upodghātaprakaraṇam
yogīśvaraṃ yājñavalkyaṃ saṃpūjya munayo'bruvan
varṇāśrametarāṇāṃ no brūhi dharmān aśeṣataḥ
||1||mithilāsthaḥ sa yogīndraḥ kṣaṇaṃ dhyātvābravīn munīn
yasmin deśe mṛgaḥ kṛṣṇas tasmin dharmān nibodhata
||2||purāṇanyāyamīmāṃsādharmaśāstrāṅgamiśritāḥ
vedāḥ sthānāni vidyānāṃ dharmasya ca caturdaśa
||3||manvatriviṣṇuhārītayājñavalkyośano'ṅgirāḥ
yamāpastambasaṃvartāḥ kātyāyanabṛhaspatī
||4||parāśaravyāsaśaṅkhalikhitā dakṣagautamau
śātātapo vasiṣṭhaś ca dharmaśāstraprayojakāḥ
||5||deśe kāla upāyena dravyaṃ śraddhāsamanvitam
pātre pradīyate yat tat sakalaṃ dharmalakṣaṇam
||6||śrutiḥ smṛtiḥ sadācāraḥ svasya ca priyam ātmanaḥ
samyaksaṃkalpajaḥ kāmo dharmamūlam idaṃ smṛtam
||7||ijyācāradamāhiṃsādānasvādhyāyakarmaṇām
ayaṃ tu paramo dharmo yad yogenātmadarśanam
||8||catvāro vedadharmajñāḥ parṣat traividyam eva vā
sā brūte yaṃ sa dharmaḥ syād eko vādhyātmavittamaḥ
||9||brahmacāriprakaraṇam
brahmakṣatriyaviṭśūdrā varṇās tv ādyās trayo dvijāḥ
niṣekādyāḥ śmaśānāntās teṣāṃ vai mantrataḥ kriyāḥ
||10||garbhādhānam ṛtau puṃsaḥ savanaṃ spandanāt purā
ṣaṣṭhe'ṣṭame vā sīmanto māsy ete jātakarma ca
||11||ahany ekādaśe nāma caturthe māsi niṣkramaḥ
ṣaṣṭhe'nnaprāśanaṃ māsi cūḍā kāryā yathākulam
||12||evam enaḥ śamaṃ yāti bījagarbhasamudbhavam
tūṣṇīm etāḥ kriyāḥ strīṇāṃ vivāhas tu samantrakaḥ
||13||garbhāṣṭame'ṣṭame vābde brāhmaṇasyopanāyanam
rājñām ekādaśe saike viśām eke yathākulam
||14||upanīya guruḥ śiṣyaṃ mahāvyāhṛtipūrvakam
vedam adhyāpayed enaṃ śaucācārāṃś ca śikṣayet
||15||divāsaṃdhyāsu karṇasthabrahmasūtrodaṅmukhaḥ
kuryān mūtrapurīṣe ca rātrau ced dakṣiṇāmukhaḥ
||16||gṛhītaśiśnaś cotthāya mṛdbhir abhyuddhṛtair jalaiḥ
gandhalepakṣayakaraṃ śaucaṃ kuryād atandritaḥ
||17||antarjānu śucau deśa upaviṣṭa udaṅmukhaḥ
prāg vā brāhmeṇa tīrthena dvijo nityam upaspṛśet
||18||kaniṣṭhādeśinyaṅguṣṭhamūlāny agraṃ karasya ca
prajāpatipitṛbrahmadevatīrthāny anukramāt
||19||triḥ prāśyāpo dvir unmṛjya khāny adbhiḥ samupaspṛśet
adbhis tu prakṛtisthābhir hīnābhiḥ phenabudbudaiḥ
||20||hṛtkaṇṭhatālugābhis tu yathāsaṃkhyaṃ dvijātayaḥ
śudhyeran strī ca śūdraś ca sakṛt spṛṣṭābhir antataḥ
||21||snānam abdaivatair mantrair mārjanaṃ prāṇasaṃyamaḥ
sūryasya cāpy upasthānaṃ gāyatryāḥ pratyahaṃ japaḥ
||22||gāyatrīṃ śirasā sārdhaṃ japed vyāhṛtipūrvikām
pratipraṇavasaṃyuktāṃ trir ayaṃ prāṇasaṃyamaḥ
||23||prāṇān āyamya saṃprokṣya tṛcenābdaivatena tu
japann āsīta sāvitrīṃ pratyag ātārakodayāt
||24||saṃdhyāṃ prāk prātar evaṃ hi tiṣṭhed āsūryadarśanāt
agnikāryaṃ tataḥ kuryāt saṃdhyayor ubhayor api
||25||tato'bhivādayed vṛddhān asāv aham iti bruvan
guruṃ caivāpy upāsīta svādhyāyārthaṃ samāhitaḥ
||26||āhūtaś cāpy adhīyīta labdhaṃ cāsmai nivedayet
hitaṃ tasyācaren nityaṃ manovākkāyakarmabhiḥ
||27||kṛtajñādrohimedhāviśucikalyānasūyakāḥ
adhyāpyā dharmataḥ sādhu śaktāptajñānavittadāḥ
||28||daṇḍājinopavītāni mekhalāṃ caiva dhārayet
brāhmaṇeṣu cared bhaikṣam anindyeṣv ātmavṛttaye
||29||ādimadhyāvasāneṣu bhavacchabdopalakṣitā
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ bhaikṣacaryā yathākramam
||30||kṛtāgnikāryo bhuñjīta vāgyato gurvanujñayā
āpośānakriyāpūrvaṃ satkṛtyānnam akutsayan
||31||brahmacarye sthito naikam annam adyād anāpadi
brāhmaṇaḥ kāmam aśnīyāc chrāddhe vratam apīḍayan
||32||madhumāṃsāñjanocchiṣṭaśuktastrīprāṇihiṃsanam
bhāskarālokanāślīlaparivādādi varjayet
||33||sa gurur yaḥ kriyāḥ kṛtvā vedam asmai prayacchati
upanīya dadad vedam ācāryaḥ sa udāhṛtaḥ
||34||ekadeśam upādhyāya ṛtvig yajñakṛd ucyate
ete mānyā yathāpūrvam ebhyo mātā garīyasī
||35||prativedaṃ brahmacaryaṃ dvādaśābdāni pañca vā
grahaṇāntikam ity eke keśāntaś caiva ṣoḍaśe
||36||āṣoḍaśād ādvāviṃśāc caturviṃśāc ca vatsarāt
brahmakṣatraviśāṃ kālaupanāyanikaḥ paraḥ
||37||ata ūrdhvaṃ patanty ete sarvadharmabahiṣkṛtāḥ
sāvitrīpatitā vrātyā vrātyastomād ṛte kratoḥ
||38||mātur yad agre jāyante dvitīyaṃ mauñjibandhanāt
brāhmaṇakṣatriyaviśas tasmād ete dvijāḥ smṛtāḥ
||39||yajñānāṃ tapasāṃ caiva śubhānāṃ caiva karmaṇām
veda eva dvijātīnāṃ niḥśreyasakaraḥ paraḥ
||40||madhunā payasā caiva sa devāṃs tarpayed dvijaḥ
pitṝn madhughṛtābhyāṃ ca ṛco'dhīte ca yo'nvaham
||41||yajūṃṣi śaktito'dhīte yo'nvahaṃ sa ghṛtāmṛtaiḥ
prīṇāti devān ājyena madhunā ca pitṝṃs tathā
||42||sa tu somaghṛtair devāṃs tarpayed yo'nvahaṃ paṭhet
sāmāni tṛptiṃ kuryāc ca pitṝṇāṃ madhusarpiṣā
||43||medasā tarpayed devān atharvāṅgirasaḥ paṭhan
pitṝṃś ca madhusarpirbhyām anvahaṃ śaktito dvijaḥ
||44||vākovākyaṃ purāṇaṃ ca nārāśaṃsīś ca gāthikāḥ
itihāsāṃs tathā vidyāḥ śaktyādhīte hi yo'nvaham
||45||māṃsakṣīraudanamadhutarpaṇaṃ sa divaukasām
karoti tṛptiṃ kuryāc ca pitṝṇāṃ madhusarpiṣā
||46||te tṛptās tarpayanty enaṃ sarvakāmaphalaiḥ śubhaiḥ
yaṃ yaṃ kratum adhīte ca tasya tasyāpnuyāt phalam
||47||trir vittapūrṇapṛthivīdānasya phalam aśnute
tapasaś ca parasyeha nityaṃ svādhyāyavān dvijaḥ
||48||naiṣṭhiko brahmacārī tu vased ācāryasaṃnidhau
tadabhāve'sya tanaye patnyāṃ vaiśvānare'pi vā
||49||anena vidhinā dehaṃ sādayan vijitendriyaḥ
brahmalokam avāpnoti na cehājāyate punaḥ
||50||vivāhaprakaraṇam
gurave tu varaṃ dattvā snāyād vā tadanujñayā
vedaṃ vratāni vā pāraṃ nītvā hy ubhayam eva vā
||51||aviplutabrahmacaryo lakṣaṇyāṃ striyam udvahet
ananyapūrvikāṃ kāntām asapiṇḍāṃ yavīyasīm
||52||arogiṇīṃ bhrātṛmatīm asamānārṣagotrajān
pañcamāt saptamād ūrdhvaṃ mātṛtaḥ pitṛtas tathā
||53||daśapūruṣavikhyātāc chrotriyāṇāṃ mahākulāt
sphītād api na saṃcārirogadoṣasamanvitāt
||54||etair eva guṇair yuktaḥ savarṇaḥ śrotriyo varaḥ
yatnāt parīkṣitaḥ puṃstve yuvā dhīmān janapriyaḥ
||55||yad ucyate dvijātīnāṃ śūdrād dāropasaṃgrahaḥ
naitan mama mataṃ yasmāt tatrāyaṃ jāyate svayam
||56||tisro varṇānupūrvyeṇa dve tathaikā yathākramam
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ bhāryā svā śūdrajanmanaḥ
||57||brāhmo vivāha āhūya dīyate śaktyalaṃkṛtā
tajjaḥ punāty ubhayataḥ puruṣān ekaviṃśatim
||58||yajñastha ṛtvije daiva ādāyārṣas tu godvayam
caturdaśa prathamajaḥ punāty uttarajaś ca ṣaṭ
||59||ity uktvā caratāṃ dharmaṃ saha yā dīyate'rthine
sa kāyaḥ pāvayet tajjaḥ ṣaṭ ṣaḍvaṃśyān sahātmanā
||60||āsuro draviṇādānād gāndharvaḥ samayān mithaḥ
rākṣaso yuddhaharaṇāt paiśācaḥ kanyakāchalāt
||61||pāṇir grāhyaḥ savarṇāsu gṛhṇīyāt kṣatriyā śaram
vaiśyā pratodam ādadyād vedane tv agrajanmanaḥ
||62||pitā pitāmaho bhrātā sakulyo jananī tathā
kanyāpradaḥ pūrvanāśe prakṛtisthaḥ paraḥ paraḥ
||63||aprayacchan samāpnoti bhrūṇahatyām ṛtāv ṛtau
gamyaṃ tv abhāve dātṝṇāṃ kanyā kuryāt svayaṃvaram
||64||sakṛt pradīyate kanyā haraṃs tāṃ coradaṇḍabhāk
dattām api haret pūrvāc chreyāṃś ced vara āvrajet
||65||anākhyāya dadad doṣaṃ daṇḍya uttamasāhasam
aduṣṭāṃ tu tyajan daṇḍyo dūṣayaṃs tu mṛṣā śatam
||66||akṣatā ca kṣatā caiva punarbhūḥ saṃskṛtā punaḥ
svairiṇī yā patiṃ hitvā savarṇaṃ kāmataḥ śrayet
||67||aputrāṃ gurvanujñāto devaraḥ putrakāmyayā
sapiṇḍo vā sagotro vā ghṛtābhyakta ṛtāv iyāt
||68||āgarbhasaṃbhavād gacchet patitas tv anyathā bhavet
anena vidhinā jātaḥ kṣetrajo'sya bhavet sutaḥ
||69||hṛtādhikārāṃ malināṃ piṇḍamātropajīvinām
paribhūtām adhaḥśayyāṃ vāsayed vyabhicāriṇīm
||70||somaḥ śaucaṃ dadāv āsāṃ gandharvaś ca śubhāṃ giram
pāvakaḥ sarvamedhyatvaṃ medhyā vai yoṣito hy ataḥ
||71||vyabhicārād ṛtau śuddhir garbhe tyāgo vidhīyate
garbhabhartṛvadhādau ca tathā mahati pātake
||72||surāpī vyādhitā dhūrtā vandhyārthaghny apriyaṃvadā
strīprasūś cādhivettavyā puruṣadveṣiṇī tathā
||73||adhivinnā tu bhartavyā mahad eno'nyathā bhavet
yatrānukūlyaṃ daṃpatyos trivargas tatra vardhate
||74||mṛte jīvati vā patyau yā nānyam upagacchati
seha kīrtim avāpnoti modate comayā saha
||75||ājñāsaṃpādinīṃ dakṣāṃ vīrasūṃ priyavādinīm
tyajan dāpyas tṛtīyāṃśam adravyo bharaṇaṃ striyāḥ
||76||strībhir bhartṛvacaḥ kāryam eṣa dharmaḥ paraḥ striyāḥ
āśuddheḥ saṃpratīkṣyo hi mahāpātakadūṣitaḥ
||77||lokānantyaṃ divaḥ prāptiḥ putrapautraprapautrakaiḥ
yasmāt tasmāt striyaḥ sevyāḥ kartavyāś ca surakṣitāḥ
||78||ṣoḍaśartuniśāḥ strīṇāṃ tasmin yugmāsu saṃviśet
brahmacāry eva parvāṇy ādyāś catasras tu varjayet
||79||evaṃ gacchan striyaṃ kṣāmāṃ maghāṃ mūlaṃ ca varjayet
sustha indau sakṛt putraṃ lakṣaṇyaṃ janayet pumān
||80||yathākāmī bhaved vāpi strīṇāṃ varam anusmaran
svadāranirataś caiva striyo rakṣyā yataḥ smṛtāḥ
||81||bhartṛbhrātṛpitṛjñātiśvaśrūśvaśuradevaraiḥ
bandhubhiś ca striyaḥ pūjyā bhūṣaṇācchādanāśanaiḥ
||82||saṃyatopaskarā dakṣā hṛṣṭā vyayaparāṅmukhī
kuryāc chvaśurayoḥ pādavandanaṃ bhartṛtatparā
||83||krīḍāṃ śarīrasaṃskāraṃ samājotsavadarśanam
hāsyaṃ paragṛhe yānaṃ tyajet proṣitabhartṛkā
||84||rakṣet kanyāṃ pitā vinnāṃ patiḥ putrās tu vārdhake
abhāve jñātayas teṣāṃ na svātantryaṃ kvacit striyāḥ
||85||pitṛmātṛsutabhrātṛśvaśrūśvaśuramātulaiḥ
hīnā na syād vinā bhartrā garhaṇīyānyathā bhavet
||86||patipriyahite yuktā svācārā vijitendriyā
seha kīrtim avāpnoti pretya cānuttamāṃ gatim
||87||satyām anyāṃ savarṇāyāṃ dharmakāryaṃ na kārayet
savarṇāsu vidhau dharmye jyeṣṭhayā na vinetarā
||88||dāhayitvāgnihotreṇa striyaṃ vṛttavatīṃ patiḥ
āhared vidhivad dārān agnīṃś caivāvilambayan
||89||varṇajātivivekaprakaraṇam
savarṇebhyaḥ savarṇāsu jāyante hi sajātayaḥ
anindyeṣu vivāheṣu putrāḥ saṃtānavardhanāḥ
||90||viprān mūrdhāvasikto hi kṣatriyāyāṃ viśaḥ striyām
ambaṣṭhaḥ śūdryāṃ niṣādo jātaḥ pāraśavo'pi vā
||91||vaiśyāśūdryos tu rājanyān māhiṣyograu sutau smṛtau
vaiśyāt tu karaṇaḥ śūdryāṃ vinnāsv eṣa vidhiḥ smṛtaḥ
||92||brāhmaṇyāṃ kṣatriyāt sūto vaiśyād vaidehakas tathā
śūdrāj jātas tu caṇḍālaḥ sarvadharmabahiṣkṛtaḥ
||93||kṣatriyā māgadhaṃ vaiśyāc chūdrāt kṣattāram eva ca
śūdrād āyogavaṃ vaiśyā janayāmāsa vai sutam
||94||māhiṣyeṇa karaṇyāṃ tu rathakāraḥ prajāyate
asatsantas tu vijñeyāḥ pratilomānulomajāḥ
||95||jātyutkarṣo yuge jñeyaḥ saptame pañcame'pi vā
vyatyaye karmaṇāṃ sāmyaṃ pūrvavac cādharottaram
||96||gṛhasthadharmaprakaraṇam
karma smārtaṃ vivāhāgnau kurvīta pratyahaṃ gṛhī
dāyakālāhṛte vāpi śrautaṃ vaitānikāgniṣu
||97||śarīracintāṃ nirvartya kṛtaśaucavidhir dvijaḥ
prātaḥsaṃdhyām upāsīta dantadhāvanapūrvakam
||98||hutvāgnīn sūryadaivatyān japen mantrān samāhitaḥ
vedārthān adhigacchec ca śāstrāṇi vividhāni ca
||99||upeyād īśvaraṃ caiva yogakṣemārthasiddhaye
snātvā devān pitṝṃś caiva tarpayed arcayet tathā
||100||vedātharvapurāṇāni setihāsāni śaktitaḥ
japayajñaprasiddhyarthaṃ vidyāṃ cādhyātmikīṃ japet
||101||balikarmasvadhāhomasvādhyāyātithisatkriyāḥ
bhūtapitramarabrahmamanuṣyāṇāṃ mahāmakhāḥ
||102||devebhyaś ca hutād annāc cheṣād bhūtabaliṃ haret
annaṃ bhūmau śvacāṇḍālavāyasebhyaś ca nikṣipet
||103||annaṃ pitṛmanuṣyebhyo deyam apy anvahaṃ jalam
svādhyāyaṃ satataṃ kuryān na paced annam ātmane
||104||bālasvavāsinīvṛddhagarbhiṇyāturakanyakāḥ
saṃbhojyātithibhṛtyāṃś ca daṃpatyoḥ śeṣabhojanam
||105||āpośanenopariṣṭād adhastād aśnatā tathā
anagnam amṛtaṃ caiva kāryam annaṃ dvijanmanā
||106||atithitvena varṇānāṃ deyaṃ śaktyānupūrvaśaḥ
apraṇodyo'tithiḥ sāyam api vāgbhūtṛṇodakaiḥ
||107||satkṛtya bhikṣave bhikṣā dātavyā savratāya ca
bhojayec cāgatān kāle sakhisaṃbandhibāndhavān
||108||mahokṣaṃ vā mahājaṃ vā śrotriyāyopakalpayet
satkriyānvāsanaṃ svādu bhojanaṃ sūnṛtaṃ vacaḥ
||109||pratisaṃvatsaraṃ tv arghyāḥ snātakācāryapārthivāḥ
priyo vivāhyaś ca tathā yajñaṃ praty ṛtvijaḥ punaḥ
||110||adhvanīno'tithir jñeyaḥ śrotriyo vedapāragaḥ
mānyāv etau gṛhasthasya brahmalokam abhīpsataḥ
||111||parapākarucir na syād anindyāmantraṇād ṛte
vākpāṇipādacāpalyaṃ varjayec cātibhojanam
||112||atithiṃ śrotriyaṃ tṛptam āsīmantam anuvrajet
ahaḥśeṣaṃ sahāsīta śiṣṭair iṣṭaiś ca bandhubhiḥ
||113||upāsya paścimāṃ saṃdhyāṃ hutvāgnīṃs tān upāsya ca
bhṛtyaiḥ parivṛto bhuktvā nātitṛptyātha saṃviśet
||114||brāhme muhūrte cotthāya cintayed ātmano hitam
dharmārthakāmān sve kāle yathāśakti na hāpayet
||115||vidyākarmavayobandhuvittair mānyā yathākramam
etaiḥ prabhūtaiḥ śūdro'pi vārdhake mānam arhati
||116||vṛddhabhārinṛpasnātastrīrogivaracakriṇām
panthā deyo nṛpas teṣāṃ mānyaḥ snātaś ca bhūpateḥ
||117||ijyādhyayanadānāni vaiśyasya kṣatriyasya ca
pratigraho'dhiko vipre yājanādhyāpane tathā
||118||pradhānaṃ kṣatriye karma prajānāṃ paripālanam
kusīdakṛṣivāṇijyapāśupālyaṃ viśaḥ smṛtam
||119||śūdrasya dvijaśuśrūṣā tayājīvan vaṇig bhavet
śilpair vā vividhair jīved dvijātihitam ācaran
||120||bhāryāratiḥ śucir bhṛtyabhartā śrāddhakriyārataḥ
namaskāreṇa mantreṇa pañcayajñān na hāpayet
||121||ahiṃsā satyam asteyaṃ śaucam indriyanigrahaḥ
dānaṃ damo dayā kṣāntiḥ sarveṣāṃ dharmasādhanam
||122||vayobuddhyarthavāgveṣaśrutābhijanakarmaṇām
ācaret sadṛśīṃ vṛttim ajihmām aśaṭhāṃ tathā
||123||traivārṣikādhikānno yaḥ sa hi somaṃ pibed dvijaḥ
prāksaumikīḥ kriyāḥ kuryād yasyānnaṃ vārṣikaṃ bhavet
||124||pratisaṃvatsaraṃ somaḥ paśuḥ pratyayanaṃ tathā
kartavyāgrayaṇeṣṭiś ca cāturmāsyāni caiva hi
||125||eṣām asaṃbhave kuryād iṣṭiṃ vaiśvānarīṃ dvijaḥ
hīnakalpaṃ na kurvīta sati dravye phalapradam
||126||cāṇḍālo jāyate yajñakaraṇāc chūdrabhikṣitāt
yajñārthaṃ labdham adadad bhāsaḥ kāko'pi vā bhavet
||127||kuśūlakumbhīdhānyo vā tryāhiko'śvastano'pi vā
jīved vāpi śiloñchena śreyān eṣāṃ paraḥ paraḥ
||128||snātakadharmaprakaraṇam
na svādhyāyavirodhyartham īheta na yatas tataḥ
na viruddhaprasaṅgena saṃtoṣī ca bhavet sadā
||129||rājāntevāsiyājyebhyaḥ sīdann icched dhanaṃ kṣudhā
dambhihaitukapākhaṇḍibakavṛttīṃś ca varjayet
||130||śuklāmbaradharo nīcakeśaśmaśrunakhaḥ śuciḥ
na bhāryādarśane'śnīyān naikavāsā na saṃsthitaḥ
||131||na saṃśayaṃ prapadyeta nākasmād apriyaṃ vadet
nāhitaṃ nānṛtaṃ caiva na stenaḥ syān na vārdhuṣī
||132||dākṣāyaṇī brahmasūtrī veṇumān sakamaṇḍaluḥ
kuryāt pradakṣiṇaṃ devamṛdgovipravanaspatīn
||133||na tu mehen nadīchāyāvartmagoṣṭhāmbubhasmasu
na pratyagnyarkagosomasaṃdhyāmbustrīdvijanmanaḥ
||134||nekṣetārkaṃ na nagnāṃ strīṃ na ca saṃsṛṣṭamaithunām
na ca mūtraṃ purīṣaṃ vā nāśucī rāhutārakāḥ
||135||ayaṃ me vajra ity evaṃ sarvaṃ mantram udīrayet
varṣaty aprāvṛto gacchet svapet pratyakśirā na ca
||136||ṣṭhīvanāsṛkśakṛnmūtraretāṃsy apsu na nikṣipet
pādau pratāpayen nāgnau na cainam abhilaṅghayet
||137||jalaṃ piben nāñjalinā na śayānaṃ prabodhayet
nākṣaiḥ krīḍen na dharmaghnair vyādhitair vā na saṃviśet
||138||viruddhaṃ varjayet karma pretadhūmaṃ nadītaram
keśabhasmatuṣāṅgārakapāleṣu ca saṃsthitim
||139||nācakṣīta dhayantīṃ gāṃ nādvāreṇa viśet kvacit
na rājñaḥ pratigṛhṇīyāl lubdhasyocchāstravartinaḥ
||140||pratigrahe sūnicakridhvajiveśyānarādhipāḥ
duṣṭā daśaguṇaṃ pūrvāt pūrvād ete yathākramam
||141||adhyāyānām upākarma śrāvaṇyāṃ śravaṇena vā
hastenauṣadhibhāve vā pañcamyāṃ śrāvaṇasya tu
||142||pauṣamāsasya rohiṇyām aṣṭakāyām athāpi vā
jalānte chandasāṃ kuryād utsargaṃ vidhivad bahiḥ
||143||tryahaṃ preteṣv anadhyāyaḥ śiṣyartviggurubandhuṣu
upākarmaṇi cotsarge svaśākhāśrotriye tathā
||144||saṃdhyāgarjitanirghātabhūkaṃpolkānipātane
samāpya vedaṃ dyuniśam āraṇyakam adhītya ca
||145||pañcadaśyāṃ caturdaśyām aṣṭamyāṃ rāhusūtake
ṛtusaṃdhiṣu bhuktvā vā śrāddhikaṃ pratigṛhya ca
||146||paśumaṇḍūkanakulaśvāhimārjāramūṣakaiḥ
kṛte'nantare tv ahorātraṃ śakrapāte tathocchraye
||147||śvakroṣṭṛgardabholūkasāmabāṇārtaniḥsvane
amedhyaśavaśūdrāntyaśmaśānapatitāntike
||148||deśe'śucāv ātmani ca vidyutstanitasaṃplave
bhuktvārdrapāṇir ambho'ntar ardharātre'timārute
||149||pāṃsupravarṣe digdāhe saṃdhyānīhārabhītiṣu
dhāvataḥ pūtigandhe ca śiṣṭe ca gṛham āgate
||150||kharoṣṭrayānahastyaśvanauvṛkṣeriṇarohaṇe
saptatriṃśadanadhyāyān etāṃs tātkālikān viduḥ
||151||devartviksnātakācāryarājñāṃ chāyāṃ parastriyāḥ
nākrāmed raktaviṇmūtraṣṭhīvanodvartanādi ca
||152||viprāhikṣatriyātmāno nāvajñeyāḥ kadācana
āmṛtyoḥ śriyam ākāṅkṣen na kaṃcin marmaṇi spṛśet
||153||dūrād ucchiṣṭaviṇmūtrapādāmbhāṃsi samutsṛjet
śrutismṛtyuditaṃ samyaṅ nityam ācāram ācaret
||154||gobrāhmaṇānalānnāni noccchiṣṭo na padā spṛśet
na nindātāḍane kuryāt putraṃ śiṣyaṃ ca tāḍayet
||155||karmaṇā manasā vācā yatnād dharmaṃ samācaret
asvargyaṃ lokavidviṣṭaṃ dharmyam apy ācaren na tu
||156||mātṛpitratithibhrātṛjāmisaṃbandhimātulaiḥ
vṛddhabālāturācāryavaidyasaṃśritabāndhavaiḥ
||157||ṛtvikpurohitāpatyabhāryādāsasanābhibhiḥ
vivādaṃ varjayitvā tu sarvāṃl lokāñ jayed gṛhī
||158||pañca piṇḍān anuddhṛtya na snāyāt paravāriṣu
snāyān nadīdevakhātahradaprasravaṇeṣu ca
||159||paraśayyāsanodyānagṛhayānāni varjayet
adattāny agnihīnasya nānnam adyād anāpadi
||160||kadaryabaddhacaurāṇāṃ klībaraṅgāvatāriṇām
vaiṇābhiśastavārdhuṣyagaṇikāgaṇadīkṣiṇām
||161||cikitsakāturakruddhapuṃścalīmattavidviṣām
krūrograpatitavrātyadāmbhikocchiṣṭabhojinām
||162||avīrāstrīsvarṇakārastrījitagrāmayājinām
śastravikrayikarmāratantuvāyaśvavṛttinām
||163||nṛśaṃsarājarajakakṛtaghnavadhajīvinām
cailadhāvasurājīvasahopapativeśmanām
||164||piśunānṛtinoś caiva tathā cākrikabandinām
eṣām annaṃ na bhoktavyaṃ somavikrayiṇas tathā
||165||śūdreṣu dāsagopālakulamitrārdhasīriṇaḥ
bhojyānnāḥ nāpitaś caiva yaś cātmānaṃ nivedayet
||166||bhakṣyābhakṣyaprakaraṇam
anarcitaṃ vṛthāmāṃsaṃ keśakīṭasamanvitam
śuktaṃ paryuṣitocchiṣṭaṃ śvaspṛṣṭaṃ patitekṣitam
||167||udakyāspṛṣṭasaṃghuṣṭaṃ paryāyānnaṃ ca varjayet
goghrātaṃ śakunocchiṣṭaṃ padā spṛṣṭaṃ ca kāmataḥ
||168||annaṃ paryuṣitaṃ bhojyaṃ snehāktaṃ cirasaṃsthitam
asnehā api godhūmayavagorasavikriyāḥ
||169||saṃdhinyanirdaśāvatsāgopayaḥ parivarjayet
auṣṭram aikaśaphaṃ straiṇam āraṇyakam athāvikam
||170||devatārthaṃ haviḥ śigruṃ lohitān vraścanāṃs tathā
anupākṛtamāṃsāni viḍjāni kavakāni ca
||171||kravyādapakṣidātyūhaśukapratudaṭiṭṭibhān
sārasaikaśaphān haṃsān sarvāṃś ca grāmavāsinaḥ
||172||koyaṣṭiplavacakrāhvabalākābakaviṣkirān
vṛthākṛsarasamyāvapāyasāpūpaśaṣkulīḥ
||173||kalaviṅkaṃ sakākolaṃ kuraraṃ rajjudālakam
jālapādān khañjarīṭān ajñātāṃś ca mṛgadvijān
||174||cāṣāṃś ca raktapādāṃś ca saunaṃ vallūram eva ca
matsyāṃś ca kāmato jagdhvā sopavāsas tryahaṃ vaset
||175||palāṇḍuṃ viḍvarāhaṃ ca chatrākaṃ grāmakukkuṭam
laśunaṃ gṛñjanaṃ caiva jagdhvā cāndrāyaṇaṃ caret
||176||bhakṣyāḥ pañcanakhāḥ sedhāgodhākacchapaśallakāḥ
śaśaś ca matsyeṣv api hi siṃhatuṇḍakarohitāḥ
||177||tathā pāṭhīnarājīvasaśalkāś ca dvijātibhiḥ
ataḥ śṛṇudhvaṃ māṃsasya vidhiṃ bhakṣaṇavarjane
||178||prāṇātyaye tathā śrāddhe prokṣite dvijakāmyayā
devān pitṝn samabhyarcya khādan māṃsaṃ na doṣabhāk
||179||vaset sa narake ghore dināni paśuromabhiḥ
sammitāni durācāro yo hanty avidhinā paśūn
||180||sarvān kāmān avāpnoti hayamedhaphalaṃ tathā
gṛhe'pi nivasan vipro munir māṃsavivarjanāt
||181||dravyaśuddhiprakaraṇam
sauvarṇarājatābjānām ūrdhvapātragrahāśmanām
śākarajjumūlaphalavāsovidalacarmaṇām
||182||pātrāṇāṃ camasānāṃ ca vāriṇā śuddhir iṣyate
carusruksruvasasnehapātrāṇy uṣṇena vāriṇā
||183||sphyaśūrpājinadhānyānāṃ musalolūkhalānasām
prokṣaṇaṃ saṃhatānāṃ ca bahūnāṃ dhānyavāsasām
||184||takṣaṇaṃ dāruśṛṅgāsthnāṃ govālaiḥ phalasaṃbhuvām
mārjanaṃ yajñapātrāṇāṃ pāṇinā yajñakarmaṇi
||185||soṣarodakagomūtraiḥ śudhyaty āvikakauśikam
saśrīphalair aṃśupaṭṭaṃ sāriṣṭaiḥ kutapaṃ tathā
||186||sagaurasarṣapaiḥ kṣaumaṃ punaḥpākān mahīmayam
kāruhastaḥ śuciḥ paṇyaṃ bhaikṣaṃ yoṣinmukhaṃ tathā
||187||bhūśuddhir mārjanād dāhāt kālād gokramaṇāt tathā
sekād ullekhanāl lepād gṛhaṃ mārjanalepanāt
||188||goghrāte'nne tathā keśamakṣikākīṭadūṣite
salilaṃ bhasma mṛd vāpi prakṣeptavyaṃ viśuddhaye
||189||trapusīsakatāmrāṇāṃ kṣārāmlodakavāribhiḥ
bhasmādbhiḥ kāṃsyalohānāṃ śuddhiḥ plāvo dravasya ca
||190||amedhyāktasya mṛttoyaiḥ śuddhir gandhādikarṣaṇāt
vākśastam ambunirṇiktam ajñātaṃ ca sadā śuci
||191||śuci gotṛptikṛt toyaṃ prakṛtisthaṃ mahīgatam
tathā māṃsaṃ śvacaṇḍālakravyādādinipātitam
||192||raśmir agnī rajaśchāyā gaur aśvo vasudhānilaḥ
vipruṣo makṣikāḥ sparśe vatsaḥ prasnavane śuciḥ
||193||ajāśvayor mukhaṃ medhyaṃ na gor na narajā malāḥ
panthānaś ca viśudhyanti somasūryāṃśumārutaiḥ
||194||mukhajā vipruṣo medhyās tathācamanabindavaḥ
śmaśru cāsyagataṃ dantasaktaṃ tyaktvā tataḥ śuciḥ
||195||snātvā pītvā kṣute supte bhuktvā rathyopasarpaṇe
ācāntaḥ punar ācāmed vāso viparidhāya ca
||196||rathyākardamatoyāni spṛṣṭāny antyaśvavāyasaiḥ
mārutenaiva śudhyanti pakveṣṭakacitāni ca
||197||dānaprakaraṇam
tapas taptvāsṛjad brahmā brāhmaṇān vedaguptaye
tṛptyarthaṃ pitṛdevānāṃ dharmasaṃrakṣaṇāya ca
||198||sarvasya prabhavo viprāḥ śrutādhyayanaśīlinaḥ
tebhyaḥ kriyāparāḥ śreṣṭhās tebhyo'py adhyātmavittamāḥ
||199||na vidyayā kevalayā tapasā vāpi pātratā
yatra vṛttam ime cobhe tad dhi pātraṃ prakīrtitam
||200||gobhūtilahiraṇyādi pātre dātavyam arcitam
nāpātre viduṣā kiṃcid ātmanaḥ śreya icchatā
||201||vidyātapobhyāṃ hīnena na tu grāhyaḥ pratigrahaḥ
gṛhṇan pradātāram adho nayaty ātmānam eva ca
||202||dātavyaṃ pratyahaṃ pātre nimitteṣu viśeṣataḥ
yācitenāpi dātavyaṃ śraddhāpūtaṃ svaśaktitaḥ
||203||hemaśṛṅgī śaphai raupyaiḥ suśīlā vastrasaṃyutā
sakāṃsyapātrā dātavyā kṣīriṇī gauḥ sadakṣiṇā
||204||dātāsyāḥ svargam āpnoti vatsarān romasammitān
kapilā cet tārayati bhūyaś cāsaptamaṃ kulam
||205||savatsāromatulyāni yugāny ubhayatomukhīm
dātāsyāḥ svargam āpnoti pūrveṇa vidhinā dadat
||206||yāvad vatsasya pādau dvau mukhaṃ yonyāṃ ca dṛśyate
tāvad gauḥ pṛthivī jñeyā yāvad garbhaṃ na muñcati
||207||yathākathaṃcid dattvā gāṃ dhenuṃ vādhenum eva vā
arogām aparikliṣṭāṃ dātā svarge mahīyate
||208||śrāntasaṃvāhanaṃ rogiparicaryā surārcanam
pādaśaucaṃ dvijocchiṣṭamārjanaṃ gopradānavat
||209||bhūdīpāṃś cānnavastrāmbhastilasarpiḥpratiśrayān
naiveśikaṃ svarṇadhuryaṃ dattvā svarge mahīyate
||210||gṛhadhānyābhayopānacchatramālyānulepanam
yānaṃ vṛkṣaṃ priyaṃ śayyāṃ dattvātyantaṃ sukhī bhavet
||211||sarvadharmamayaṃ brahma pradānebhyo'dhikaṃ yataḥ
tad dadat samavāpnoti brahmalokam avicyutam
||212||pratigrahasamartho'pi nādatte yaḥ pratigraham
ye lokā dānaśīlānāṃ sa tān āpnoti puṣkalān
||213||kuśāḥ śākaṃ payo matsyā gandhāḥ puṣpaṃ dadhi kṣitiḥ
māṃsaṃ śayyāsanaṃ dhānāḥ pratyākheyaṃ na vāri ca
||214||ayācitāhṛtaṃ grāhyam api duṣkṛtakarmaṇaḥ
anyatra kulaṭāṣaṇḍhapatitebhyas tathā dviṣaḥ
||215||devātithiarcanakṛte gurubhṛtyārtham eva vā
sarvataḥ pratigṛhṇīyād ātmavṛttyartham eva ca
||216||śrāddhaprakaraṇam
amāvāsyāṣṭakā vṛddhiḥ kṛṣṇapakṣo'yanadvayam
dravyaṃ brāhmaṇasaṃpattir viṣuvat sūryasaṃkramaḥ
||217||vyatīpāto gajacchāyā grahaṇaṃ candrasūryayoḥ
śrāddhaṃ prati ruciś caite śrāddhakālāḥ prakīrtitāḥ
||218||agryaḥ sarveṣu vedeṣu śrotriyo brahmavid yuvā
vedārthavij jyeṣṭhasāmā trimadhus trisuparṇakaḥ
||219||svasrīyartvijjāmātṛyājyaśvaśuramātulāḥ
triṇāciketadauhitraśiṣyasaṃbandhibāndhavāḥ
||220||karmaniṣṭhās taponiṣṭhāḥ pañcāgnir brahmacāriṇaḥ
pitṛmātṛparāś caiva brāhmaṇāḥ śrāddhasaṃpadaḥ
||221||rogī hīnātiriktāṅgaḥ kāṇaḥ paunarbhavas tathā
avakīrṇī kuṇḍagolau kunakhī śyāvadantakaḥ
||222||bhṛtakādhyāpakaḥ klībaḥ kanyādūṣy abhiśastakaḥ
mitradhruk piśunaḥ somavikrayī parivindakaḥ
||223||mātāpitṛgurutyāgī kuṇḍāśī vṛṣalātmajaḥ
parapūrvāpatiḥ stenaḥ karmaduṣṭāś ca ninditāḥ
||224||nimantrayeta pūrvedyur brāhmaṇān ātmavān śuciḥ
taiś cāpi saṃyatair bhāvyaṃ manovākkāyakarmabhiḥ
||225||aparāhṇe samabhyarcya svāgatenāgatāṃs tu tān
pavitrapāṇir ācāntān āsaneṣūpaveśayet
||226||yugmān daive yathāśakti pitrye'yugmāṃs tathaiva ca
paristṛte śucau deśe dakṣiṇāpravaṇe tathā
||227||dvau daive prāk trayaḥ pitrya udag ekaikam eva vā
mātāmahānām apy evaṃ tantraṃ vā vaiśvadevikam
||228||pāṇiprakṣālanaṃ dattvā viṣṭarārthaṃ kuśān api
āvāhayed anujñāto viśve devāsa ity ṛcā
||229||yavair anvavakīryātha bhājane sapavitrake
śaṃ no devyā payaḥ kṣiptvā yavo'sīti yavāṃs tathā
||230||yā divyā iti mantreṇa hasteṣv arghyaṃ vinikṣipet
dattvā udakaṃ gandhamālyaṃ dhūpadānaṃ sadīpakam
||231||tathācchādanadānaṃ ca karaśaucārtham ambu ca
apasavyaṃ tataḥ kṛtvā pitṝṇām apradakṣiṇam
||232||dviguṇāṃs tu kuśān dattvā hy uṣantas tvety ṛcā pitṝn
āvāhya tadanujñāto japed āyantu nas tataḥ
||233||apahatā iti tilān vikīrya ca samantataḥ
yavārthās tu tilaiḥ kāryāḥ kuryād arghyādi pūrvavat
||234||dattvā arghyaṃ saṃsravāṃs teṣāṃ pātre kṛtvā vidhānataḥ
pitṛbhyaḥ sthānam asīti nyubjaṃ pātraṃ karoty adhaḥ
||235||agnau kariṣyann ādāya pṛcchaty annaṃ ghṛtaplutam
kuruṣvety abhyanujñāto hutvāgnau pitṛyajñavat
||236||hutaśeṣaṃ pradadyāt tu bhājaneṣu samāhitaḥ
yathālābhopapanneṣu raupyeṣu ca viśeṣataḥ
||237||dattvānnaṃ pṛthivīpātram iti pātrābhimantraṇam
kṛtvedaṃ viṣṇur ity anne dvijāṅguṣṭhaṃ niveśayet
||238||savyāhṛtikāṃ gāyatrīṃ madhu vātā iti tryṛcam
japtvā yathāsukhaṃ vācyaṃ bhuñjīraṃs te'pi vāgyatāḥ
||239||annam iṣtaṃ haviṣyaṃ ca dadyād akrodhano'tvaraḥ
ātṛptes tu pavitrāṇi japtvā pūrvajapaṃ tathā
||240||annam ādāya tṛptāḥ stha śeṣaṃ caivānumānya ca
tad annaṃ vikired bhūmau dadyāc cāpaḥ sakṛt sakṛt
||241||sarvam annam upādāya satilaṃ dakṣiṇāmukhaḥ
ucchiṣṭasaṃnidhau piṇḍān dadyād vai pitṛyajñavat
||242||mātāmahānām apy evaṃ dadyād ācamanaṃ tataḥ
svastivācyaṃ tataḥ kuryād akṣayyodakam eva ca
||243||dattvā tu dakṣiṇāṃ śaktyā svadhākāram udāharet
vācyatām ity anujñātaḥ prakṛtebhyaḥ svadhocyatām
||244||brūyur astu svadhety ukte bhūmau siñcet tato jalam
viśve devāś ca prīyantāṃ vipraiś cokta idaṃ japet
||245||dātāro no'bhivardhantāṃ vedāḥ saṃtatir eva ca
śraddhā ca no mā vyagamad bahu deyaṃ ca no'stv iti
||246||ity uktvoktvā priyā vācaḥ praṇipatya visarjayet
vāje vāja iti prītaḥ pitṛpūrvaṃ visarjanam
||247||yasmiṃs tu saṃsravāḥ pūrvam arghyapātre niveśitāḥ
pitṛpātraṃ taduttānaṃ kṛtvā viprān visarjayet
||248||pradakṣiṇam anuvrajya bhuñjīta pitṛsevitam
brahmacārī bhavet tāṃ tu rajanīṃ brāhmaṇaiḥ saha
||249||evaṃ pradakṣiṇāvṛtko vṛddhau nāndīmukhān pitṝn
yajeta dadhi karkandhumiśrān piṇḍān yavaiḥ kriyāḥ
||250||ekoddiṣṭaṃ devahīnam ekārghyaikapavitrakam
āvāhanāgnaukaraṇarahitaṃ hy apasavyavat
||251||upatiṣṭhatām akṣayyasthāne vipravisarjane
abhiramyatām iti vaded brūyus te'bhiratāḥ sma ha
||252||gandhodakatilair yuktaṃ kuryāt pātracatuṣṭayam
arghyārthaṃ pitṛpātreṣu pretapātraṃ prasecayet
||253||ye samānā iti dvābhyāṃ śeṣaṃ pūrvavad ācaret
etat sapiṇḍīkaraṇam ekoddiṣṭaṃ striyā api
||254||arvāksapiṇḍīkaraṇaṃ yasya saṃvatsarād bhavet
tasyāpy annaṃ sodakumbhaṃ dadyāt saṃvatsaraṃ dvije
||255||mṛte'hani prakartavyaṃ pratimāsaṃ tu vatsaram
pratisaṃvatsaraṃ caivam ādyam ekādaśe'hani
||256||piṇḍāṃs tu go'javiprebhyo dadyād agnau jale'pi vā
prakṣipet satsu vipreṣu dvijocchiṣṭaṃ na mārjayet
||257||haviṣyānnena vai māsaṃ pāyasena tu vatsaram
mātsyahāriṇakaurabhaśākunacchāgapārṣataiḥ
||258||aiṇarauravavārāhaśāśair māṃsair yathākramam
māsavṛddhyābhitṛpyanti dattair iha pitāmahāḥ
||259||khaḍdāmiṣaṃ mahāśalkaṃ madhu munyannam eva vā
lauhāmiṣaṃ mahāśākaṃ māṃsaṃ vārdhrīṇasasya ca
||260||yad dadāti gayāsthaś ca sarvam ānantyam aśnute
tathā varṣātrayodaśyāṃ maghāsu ca viśeṣataḥ
||261||kanyāṃ kanyāvedinaś ca paśūn vai satsutān api
dyūtaṃ kṛṣiṃ vāṇijyāṃ ca dviśaphaikaśaphāṃs tathā
||262||brahmavarcasvinaḥ putrān svarṇarūpye sakupyake
jñātiśraiṣṭhyaṃ sarvakāmān āpnoti śrāddhadaḥ sadā
||263||pratipatprabhṛtiṣv ekāṃ varjayitvā caturdaśīm
śastreṇa tu hatā ye vai tebhyas tatra pradīyate
||264||svargaṃ hy apatyam ojaś ca śauryaṃ kṣetraṃ balaṃ tathā
putraṃ śraiṣṭhyaṃ ca saubhāgyaṃ samṛddhiṃ mukhyatāṃ śubham
||265||pravṛttacakratāṃ caiva vāṇijyaprabhṛtīn api
arogitvaṃ yaśo vītaśokatāṃ paramāṃ gatim
||266||dhanaṃ vedān bhiṣaksiddhiṃ kupyaṃ gā apy ajāvikam
aśvān āyuś ca vidhivad yaḥ śrāddhaṃ saṃprayacchati
||267||kṛttikādibharaṇyantaṃ sa kāmān āpnuyād imān
āstikaḥ śraddadhānaś ca vyapetamadamatsaraḥ
||268||vasurudrāditisutāḥ pitaraḥ śrāddhadevatāḥ
prīṇayanti manuṣyāṇāṃ pitṝn śrāddhena tarpitāḥ
||269||āyuḥ prajāṃ dhanaṃ vidyāṃ svargaṃ mokṣaṃ sukhāni ca
prayacchanti tathā rājyaṃ prītā nṝṇāṃ pitāmahāḥ
||270||gaṇapatikalpaprakaraṇam
vināyakaḥ karmavighnasiddhyarthaṃ viniyojitaḥ
gaṇānām ādhipatye ca rudreṇa brahmaṇā tathā
||271||tenopasṛṣṭo yas tasya lakṣaṇāni nibodhata
svapne'vagāhate'tyarthaṃ jalaṃ muṇḍāṃś ca paśyati
||272||kāṣāyavāsasaś caiva kravyādāṃś cādhirohati
antyajair gardabhair uṣṭraiḥ sahaikatrāvatiṣṭhate
||273||vrajann api tathātmānaṃ manyate'nugataṃ paraiḥ
vimanā viphalārambhaḥ saṃsīdaty animittataḥ
||274||tenopasṛṣṭo labhate na rājyaṃ rājanandanaḥ
kumārī ca na bhartāram apatyaṃ garbham aṅganā
||275||ācāryatvaṃ śrotriyaś ca na śiṣyo'dhyayanaṃ tathā
vaṇiglābhaṃ na cāpnoti kṛṣiṃ cāpi kṛṣīvalaḥ
||276||snapanaṃ tasya kartavyaṃ puṇye'hni vidhipūrvakam
gaurasarṣapakalkena sājyenotsāditasya ca
||277||sarvāuṣadhaiḥ sarvagandhair viliptaśirasas tathā
bhadrāsanopaviṣṭasya svastivācyā dvijāḥ śubhāḥ
||278||aśvasthānād gajasthānād valmīkāt saṃgamād hradāt
mṛttikāṃ rocanāṃ gandhān gugguluṃ cāpsu nikṣipet
||279||yā āhṛtā hy ekavarṇaiś caturbhiḥ kalaśair hradāt
carmaṇy ānaḍuhe rakte sthāpyaṃ bhadrāsanaṃ tataḥ
||280||sahasrākṣaṃ śatadhāram ṛṣibhiḥ pāvanaṃ kṛtam
tena tvām abhiṣiñcāmi pāvamānyaḥ punantu te
||281||bhagaṃ te varuṇo rājā bhagaṃ sūryo bṛhaspatiḥ
bhagam indraś ca vāyuś ca bhagaṃ saptarṣayo daduḥ
||282||yat te keśeṣu daurbhāgyaṃ sīmante yac ca mūrdhani
lalāṭe karṇayor akṣṇor āpas tad ghnantu sarvadā
||283||snātasya sārṣapaṃ tailaṃ sruveṇaudumbareṇa tu
juhuyān mūrdhani kuśān savyena parigṛhya ca
||284||mitaś ca sammitaś caiva tathā śālakaṭaṅkaṭau
kūśmāṇḍo rājaputraś cety ante svāhāsamanvitaiḥ
||285||nāmabhir balimantraiś ca namaskārasamanvitaiḥ
dadyāc catuṣpathe śūrpe kuśān āstīrya sarvataḥ
||286||kṛtākṛtāṃs taṇḍulāṃś ca palalaudanam eva ca
matsyān pakvāṃs tathaivāmān māṃsam etāvad eva tu
||287||puṣpaṃ citraṃ sugandhaṃ ca surāṃ ca trividhām api
mūlakaṃ pūrikāpūpāṃs tathaivoṇḍerakasrajaḥ
||288||dadhy annaṃ pāyasaṃ caiva guḍapiṣṭaṃ samodakam
etān sarvān samāhṛtya bhūmau kṛtvā tataḥ śiraḥ
||289||vināyakasya jananīm upatiṣṭhet tato'mbikām
dūrvāsarṣapapuṣpāṇāṃ dattvārghyaṃ pūrṇam añjalim
||290||rūpaṃ dehi yaśo dehi bhagaṃ bhavati dehi me
putrān dehi dhanaṃ dehi sarvakāmāṃś ca dehi me
||291||tataḥ śuklāmbaradharaḥ śuklamālyānulepanaḥ
brāhmaṇān bhojayed dadyād vastrayugmaṃ guror api
||292||evaṃ vināyakaṃ pūjya grahāṃś caiva vidhānataḥ
karmaṇāṃ phalam āpnoti śriyaṃ cāpnoty anuttamām
||293||ādityasya sadā pūjāṃ tilakaṃ svāminas tathā
mahāgaṇapateś caiva kurvan siddhim avāpnuyāt
||294||grahaśāntiprakaraṇam
śrīkāmaḥ śāntikāmo vā grahayajñaṃ samācaret
vṛṣṭyāyuḥpuṣṭikāmo vā tathaivābhicarann api
||295||sūryaḥ somo mahīputraḥ somaputro bṛhaspatiḥ
śukraḥ śanaiścaro rāhuḥ ketuś ceti grahāḥ smṛtāḥ
||296||tāmrakāt sphaṭikād raktacandanāt svarṇakād ubhau
rājatād ayasaḥ sīsāt kāṃsyāt kāryā grahāḥ kramāt
||297||svavarṇair vā paṭe lekhyā gandhair maṇḍalakeṣu vā
yathāvarṇaṃ pradeyāni vāsāṃsi kusumāni ca
||298||gandhāś ca balayaś caiva dhūpo deyaś ca gugguluḥ
kartavyā mantravantaś ca caravaḥ pratidaivatam
||299||ākṛṣṇena imaṃ devā agnir mūrdhā divaḥ kakut
udbudhyasveti ca ṛco yathāsaṃkhyaṃ prakīrtitāḥ
||300||bṛhaspate'ti yad aryas tathaivānnāt parisrutaḥ
śaṃ no devīs tathā kāṇḍāt ketuṃ kṛṇvann imāṃs tathā
||301||arkaḥ palāśaḥ khadira apāmārgo'tha pippalaḥ
udumbaraḥ śamī dūrvā kuśāś ca samidhaḥ kramāt
||302||ekaikasya tv aṣṭaśatam aṣṭāviṃśatir eva vā
hotavyā madhusarpirbhyāṃ dadhnā kṣīreṇa vā yutāḥ
||303||guḍaudanaṃ pāyasaṃ ca haviṣyaṃ kṣīraṣāṣṭikam
dadhyodanaṃ haviś cūrṇaṃ māṃsaṃ citrānnam eva ca
||304||dadyād grahakramād evaṃ dvijebhyo bhojanaṃ budhaḥ
śaktito vā yathālābhaṃ satkṛtya vidhipūrvakam
||305||dhenuḥ śaṅkhas tathānaḍvān hema vāso hayaḥ kramāt
kṛṣṇā gaur āyasaṃ chāga etā vai dakṣiṇāḥ smṛtāḥ
||306||yaś ca yasya yadā duḥsthaḥ sa taṃ yatnena pūjayet
brahmaṇaiṣāṃ varo dattaḥ pūjitāḥ pūjayiṣyatha
||307||grahādhīnā narendrāṇām ucchrāyāḥ patanāni ca
bhāvābhāvau ca jagatas tasmāt pūjyatamā grahāḥ
||308||rājadharmaprakaraṇam
grahāṇām idam ātithyaṃ kuryāt saṃvatsarād api
ārogyabalasaṃpanno jīvet sa śaradaḥ śatam || yj_1|308a || mahotsāhaḥ sthūlalakṣaḥ kṛtajño vṛddhasevakaḥ
vinītaḥ sattvasaṃpannaḥ kulīnaḥ satyavāk śuciḥ
||309||adīrghasūtraḥ smṛtimān akṣudro'paruṣas tathā
dhārmiko'vyasanaś caiva prājñaḥ śūro rahasyavit
||310||svarandhragoptānvīkṣikyāṃ daṇḍanītyāṃ tathaiva ca
vinītas tv atha vārtāyāṃ trayyāṃ caiva narādhipaḥ
||311||sa mantriṇaḥ prakurvīta prājñān maulān sthirān śucīn
taiḥ sārdhaṃ cintayed rājyaṃ vipreṇātha tataḥ svayam
||312||purohitaṃ prakurvīta daivajñam uditoditam
daṇḍanītyāṃ ca kuśalam atharvāṅgirase tathā
||313||śrautasmārtakriyāhetor vṛṇuyād eva ca rtvijaḥ
yajñāṃś caiva prakurvīta vidhivad bhūridakṣiṇān
||314||bhogāṃś ca dadyād viprebhyo vasūni vividhāni ca
akṣayo'yaṃ nidhī rājñāṃ yad vipreṣūpapāditam
||315||askannam avyathaṃ caiva prāyaścittair adūṣitam
agneḥ sakāśād viprāgnau hutaṃ śreṣṭham ihocyate
||316||alabdham īhed dharmeṇa labdhaṃ yatnena pālayet
pālitaṃ vardhayen nītyā vṛddhaṃ pātreṣu nikṣipet
||317||dattvā bhūmiṃ nibandhaṃ vā kṛtvā lekhyaṃ tu kārayet
āgāmibhadranṛpatiparijñānāya pārthivaḥ
||318||paṭe vā tāmrapaṭṭe vā svamudroparicihnitam
abhilekhyātmano vaṃśyān ātmānaṃ ca mahīpatiḥ
||319||pratigrahaparīmāṇaṃ dānacchedopavarṇanam
svahastakālasaṃpannaṃ śāsanaṃ kārayet sthiram
||320||ramyaṃ paśavyam ājīvyaṃ jāṅgalaṃ deśam āvaset
tatra durgāṇi kurvīta janakośātmaguptaye
||321||tatra tatra ca niṣṇātān adhyakṣān kuśalān śucīn
prakuryād āyakarmāntavyayakarmasu codyatān
||322||nātaḥ parataro dharmo nṛpāṇāṃ yad raṇārjitam
viprebhyo dīyate dravyaṃ prajābhyaś cābhayaṃ sadā
||323||ya āhaveṣu vadhyante bhūmyartham aparāṅmukhāḥ
akūṭair āyudhair yānti te svargaṃ yogino yathā
||324||padāni kratutulyāni bhagneṣv avinivartinām
rājā sukṛtam ādatte hatānāṃ vipalāyinām
||325||tavāhaṃvādinaṃ klībaṃ nirhetiṃ parasaṃgatam
na hanyād vinivṛttaṃ ca yuddhaprekṣaṇakādikam
||326||kṛtarakṣaḥ samutthāya paśyed āyavyayau svayam
vyavahārāṃs tato dṛṣṭvā snātvā bhuñjīta kāmataḥ
||327||hiraṇyaṃ vyāpṛtānītaṃ bhāṇḍāgāreṣu nikṣipet
paśyec cārāṃs tato dūtān preṣayen mantrisaṃgataḥ
||328||tataḥ svairavihārī syān mantribhir vā samāgataḥ
balānāṃ darśanaṃ kṛtvā senānyā saha cintayet
||329||saṃdhyām upāsya śṛṇuyāc cārāṇāṃ gūḍhabhāṣitam
gītanṛtyaiś ca bhuñjīta paṭhet svādhyāyam eva ca
||330||saṃviśet tūryaghoṣeṇa pratibudhyet tathaiva ca
śāstrāṇi cintayed buddhyā sarvakartavyatās tathā
||331||preṣayec ca tataś cārān sveṣv anyeṣu ca sādarān
ṛtvikpurohitācāryair āśīrbhir abhinanditaḥ
||332||dṛṣṭvā jyotirvido vaidyān dadyād gāṃ kāñcanaṃ mahīm
naiveśikāni ca tataḥ śrotriyebhyo gṛhāṇi ca
||333||brāhmaṇeṣu kṣamī snigdheṣv ajihmaḥ krodhano'riṣu
syād rājā bhṛtyavargeṣu prajāsu ca yathā pitā
||334||puṇyāt ṣaḍbhāgam ādatte nyāyena paripālayan
sarvadānādhikaṃ yasmāt prajānāṃ paripālanam
||335||cāṭataskaradurvṛttamahāsāhasikādibhiḥ
pīḍyamānāḥ prajā rakṣet kāyasthaiś ca viśeṣataḥ
||336||arakṣyamāṇāḥ kurvanti yatkiṃcit kilbiṣaṃ prajāḥ
tasmāt tu nṛpater ardhaṃ yasmād gṛhṇāty asau karān
||337||ye rāṣṭrādhikṛtās teṣāṃ cārair jñātvā viceṣṭitam
sādhūn sammānayed rājā viparītāṃś ca ghātayet
||338||utkocajīvino dravyahīnān kṛtvā vivāsayet
saddānamānasatkārān śrotriyān vāsayet sadā
||339||anyāyena nṛpo rāṣṭrāt svakośaṃ yo'bhivardhayet
so'cirād vigataśrīko nāśam eti sabāndhavaḥ
||340||prajāpīḍanasaṃtāpāt samudbhūto hutāśanaḥ
rājñaḥ kulaṃ śriyaṃ prāṇāṃś cādagdhvā na nivartate
||341||ya eva nṛpater dharmaḥ svarāṣṭraparipālane
tam eva kṛtsnam āpnoti pararāṣṭraṃ vaśaṃ nayan
||342||yasmin deśe ya ācāro vyavahāraḥ kulasthitiḥ
tathaiva paripālyo'sau yadā vaśam upāgataḥ
||343||mantramūlaṃ yato rājyaṃ tasmān mantraṃ surakṣitam
kuryād yathāsya na viduḥ karmaṇām āphalodayāt
||344||arir mitram udāsīno'nantaras tatparaḥ paraḥ
kramaśo maṇḍalaṃ cintyaṃ sāmādibhir upakramaiḥ
||345||upāyāḥ sāma dānaṃ ca bhedo daṇḍas tathaiva ca
samyakprayuktāḥ sidhyeyur daṇḍas tv agatikā gatiḥ
||346||saṃdhiṃ ca vigrahaṃ yānam āsanaṃ saṃśrayaṃ tathā
dvaidhībhāvaṃ guṇān etān yathāvat parikalpayet
||347||yadā sasyaguṇopetaṃ pararāṣṭraṃ tadā vrajet
paraś ca hīna ātmā ca hṛṣṭavāhanapūruṣaḥ
||348||daive puruṣakāre ca karmasiddhir vyavasthitā
tatra daivam abhivyaktaṃ pauruṣaṃ paurvadehikam
||349||kecid daivāt svabhāvād vā kālāt puruṣakārataḥ
saṃyoge kecid icchanti phalaṃ kuśalabuddhayaḥ
||350||yathā hy ekena cakreṇa rathasya na gatir bhavet
evaṃ puruṣakāreṇa vinā daivaṃ na sidhyati
||351||hiraṇyabhūmilābhebhyo mitralabdhir varā yataḥ
ato yateta tatprāptyai rakṣet satyaṃ samāhitaḥ
||352||svāmy amātyā jano durgaṃ kośo daṇḍas tathaiva ca
mitrāṇy etāḥ prakṛtayo rājyaṃ saptāṅgam ucyate
||353||tad avāpya nṛpo daṇḍaṃ durvṛtteṣu nipātayet
dharmo hi daṇḍarūpeṇa brahmaṇā nirmitaḥ purā
||354||sa netuṃ nyāyato'śakyo lubdhenākṛtabuddhinā
satyasaṃdhena śucinā susahāyena dhīmatā
||355||yathāśāstraṃ prayuktaḥ san sadevāsuramānavam
jagad ānandayet sarvam anyathā tat prakopayet
||356||adharmadaṇḍanaṃ svargakīrtilokavināśanam
samyak tu daṇḍanaṃ rājñaḥ svargakīrtijayāvaham
||357||api bhrātā suto'rghyo vā śvaśuro mātulo'pi vā
nādaṇḍyo nāma rājño'sti dharmād vicalitaḥ svakāt
||358||yo daṇḍyān daṇḍayed rājā samyag vadhyāṃś ca ghātayet
iṣṭaṃ syāt kratubhis tena samāptavaradakṣiṇaiḥ
||359||iti saṃcintya nṛpatiḥ kratutulyaphalaṃ pṛthak
vyavahārān svayaṃ paśyet sabhyaiḥ parivṛto'nvaham
||360||kulāni jātīḥ śreṇīś ca gaṇān jānapadān api
svadharmāc calitān rājā vinīya sthāpayet pathi
||361||jālasūryamarīcisthaṃ trasareṇū rajaḥ smṛtam
te'ṣṭau likṣā tu tās tisro rājasarṣapa ucyate
||362||gauras tu te trayaḥ ṣaṭ te yavo madhyas tu te trayaḥ
kṛṣṇalaḥ pañca te māṣas te suvarṇas tu ṣoḍaśa
||363||palaṃ suvarṇāś catvāraḥ pañca vāpi prakīrtitam
dve kṛṣṇale rūpyamāṣo dharaṇaṃ ṣoḍaśaiva te
||364||śatamānaṃ tu daśabhir dharaṇaiḥ palam eva tu
niṣkaṃ suvarṇāś catvāraḥ kārṣikas tāmrikaḥ paṇaḥ
||365||sāśītipaṇasāhasro daṇḍa uttamasāhasaḥ
tadardhaṃ madhyamaḥ proktas tadardham adhamaḥ smṛtaḥ
||366||dhigdaṇḍas tv atha vāgdaṇḍo dhanadaṇḍo vadhas tathā
yojyā vyastāḥ samastā vā hy aparādhavaśād ime
||367||jñātvāparādhaṃ deśaṃ ca kālaṃ balam athāpi vā
vayaḥ karma ca vittaṃ ca daṇḍaṃ daṇḍyeṣu pātayet
||368||