Śrīśaṅkarabhagavatpādakṛtā
sukhamāsīnaṃ brāhmaṇaṃ brahmaniṣṭaṃ kaścid brahmacārī janmamaraṇalakṣaṇāt saṃsārān nirviṇṇo mumukṣurvidhivadupasannaḥ papraccha -- bhagavan, kathamahaṃ saṃsārān mokṣiṣye | śarīrendriyaviṣayavedanāvān jāgarite duḥkhamanubhavāmi tathā svapne'nubhavāmi punaḥ punaḥ suṣuptipratipattyā viśramya | kimayameva mama svabhāvaḥ, kiṃ vānyasvabhāvasya sato naimittika iti | yadi svabhāvo na me mokṣāśā svabhāvasyāvarjanīyatvāt | atha naimittiko nimittaparihāre syān mokṣopapattiḥ ||
||45||taṃ gururuvāca -- śṛṇu vatsa na tavāyaṃ svabhāvaḥ | naimittikaḥ ||
||46||ityuktaḥ śiṣya uvāca -- kiṃ nimittam, kiṃ vā tasya nivartikam, ko vā mama svabhāvaḥ, yasmin nimitte nivartite naimittikābhāvaḥ, roganimittanivṛttāviva rogī svabhāvaṃ pratipadyeyeti ||
||47||gururuvāca -- avidyā nimittaṃ vidyā tasyā nivartikā, avidyāyāṃ nivartāyāṃ tannimittābhāvān mokṣyase janmamaraṇalakṣaṇāt saṃsārāt svapnajāgradduḥkhaṃ ca nānubhaviṣyasīti ||
||48||śiṣya uvāca -- kā sāvidyā kiṃviṣayā vā vidyā ca kāvidyānivartikā yayā svabhāvaṃ pratipadyeyeti ||
||49||gururuvāca -- tvaṃ paramātmānaṃ santamasaṃsāriṇaṃ saṃsāryahamasmīti viparītaṃ pratipadyase, akartāraṃ santaṃ karteti, abhoktāraṃ santaṃ bhokteti vidyamānaṃ cāvidyamānamiti, iyamavidyā ||
||50||śiṣya uvāca --yadyapyahaṃ vidyamānastathāpi na paramātmā | kartṛtvabhoktṛtvalakṣaṇaḥ saṃsāro mama svabhāvaḥ pratyakṣādibhiḥ pramāṇairanubhūyamānatvāt | nāvidyānimittaḥ, avidyāyāḥ svātmaviṣayatvānupapatteḥ | avidyā nāmānyasminnanyadharmādhyāropaṇā | yathā prasiddhaṃ rajataṃ prasiddhāyāṃ śuktikāyāṃ yathā prasiddhaṃ puruṣaṃ sthāṇāvadhyāropayati prasiddhaṃ vā sthāṇuṃ puruṣe | nāprasiddhaṃ prasiddhe prasiddhaṃ vāprasiddhe | na cātmanyanātmānamadhyāropayati, ātmano'prasiddhatvāt | tathātmanamanātmani, ātmano'prasiddhatvādeva ||
||51||taṃ gururuvāca -- na vyabhicārāt | na hi vatsa prasiddhaṃ prasiddha evādhyāropayatīti niyantuṃ śakyam | ātmanyadhyāropaṇadarśanāt | gauro'haṃ kṛṣṇo'hamiti dehadharmasyāhaṃpratyayaviṣayasya ca dehe'yamahamasmīti ||
||52||śiṣya āha -- prasiddha eva tarhyātmāhaṃpratyayaviṣayatayā dehaścāyamiti | tatraivaṃ sati prasiddhayoreva dehātmanoritaretarādhyāropaṇā(t) sthāṇupuruṣayoḥ śuktikārajatayoriva | tatra kaṃ viśeṣamāśritya bhagavatoktaṃ prasiddhayoritaretarādhyāropaṇeti niyantuṃ na śakyata iti ||
||53||gururuvāca -- śṛṇu | satyaṃ prasiddhau dehātmānau na tu sthāṇupuruṣāviva viviktapratyayaviṣayatayā sarvalokaprasiddhau | kathaṃ tarhi | nityameva nirantarāviviktapratyayaviṣayatayā | na hyayaṃ deho'yamātmeti viviktābhyāṃ pratyayābhyāṃ dehātmānau gṛhṇāti yataḥ kaścit | ata eva hi momuhyate loka ātmānātmaviṣaye, evamātmā naivamātmeti | imaṃ viśeṣamāśrityāvocaṃ naivaṃ śakyamiti ||
||54||nanvavidyādhyāropitaṃ (yatra) yat tadasat (tatra) dṛṣṭaṃ yathā rajataṃ śuktikāyāṃ, sthānau puruṣaḥ rajjvaṃ sarpaḥ, ākāśe talamalinatvamityādi | tathā dehātmanorapi nityameva nirantarāviviktapratyayatayetaretarādhyāropaṇā kṛtā syāt taditaretarayornityamevāsattvaṃ syāt | yathā śuktikādiṣvavidyādhyāropitānāṃ rajatādīnāṃ nityamevātyantāsattvaṃ, tadviparītānāṃ ca viparīteṣu tadvad dehātmanorasattvaṃ prasajyeta | taccāniṣṭaṃ pratyakṣādivirodhāt | tasmād dehātmānau nāvidyayetaretarasminnadhyāropitau | kathaṃ tarhi | vaṃśastambhavan nityasaṃyuktau ||
||55||na | anityatvaparārthatvaprasaṅgāt | saṃhatatvāt (parārthatvamanityatvaṃ ca) vaṃśastambhādivadeva | kiṃ ca yastu parairdehena saṃhataḥ ātmā sa saṃhatatvāt parārthaḥ | tenāsaṃhataḥ paro'nyo nityaḥ siddhastāvat ||
||56||tasyāsaṃhatasya dehe dehamātratayādhyāropitatvenāsattvānityatvādidoṣaprasaṅgo bhavati | tatra nirātmako deha iti vaināśikapakṣaprāptidoṣaḥ syāt ||
||57||na | svata evātmana ākāśasyyevāsaṃhatatvābhyupagamāt | sarveṇāsaṃhataḥ sannātmeti na nirātmako dehādiḥ sarvaḥ syāt | yathā cākāśaṃ sarveṇāsaṃhatamiti na nirākāśaṃ bhavati, evam | tasmān na vaināśikapakṣaprāptidoṣaḥ syāt ||
||58||yat punaruktaṃ dehasyātmanyasattve pratyakṣādivirodhaḥ syāditi | tanna | pratyakṣādibhirātmani dehasya sattvānupalabdheḥ | na hyātmani kuṇḍe badaraṃ kṣire sarpiḥ tile tailaṃ bhittau citramiva ca pratyakṣādibhirdeha upalabhyate | tasmān na pratyakṣādivirodhaḥ ||
||59||kathaṃ tarhi pratyakṣādyaprasiddhātmani dehādhyāropaṇā dehe cātmāropaṇā ||
||60||nāyaṃ doṣaḥ | svabhāva(pra) siddhatvādātmanaḥ | na hi kādācitkasiddhāvevādhyāropaṇā na nityasiddhāviti niyantuṃ śakyamākāśe talamalādyadhyāropaṇadarśanāt ||
||61||kiṃ bhagavn dehātmanoritaretarādhyāropaṇā dehādisaṃdhātakṛtāthavātmakṛteti ||
||62||gururuvāca -- yadi dehādisaṃghātakṛtā yadi vātmakṛtā kiṃ tava syāt ||
||63||ityuktaḥ śiṣya āha -- yadyahaṃ dehādisaṃghātamātraḥ tato mamācetanatvāt parārthatvamiti na matkṛtā dehātmanoritaretarādhyāropaṇā | athāhamātmā paro'nyaḥ saṃghātāt citimattvāt svartha iti mayaiva citimatātmanyadhyāropaṇā kriyate sarvānarthabījabhūtā ||
||64||ityukto gururuvāca -- anarthabījabhūtāṃ cet mithyādhyāropaṇāṃ jānīṣe mā kārṣīstarhi ||
||65||naiva bhagavan śaknomi na kartum | anyena kenacit prayukto'haṃ na svatantra iti ||
||66||na tarhyacitimattvāt svārthastvam | yena prayukto'svatantraḥ pravartase sa citimān svārthaḥ saṃghāta eva tvam ||
||67||yadyacetano'haṃ kathaṃ sukhaduḥkhavedanāṃ bhavaduktaṃ ca jānāmi ||
||68||gururuvāca -- kiṃ sukhaduḥkhavedanāyā maduktāccānyastvaṃ kiṃ vānanya eveti ||
||69||śiṣya uvāca -- nāhaṃ tāvadananyaḥ | kasmāt | yasmāt tadubhayaṃ karmabhūtaṃ ghaṭādimiva jānāmi | yadyananyo'haṃ tena tadubhayaṃ na jānīyāṃ kiṃ tu jānāmi tasmādanyaḥ | sukhaduḥkhavedanāvikriyā ca svārthaiva prāpnoti tvaduktaṃ ca syāt ananyatve na ca tayoḥ svārthatā yuktā | na hi candanakaṇṭakakṛte sukhaduḥkhe canndanakaṇṭakārthe ghaṭopayogo vā ghaṭārthaḥ | tasmāt tadvijñāturmama candanādikṛto'rthaḥ | ahaṃ hi tato'nyaḥ samastamarthaṃ jānāmi buddhyārūḍham ||
||70||taṃ gururuvāca -- evaṃ tarhi svārtastvaṃ citimattvān na pareṇa prayujyate citimataścitimadarthatvānupapatteḥ samatvāt prakāśayoriva | nāpyacitimadarthatvānupapatteḥ samatvāt prakāśayoriva | nāpyacitimadarthatvaṃ citimato bhavati acitimato'citimattvādeva svārthasaṃbandhānupapatteḥ | nāpyacitimatoranyonyārthatvaṃ dṛṣṭam | na hi kāṣṭhakuḍye'nyonyārthaṃ kurvāte ||
||71||nanu citimattve same'pi bhṛtyasvāminoranyonyārthatvaṃ dṛṣṭam ||
||72||naivamagneruṣṇaprakāśavat tava citimattvasya vivakṣitatvāt | darśitaśca dṛṣṭāntaḥ prakāśayoriveti | tatraivaṃ sati svabuddhyārūḍhameva sarvamupalabhase'gnyuṣṇaprakāśatulyena kūṭasthanityacitanyasvarūpeṇa | yadi caivamātmanaḥ sarvadā nirviṣeśatvamabhyupagacchasi | kimityūcivān suṣupte viśramya viśramya jāgratsvapnayorduḥkhamanubhavāmi | kimayameva mama svabhāvaḥ kiṃ vā naimittika iti ca | kimasau vyāmoha'pagataḥ kiṃ vā na ||
||73||ityuktaḥ śiṣya uvāca -- bhagavanapagatastvatprasādād vyāmohaḥ kiṃ tu mama kūṭasthatāyāṃ saṃśayaḥ | katham | śabdādināṃ svataḥsiddhirnāsti acetanatvāt | śabdādyākārapratyayotpattestu teṣam | pratyayānāmitaretaravyāvṛttaviśeṣaṇānāṃ nīlapītādyākāravatāṃ svataḥsiddhyasaṃbhavāt | tasmād bāhyākāranimittatvaṃ gamyata iti bāhyākāravacchabdādyākāratvasiddhiḥ | tathā pratyayānāmapyahaṃ pratyayālambanavastubhedānāṃ saṃhatatvādacaitanyopapatteḥ svārthatvāsaṃbhavāt svarūpavyatiriktagrāhakagrāhyatvena siddhiḥ śabdādivadeva | asaṃhatatve sati caitanyātmakatvāt svārtho'pyahaṃ pratyayānāṃ nīlapītādyākārāṇāmupalabdheti vikriyāvāneva kūṭastha iti saṃśayaḥ ||
||74||taṃ gururuvāca -- na yuktastava saṃśayaḥ | yatasteṣāṃ pratyayānāṃ niyamenāśeṣata upalbdherevāpariṇāmitvāt kūṭasthatvasiddhau niścayahetumevāśeṣacittapracāropalabdhiṃ saṃśayahetumāttha | yadi hi tava pariṇāmitvaṃ syātaśeṣasvaviṣayacittapracāropalabdhirna syāt cittasyeva svaviṣaye yathā cendriyāṇāṃ svaviṣayeṣu | na ca tathātmanastava svaviṣayaikadeśopalabdhiḥ | ataḥ kūṭasthataiva taveti ||
||75||tatrāha -- upalabdhirnāma dhātvvartho vikriyaiva upalabdhuḥ kū3asth(ātm) atā ceti viruddham ||
||76||na | dhātvarthavikṝyāyāmupalabdhyupacārāt | yo hi bauddhaḥ pratyayaḥ sa dhātvartho vikriyātmaka ātmana upalabdhiśabdenopacaryate | yathā chidikriyā dvaidhībhāvaphalāvasāneti dhātvarthatvenopacaryate tadvat ||
||77||ityuktaḥ śiṣya āha -- nanu bhagavan mama kūṭasthatvapratipādanaṃ pratyasamartho dṛṣṭāntaḥ | katham | chidiḥ chedyavikṝyāvasānopacaryate yathā dhātvarthatvena tathopalabdhiśabdopacarito'pi dhātvartho bauddhapratyaya ātmana upalabdjhivikriyāvasānaścen nātmanaḥ kūṭasthatāṃ pratipādayituṃ samarthaḥ ||
||78||gururuvāca -- satyaṃ evaṃ syāt yadyupalabdhyupalabdhrorviśeṣaḥ | nityopalabdhimātra eva hi upalabdhā | na tu tārkikasamaya ivānyopalabdhiranya upalabdhā ca ||
||79||nanūpalabdhiphalāvasāno dhātvarthaḥ kathamiti ||
||80||ucyate -- śrnu, upalabdhyābhāsaphalāvasāna ityuktaṃ kiṃ na śrutaṃ tvayā | na tvātmano vikriyotpādanāvasāna iti mayoktam ||
||81||śiṣya āha -- kathaṃ tarhi kūṭasthe mayyaśeṣasvaviṣayacittapracāropalabdhṛtvamityāttha ||
||82||taṃ gururuvāca -- satyamevāvocaṃ tenaiva kūṭasthatāmabruvaṃ tava ||
||83||yadyevaṃ bhagavan kūṭasthanityopalabdhisvarūpe mayi śabdādyākārabauddhapratyayeṣu matsvarūpopalabdhyābhāsaphalāvasānavatsūtpadyamāneṣu kastvaparādho mama ||
||84||satyaṃ nāstyaparādhaḥ kiṃ tvavidyāmātrastu aparādha iti prāgevāvocam ||
||85||yadi bhagavan suṣupta iva mama vikriyā nāsti kathaṃ svapnajāgarite ||
||86||taṃ gururuvāca -- kiṃ tvanubhūyete tvayā sa(n) tatam ||
||87||bāḍhamanubhavāmi kiṃ tvvicchidya vicchidya na tu santatam ||
||88||(taṃ) gururuvāca -- āgantuke tvete na tavātmabhūte | yadi tavātmabhūte caitanyasvarūpavat svataḥsiddhe santate eva syātām | kiṃ ca svapnajāgarite na tavātmabhūte vyabhicāritvāt vastrādivat | na hi yasya yat svarūpaṃ tat tadvyabhicāri dṛṣṭam | svapnajāgarite tu caitanyamātratvād vyabhicarataḥ | suṣupte cet svarūpaṃ vyabhicaret tan naṣṭaṃ nāstīti vā bādhyameva syātāgantukānāṃ ataddharmāṇāmubhayātmakatvadarśanāt yathā dhanavastrādīnāṃ nāśo dṛṣṭaḥ svapnabhrāntilabdhānāṃ tvabhāvo dṛṣṭaḥ ||
||89||nanvevaṃ bhagavan caitanyasvarūpamapyāgantukaṃ prāptaṃ svapnajāgaritayoriva suṣupte'nupalabdheḥ | acaitanyasvarūpo vā syāmaham ||
||90||na paśya tadanupapatteḥ | caitanyasvarūpaṃ cedāgantukaṃ paśyasi paśya | naitad varśaśatenāpyupapattyā upapattyā kalpayituṃ śaknumo vayamanyo vācaitanyo'pi | (tasya) saṃhatatvāt pārārthyamanekatvaṃ nāśitatvaṃ ca na kenacidupapattyā vārayituṃ śakyam | asvārthasya svataḥsiddhyabhāvādityavocāma | caitanyasvarūpasya tvātmanaḥ svataḥsiddheranyānapekṣatvaṃ na kenacid vārayituṃ śakyamavyabhicārāt ||
||91||nanu vyabhicāro darśito mayā suṣupte na paśyāmīti ||
||92||na | vyāhatatvāt | kathaṃ vyāghātaḥ | paśyatastava na paśyāmīti vyāhataṃ vacanam | na hi kadācid bhagavan suṣupte mayā caitanyamanyad vā kiṃcid dṛṣṭam | paśyaṃstarhi suṣupte tvam | yasmād dṛṣṭameva pratiṣedhasi na dṛṣṭim | yā tava dṛṣṭistac caitanyamiti mayoktam | yayā tvaṃ vidyamānayā na kiṃcid dṛṣṭamiti pratiṣedhasi sā dṛṣṭistac caitanyam | tarhi sarvatrāvyabhicārāt kūṭasthanityatvaṃ siddhaṃ svata eva na pramāṇāpekṣam | svataḥsiddhasya hi pramāturanyasya prameyasya paricchittiṃ prati pramāṇāpekṣā | yā tvanyā nityā paricchedāya sā hi nityaiva kūṭasthā svayaṃjyotiḥsvabhāvā | ātmani pramāṇatve pramātṛtve vā na tāṃ prati pramāṇāpekṣā tatsvabhāvatvāt | yathā prakāśanamuṣṇatvaṃ vā lohodakādiṣu parato'pekṣyate'gnyādityādibhyaḥ atatsvabhāvatvāt nāgnyādityādīnāṃ tadapekṣā sarvadā tatsvabhāvatvāt ||
||93||anityatva eva pramā syān na nityatva iti cet ||
||94||na | avagaternityatvānityatvayorviśeṣānupapatteḥ | na hyavagateḥ pramātve'nityāvagatiḥ pramā na nityeti viśeṣo'vagamyate ||
||95||niyāyāṃ pramāturapekṣābhāvaḥ | anityāyāṃ tu yatnāntaritatvādavagatirapekṣyata iti viśeṣaḥ syāditi cet ||
||96||siddhā tarhyātmanaḥ pramātuḥ svataḥsiddhiḥ pramāṇanirapekṣatayaiveti ||
||97||abhāve'pyapekṣābhāvaḥ nityatvāditi cet | na | avagaterevātmani evātmani sadbhāvāditi parihṛtametat ||
||98||pramātuścet pramāṇāpekṣāsiddhiḥ kasya pramitsā syāt | yasya pramitsā sa eva pramātābhyupagamyate | tadīyā ca pramitsā prameyaviṣayaiva na pramātṛviṣayā | pramātṛviṣayatve'navasthāprasaṅgāt pramātustadicchāyāśca tasyāpyanyaḥ pramātā tasyāpyanya iti | evamevecchāyāḥ pramātṛviṣayatve | pramāturātmano'vyavahitatvāc ca prameyatvānupapattiḥ | loke hi prameyaṃ nāma pramāturicchāsmṛtiprayatnapramāṇajanmavyavahitaṃ siddhyati nānyathāvagatiḥ prameyaviṣayā dṛṣṭā | na ca pramātuḥ pramātā svasya svayameva kenacid vyavahitaḥ kalpayituṃ śakya icchādīnāmanyatamenāpi | smṛtiśca smartavyaviṣayā na smartṛviṣayā | tathecchāyā iṣṭaviṣayatvameva necchāvadviṣayatvam | smartricchāvadviṣayatve'pi hyubhayoranavasthā pūrvavadaprihāryā syāt ||
||99||nanu pramātṛviṣayāvagatyanutpattāvanavagata eva pramātā syāditi cet ||
||100||na avaganturavagateravagantavyaviṣayatvāt | avagantṛviṣayatve cānavasthā pūrvavat syāt | avagatiścātmani kūṭasthanityātmajyotiranyato'napekṣaiva siddhā agnyādityādyuṣṇaprakāśavaditi pūrvameva prasādhitam | avagateścaitanyātmajyotiṣaḥ svātmanyanityatva ātmanaḥ svārthatānupapattiḥ kāryakaraṇa(saṃghāta) vat saṃhatatvāt pārārthyaṃ doṣavattvaṃ cāvocāma | kathaṃ | caitanyātmajyotiṣaḥ svātmanyanityatve smṛtyādivyavadhānāt saṃhatatvam | tataśca tasya caitanyajyotiṣaḥ prāgutpatteḥ pradhvaṃsāc cordhvamātmanyevābhāvāt cakṣurādīnāmiva saṃhatatvāt pārārthyaṃ syāt | yadā ca tadutpannamātmani vidyate na tadātmanaḥ svārthatvam | tadbhāvābhāvāpekṣā hyātmānātmanoḥ svārthatvaparārthatvasiddhiḥ | tasmādātmano'nyanirapekṣameva nityacaitanyajyotiṣṭvaṃ siddham ||
||101||nanvevaṃ sati asati pramātṛtve kathaṃ pramātuḥ pramātṛtvam ||
||102||ucyate -- pramāyā nityatve'nityatve ca rūpaviśeṣābhāvāt | avagatirhi pramā | tasyāḥ smṛtīcchādipūrvikāyā anityāyaḥ kūṭasthanityāyā vā na (sva) rūpaviśeṣo vidyate | yathā dhātvarthasya tiṣṭatyādeḥ phalasya gatyādipūrvakasyānityasyāpūrvasya nityasya vā rūpaviśeṣo nāstīti tulyo vyapadeśo dṛṣṭaḥ -- tiṣṭanti manuṣyāḥ tiṣṭanti parvatā ityādi | tathā nityāvagatisvarūpe'pi pramātari pramātṛtvavyapadeśo na virudhyate phalasāmānyāditi ||
||103||atrāha śiṣyaḥ -- nityāvagatisvarūasyātmano'vikriyatvāt kāryakaraṇairasaṃhatya takṣādīnāmiva vāsyādibhiḥ kartṛtvaṃ nopapadyate, asaṃhatasvabhāvasya ca kāryakaraṇopādāne'navasthā prasajyeta | takṣādīnāṃ tu kāryakaraṇairnityameva saṃhatatvamiti vāsyādyupādāne nānavasthā syāditi ||
||104||iha tvasaṃhatasvabhāvasya karaṇānupādāne kartṛtvaṃ nopapadyata iti karaṇamupādeyam, tadupādānamapi vikriyaiveti tatkartṛtve karaṇāntaramupādeyam, tadupādāne'pyanyaditi pramātuḥ svātantrye'navasthāparihāryā syāt | na ca kriyaivātmānaṃ kārayati, anirvartitāyāḥ svarūpābhāvāt | athānyadātmānamupetya kriyāṃ kārayatīti cet | na | anyasya svataḥsiddhatvāviṣayatvādyanupapatteḥ | na hyātmano'nyadacetanaṃ vastu svapramāṇakaṃ dṛṣṭam | śabdādisarvamevāvagatiphalāvasānapratyayapramitaṃ siddhaṃ syāt | avagatiścedātmano'nyasya syāt so'pyātmaivāsaṃhataḥ svārthaḥ syān na parārthaḥ na ca dehendriyaviṣayāṇāṃ svārthaḥ syān na parārthaḥ | na ca dehendriyaviṣayāṇāṃ svārthatāmavagantuṃ śaknumo'vagatyavasānapratyayāpekṣasiddhidarśanāt ||
||105||nanu dehasyāvagatau na kaścit pratyakṣādipratyayāntaramapekṣate ||
||106||bāḍhaṃ jāgratyevaṃ syāt | mṛtisuṣuptyostu dehasyāpi pratyakṣādipramāṇāpekṣayaiva siddhiḥ | tathaivendriyāṇām | bāhyā eva hi śabdādayo dehendriyākārapariṇatā iti pratyakṣādipramāṇāpekṣayaiva (hi) siddhiḥ | siddhiriti ca pramāṇaphalamavagatimavocāma sā cāvagatiḥ kūṭasthā svayaṃsiddhātmajyotiḥsvarūpeti ca ||
||107||atrāha codakaḥ -- avagatiḥ pramāṇānāṃ phalaṃ kūṭasthanityātmajyotisvarūpeti ca vipratiṣiddham | ityuktavantamāha -- na vipratiṣiddham | kathaṃ tarhi | kūṭasthanityāpi satī pratyakṣādipratyayānte lakṣyate tādarthyāt | pratyakṣādipratyayasyānityatve'nityeva bhavti | tena pramāṇānāṃ phalamityupacaryate ||
||108||yady evaṃ bhagavan kūṭasthanityāvagatirātmajyotiḥsvarūpaiva svayaṃsiddhā, ātmani pramāṇanirapekṣatvāt tato'nyadacetanaṃ saṃhatyakāritvāt parārtham | yena ca sukhhaduḥkhamohapratyayāvagatirūpeṇa pārārthyaṃ tenaiva svarūpeṇānātmano'stitvaṃ nānyena rūpāntareṇa ato nāstitvameva paramārthataḥ | yathā hi loke rajjusarpamarīcyudakādīnāṃ tadavagativyatirekeṇābhāvo yuktaḥ | evameva bhagavanavagaterātmajyotiṣo nairantaryabhāvāt kūṭasthanityatā advaitabhāvaśca sarvapratyayabhedeṣvavyabhicārāt | pratyayabhedāstvavagatiṃ vyabhicaranti | yathā svapne nīlapītādyākārabhedarūpāḥ pratyayāstvavagatiṃ vyabhicaranti | yathā svapne nīlapītādyākārabhedarūpāḥ pratyayāstadavagatiṃ vyabhicarantaḥ paramārthato na santītyucyante, evaṃ jāgratyapi nīlapītādipratyayabhedāstāmevāvagatiṃ vyabhicaranto'satyarūpā bhavitūmarhanti | tasyāścāvagateranyo'vagantā nāstīti na svena svarūpeṇa svayamupādātuṃ hātuṃ vā śakyate, anyasya cābhāvāt ||
||109||tathaiveti | eṣāvidyā yannimittaḥ saṃsāro jāgratsvapnalakṣaṇaḥ | tasyā avidyāyā vidyā nivartikā | ityevaṃ tvamabhayaṃ prāpto'si | nāntaḥparaṃ jāgratsvapnaduḥkhamanubhaviṣyasi saṃsāṛduḥkhān mukto'sīti ||
||110||omiti ||
||111||iti avagatiprakaraṇam