhiḥ
janmavṛddhikṣayairnityaṃ saṃsārayati cakravat
||124||evaṃ yaḥ sarvabhūteṣu paśyatyātmānamātmanā
sa sarvasamatāmetya brahmābhyeti paraṃ padam
||125||ityetanmānavaṃ śāstraṃ bhṛguproktaṃ paṭhandvijaḥ
bhavatyācāravānnityaṃ yatheṣṭāṃ prāpnuyādgatim
||126||