श्रीशङ्करभगवत्पादकृता
येनात्मना विलीयन्त उद्भवन्ति च वृत्तयः ।
नित्यावगतये तस्मै नमो धीप्रत्ययात्मने ॥
॥१॥प्रमथ्य वज्रोपमयुक्तिसंभृतैः श्रुतेररातीञ् शतशो वचोऽसिभिः ।
ररक्ष वेदार्थिनिधिं विशालधीर्नमो यतीन्द्रियाय गुरोर्गरीयसे ॥
॥२॥नित्यमुक्तः सदेवास्मीत्येवं चेन् न भवेन् मतिः ।
किमर्थं श्रावयत्येवं मातृवच्छ्रुतिरादृता ॥
॥३॥सिद्धादेवाहमित्यस्माद् युष्मद्धर्मो निषिध्यते ।
रज्ज्वामिवाहिधीर्युक्त्या तत् त्वमित्यादिशासनैः ॥
॥४॥शास्त्रप्रामण्यतो ज्ञेया धर्मादेरस्तिता यथा ।
विषापोहो यथा ध्यानाद् ह्नुतिः स्यात् पाप्मनस्तथा ॥
॥५॥सद् ब्रह्माहं करोमीति प्रत्ययावात्मसाक्षिकौ ।
तयोरज्ञानजस्यैव त्यागो युक्ततरो मतः ॥
॥६॥सदस्मीति प्रमाणोत्था धीरन्या तन्निबोद्भवा ।
प्रत्यक्षादिनिभा वापि बाध्यते दिग्भ्रमादिवत् ॥
॥७॥कर्ता भोक्तेति यच्छास्त्रं लोकबुद्ड्यनुवादि तत् ।
सदस्मीति श्रुतेर्जाता बाध्यतेऽनित्यैतयैव धीः ॥
॥८॥सदेव त्वमसीत्युक्ते नात्मनो मुक्ततां स्थिराम् ।
प्रपद्यते प्रसंचक्षामतो युक्त्यानुचिन्तयेत् ॥
॥९॥सकृदुक्तं न गृह्णाति वाक्यार्थज्ञोऽपि यो भवेत् ।
अपेक्षतेऽत एवान्यदवोछाम द्वयं हि तत् ॥
॥१०॥नियोगोऽप्रतिपन्नत्वात् कर्मणां स यथा भवेत् ।
अविरुद्धो भवेत् तावद् यावत् संवेद्यतादृढा ॥
॥११॥चेष्टितं च तथा मिथ्या स्वच्छन्दः प्रतिपद्यते ।
प्रसंख्यानमतः कार्यं यावदात्मानुभूयते ॥
॥१२॥सदस्मीति च विज्ञानमक्षजो बाधते ध्रुवम् ।
शब्दोत्थं दृढसंस्कारो दोषैश्चाकृष्यते बहिः ॥
॥१३॥श्रुतानुमानजन्मानौ सामान्यविषयौ यतः ।
प्रत्ययावक्षजोऽवश्यं वीशेषार्थो निवारयेत् ॥
॥१४॥वाक्यार्थप्रत्ययी कश्चिन् निर्दुःखो नोपलभ्यते ।
यदि वा दृश्यते कश्चिद् वाक्यार्थश्रुतिमात्रतः ॥
॥१५॥निर्दुःखोऽतीतदेहेषु कृतभावोऽनुमीयते ।
चर्या नोऽशास्त्रसंवेद्या स्यादनिष्टं तथा सति ॥
॥१६॥सदसीति फलं चोक्त्वा विधेयं साधनं यतः ।
न तदन्यत् प्रसंख्यानात् प्रसिद्धार्थमिहेष्यते ॥
॥१७॥तस्मादनुभवायैव प्रसंचक्षीत यत्नतः ।
त्यजन् साधनतत्साध्यविरुद्धं शमनादिमान् ॥
॥१८॥नैतदेवं रहस्यानां नेतिनेत्यवसानतः ।
क्रियासाध्यं पुरा श्राव्यं न मोक्षो नित्यसिद्धतः ॥
॥१९॥पुत्रदुःखं यथाध्यस्तं नित्यादुःखे स्व आत्मनि ।
अहंकर्त्रा तथाध्यस्तं पित्रादुःखे स्व आत्मनि ॥
॥२०॥सोऽध्यासो नेति नेतीति प्राप्तवत् प्रतिषिध्यते ।
भूयोऽध्यासविधिः कश्चित् कुतश्चिन् नोपपद्यते ॥
॥२१॥आत्मनीह यथाध्यासः प्रतिषेधस्तथैव च ।
मलाध्यासनिषेधौ खे क्रियेते च यथाबुधैः ॥
॥२२॥प्राप्तश्चेत् प्रतिषिध्येत मोक्षोऽनित्यो भवेद् ध्रुवम् ।
अतोऽप्राप्तनिषेधोऽयं दिव्यग्निचयनादिवत् ॥
॥२३॥संभाव्यो गोचरे शब्दः प्रत्ययो वा न चान्यथा ।
न संभाव्यौ तदात्मत्वादहंकर्तुस्तथैव च ॥
॥२४॥अहंकर्त्रात्मनि न्यस्तं चैतन्ये कर्तृतादि यत् ।
नेति नेतीति तत् सर्वं साहंकर्त्रा निषिध्यते ॥
॥२५॥उपलभिः स्वयंज्योतिर्दृशिः प्रत्यक्षदक्रियः ।
साक्षात् सर्वानतरः साक्षी चेता नित्योऽगुणोऽद्वयः ॥
॥२६॥संनिधौ सर्वदा तस्य स्यात् तदाभोऽभिमानकृत् ।
आत्मात्मीयं द्वयं चातः स्यादहंममगोचरः ॥
॥२७॥जातिकर्मादिमत्त्वाद् धि तस्मिञ् शब्दस्त्वहंकृति ।
न कश्चिद् वर्तते शब्दस्तदभावात् स्व आत्मनि ॥
॥२८॥आभासो यत्र तत्रैव शब्दाः प्रत्यग्दृशिं स्थिताः ।
लक्षयेयुर्न साक्षात् तमभिदध्युः कथंचन ॥
॥२९॥नह्यजात्यादिमान् कश्चिदर्थः शब्दैर्निरूप्यते ।
आत्माभासो यतोऽहंकृदात्मशब्दैस्तथोच्यते ॥
॥३०॥उल्मुकादौ यथाग्न्यर्थाः परार्थत्वान् न चाञ्जसा ।
मुखादन्यो मुखाभासो यथादर्शानुकारतः ॥
॥३१॥आभासान् मुखमप्येवमादर्शानुवर्तनात् ।
अहंकृत्यात्मनिर्भासो मुखाभासवदिष्यते ॥
॥३२॥मुखवत् स्थित आत्मान्योऽविविक्तौ तौ तथैव च ।
संसारी च स इत्येक आभासो यस्त्वहंकृति ॥
॥३३॥वस्तु च्छाया स्मृतेरन्यन् माधुर्यादि च कारणम् ।
ज्ञैकदेशो विकारो वा तदाभासाश्रयः परे ॥
॥३४॥अहंकर्तैव संसारी स्वतन्त्र इति केचन ।
अहंकारादिसंतानः संसारी नान्वयी पृथक् ॥
॥३५॥इत्येवं सौगता आहुस्तत्र न्यायो विचार्यताम् ।
संसारिणां कथा त्वास्तां प्रकृतं त्वधुनोच्यते ॥
॥३६॥मुखाभासो य आदर्शे धर्मो नान्यतरस्य सः ।
द्वयोरेकस्य चेद् धर्मो वियुक्तेऽन्यतरे भवेत् ॥
॥३७॥मुखेन व्यपदेशात् स मुखस्यैवेति चेन् मतम् ।
नादर्शानुविधानाच् च मुखे सत्यविभावतः ॥
॥३८॥द्वयोरेवेति चेत् तन् न द्वयोरेवाप्यदर्शनात् ।
अदृष्टस्य सतो दृष्टिः स्याद् राहोश्चन्द्रसूर्ययोः ॥
॥३९॥राहोः प्रागेव वस्तुत्वं सिद्धं शास्त्रप्रमाणतः ।
छायापक्षे त्ववस्तुत्वं तस्य स्यात् पूर्वयुक्तितः ॥
॥४०॥छायाक्रान्तेर्निषेधोऽयं न तु वस्तुत्वसाधकः ।
न ह्यर्थान्तरनिष्टं सद् वाक्यमर्थान्तरं वदेत् ॥
॥४१॥माधुर्यादि च यत् कार्यमुष्णद्रव्याद्यसेवनात् ।
छायाया न त्वदृष्टत्वादपामेव च दर्शनात् ॥
॥४२॥आत्माभासाश्रयाश्चैवं मुखाभासाश्रया यथा ।
गम्यते शास्त्रयुक्तिभ्यामाभासासत्त्वमेव च ॥
॥४३॥न दृशेरविकारित्वादाभासस्याप्यवस्तुतः ।
नाचितित्वादहंकर्तुः कस्य संसारिता भवेत् ॥
॥४४॥अविद्यामात्र एवातः संसारोऽस्त्वविवेकतः ।
कूटस्थेनात्मना नित्यमात्मवानात्मनीव सः ॥
॥४५॥रज्जुसर्पो यथा रज्ज्वा सात्मकः प्राग् विवेकतः ।
अवस्तुसन्नपि ह्येष कूटस्थेनात्मना तथा ॥
॥४६॥आत्माभासाश्रयश्चात्मा प्रत्ययैः स्वैर्विकारवान् ।
सुखी दुःखी च संसारी नित्य एवेति केचन ॥
॥४७॥आत्माभासापरिज्ञानाद् यथात्म्येन विमोहिताः ।
अहंकर्तारमात्मेति मन्यन्ते ते निरागमाः ॥
॥४८॥संसारो वस्तुसंस्तेषां कर्तृभोक्तृत्वलक्षणः ।
आत्माभासाश्रयाज्ञानात् संसरन्त्यविवेकतः ॥
॥४९॥चैतन्याभासता बुद्धेरात्मनस्तत्स्वरूपता ।
स्याच् चेत् तं ज्ञानशब्दैश्च वेदः शास्तीति युज्यते ॥
॥५०॥प्रकृतिप्रत्ययार्थौ यौ भिन्नावेकाश्रयौ यथा ।
करोति गच्छतीत्यादौ दृष्टौ लोकप्रसिद्धितः ॥
॥५१॥नानयोर्द्व्याश्रयत्वं तु लोके दृष्टं स्मृतौ तथा ।
जानात्यर्थेषु को हेतुर्द्व्याश्रयत्वे निगद्यताम् ॥
॥५२॥आत्माभासस्तु तिण्वाच्यो धात्वर्थश्च धियः क्रिया ।
उभयं चाविवेकेन जानातीत्युच्यते मृषा ॥
॥५३॥न बुद्धेरवबोधोऽस्ति नात्मनो विद्यते क्रिया ।
अतो नान्यतरस्यापि जानातीति च युज्यते ॥
॥५४॥नाप्यतो भावशब्देन ज्ञप्तिरित्यपि युज्यते ।
न ह्यात्मा विक्रियामात्रो नित्य आत्मेतिशासनात् ॥
॥५५॥न बुद्धेर्बुद्धिवाच्यत्वं करणं न ह्य्कर्तृकम् ।
नापि ज्ञायत इत्येवं कर्मशब्दैर्निरुच्यते ॥
॥५६॥न येषामेक एवात्मा निर्दुःखोऽविक्रियः सदा ।
तेषां स्याच्छब्दवाच्यत्वं ज्ञेयत्वं चात्मनः सदा ॥
॥५७॥यदाहंकर्तुरात्मत्वं तदा शब्दार्थमुख्यता ।
नाशनायादिमत्त्वात् तु श्रुतौ तस्यात्मतेष्यते ॥
॥५८॥हन्त तर्हि न मुख्यार्थो नापि गौणः कथंचन ।
जानातीत्यादिशब्दस्य गतिर्वाच्या तथापि तु ॥
॥५९॥शब्दानामयथार्थत्वे वेदस्याप्यप्रमाणता ।
सा च नेष्टा ततो ग्राह्या गतिरस्य प्रसिद्धितः ॥
॥६०॥प्रसिद्धिर्मूढलोकस्य यदि ग्राह्या निरात्मता ।
लोकायतिकसिद्धान्तः स चानिष्टः प्रसज्यते ॥
॥६१॥अभियुक्तप्रसिद्धिश्चेत् पूर्ववद् दुर्विवेकता ।
गतिशून्यं न वेदोऽयं प्रमाणं संवदत्युत ॥
॥६२॥आदर्शमुखसामान्यं मुखस्येष्टं हि मानवैः ।
मुखस्य प्रतिबिम्बो हि मुखाकारेण दृश्यते ॥
॥६३॥यत्र यस्यावभासस्तु तयोरेवाविवेकतः ।
जानातीति क्रियां सर्वो लोको वक्ति स्वभावतः ॥
॥६४॥बुद्धेः कर्तृत्वमध्यस्य जानातीति ज्ञ उच्यते ।
तथा चैतन्यमध्यस्य ज्ञत्वं बुद्धेरिहोच्यते ॥
॥६५॥स्वरूपं चात्मनो ज्ञानं नित्यं ज्योतिः श्रुतेर्यतः ।
न बुद्ध्या क्रियते तस्मान् नात्मनान्येन वा सदा ॥
॥६६॥देहेऽहंप्रत्ययो यद्वज् जानातीति च लौकिकाः ।
वदन्ति ज्ञानकर्तृत्वं तद्वद् बुद्धेस्तथात्मनः ॥
॥६७॥बौद्धैस्तु प्रत्ययैरेवं क्रियमाणैश्च चिन्निभैः ।
मोहिताः क्रिये ज्ञानमित्याहुस्तार्किका जनाः ॥
॥६८॥तस्माज् ज्ञाभासबुद्धीनामविवेकात् प्रवर्तिताः ।
जानातीत्यादिशब्दश्च प्रत्ययो या च तत्स्मृतिः ॥
॥६९॥आदर्शानुविधायित्वं छायाया अस्यते मुखे ।
बुद्धिधर्मानुकारित्वं ज्ञाभासस्य तथेष्यते ॥
॥७०॥बुद्धेस्तु प्रत्ययास्तस्मादात्माभासेन दीपिताः ।
ग्राहका इव भासन्ते दहन्तीवोल्मुकादयः ॥
॥७१॥स्वयमेवावभास्यन्ते ग्राहकाः स्वयमेव च ।
इत्येवं ग्राहकास्तीत्वं प्रतिषेधन्ति सौगताः ॥
॥७२॥यद्येवं नान्यदृश्यास्ते किं तद्वारणमुच्यताम् ।
भावाभावौ हि तेषां यौ नान्यग्राह्यौ सदा यदि ॥
॥७३॥अन्वयि ग्राहकस्तेषामित्येतदपि तत्समम् ।
अचितित्वस्य तुल्यत्वादन्यस्मिन् ग्राहके सति ॥
॥७४॥अध्यक्षस्य समीपे तु सिद्धिः स्यादिति चेन् मतम् ।
नाध्यक्षेऽनुपकारित्वादन्यत्रापि प्रसङ्गतः ॥
॥७५॥अर्थी दुःखी च यः श्रोता स त्वध्यक्षोऽथवेतरः ।
अध्यक्षस्य च दुःखित्वमर्थित्वं च न ते मतम् ॥
॥७६॥कर्ताध्यक्षः सदस्मीति नैव सद्ग्रहमर्हति ।
सदेवासीति मिथ्योक्तिः श्रुतेरपि न युज्यते ॥
॥७७॥अविविच्योभयं वक्ति श्रुतिश्चेत् स्याद् ग्रहस्तथा ।
अस्मदस्तु विविच्यैव त्वमेवेति वदेद् यदि ॥
॥७८॥प्रत्ययान्वयिनिष्ठत्वमुक्तो दोषः प्रसज्यते ।
त्वमित्यध्यक्षनिष्ठश्चेदहमध्यक्षयोः कथम् ॥
॥७९॥संबन्धो वाच्य एवात्र येन त्वमिति लक्षयेत् ।
द्रष्टृदृश्यत्वसंबन्धो यद्यध्यक्षेऽक्रिये कथम् ॥
॥८०॥अक्रियत्वेऽपि तादात्म्यमध्यक्षस्य भवेद् यदि ।
आत्माध्यक्षो ममास्तीति संबन्धाग्रहणे न धीः ॥
॥८१॥संबन्धग्रहणं शास्त्रादिति चेन् मन्यसे न हि ।
पूर्वोक्ताः स्युस्त्रिधा दोषा ग्रहो वा स्यान् ममेति च ॥
॥८२॥अदृशिर्दृशिरूपेण भाति बुद्धिर्यदा सदा ।
प्रत्यया अपि तस्याः स्युस्तप्तायोविस्फुलिङ्गवत् ॥
॥८३॥आभासस्तदभावश्च दृशेः सीम्नो न चान्यथा ।
लोकस्य युक्तितः स्यातां तद्ग्रहश्च तथा सति ॥
॥८४॥नन्वेवं दृशिसंक्रान्तिरयःपिण्डेऽग्निवद् भवेत् ।
मुखाभासवदित्येतदादर्शे तन् निराकृतम् ॥
॥८५॥कृष्णायो रोहिताभासमित्येतद् दृष्टमुच्यते ।
दृष्टदार्ष्टान्तुल्यत्वं न तु सर्वात्मना क्वचित् ॥
॥८६॥तथैव चेतनाभासं चित्तं चैतन्यवद् भवेत् ।
मुखाभासो यथादर्श आभासश्चोदितो मृषा ॥
॥८७॥चित्तं चेतनमित्येतच्छास्त्रयुक्तिविवर्जितम् ।
देहस्यापि प्रसङ्गः स्याच् चक्षुरादेस्तथैव च ॥
॥८८॥तदप्यस्त्विति चेत् तन् न लोकायतिकसंगतेः ।
न च धीर्दृशिरस्मीति यद्याभासो न चेतसि ॥
॥८९॥सदस्मीति धियोऽभावे व्यर्थं स्यात् तत् त्वमस्यपि ।
युष्मदस्मद्विवेकज्ञे स्यादर्थवदिदं वचः ॥
॥९०॥ममेदंप्रत्ययौ ज्ञेयौ युष्मद्येव न संशयः ।
अहमित्यस्मदीष्टः स्यादयमस्मीति चोभयोः ॥
॥९१॥अन्योन्यापेक्षया तेषां प्रधानगुणतेष्यते ।
विशेषनविशेष्यत्वं तथा ग्राह्यं हि युक्तितः ॥
॥९२॥ममेदं द्वयमप्येतन् मध्यमस्य विशेषणम् ।
धनी गोमान् यथा तद्वद् देहोऽहंकर्तुरेव च ॥
॥९३॥बुद्ध्यारूढं सदा सर्वं साहंकर्त्रा च साक्षिणः ।
तस्मात् सर्वावभासो ज्ञः किंचिदप्यस्पृशन् सदा ॥
॥९४॥प्रतिलोममिदं सर्वं यथोक्तं लोकबुद्धितः ।
अविवेकधियामस्ति नास्ति सर्वं विवेकिनाम् ॥
॥९५॥अन्वयव्यतिरेकौ हि पदार्थस्य पदस्य च ।
स्यादेतदहमित्यत्र युक्तिरेवावधारणे ॥
॥९६॥नाद्राक्षमहमिति अस्मिन् सुषुप्तेऽन्यन् मनागपि ।
न वारयति दृष्टिं स्वां प्रत्ययं तु निषेधति ॥
॥९७॥स्वयंज्योतिर्न हि द्रष्टुरित्येवं संविदोऽस्थिताम् ।
कौटस्थ्यं च तथा तस्याः प्रत्ययस्य च लुप्तताम् ।
स्वयमेवाब्रवीच् छास्त्रं प्रत्ययावगती पृथक् ॥
॥९८॥एवं विज्ञातवाक्यार्थे श्रुतिलोकप्रसिद्धितः ।
श्रुतिस्तत् त्वमसीत्याह श्रोतुर्मोहापनुत्तये ॥
॥९९॥ब्रह्मा दाशरथेर्यद्वदुक्तैवापानुदत् तमः ।
तस्य विष्णुत्वसंबोधे न यत्नान्तरमूचिवान् ॥
॥१००॥अहंशब्दस्य या निष्ठा ज्योतिषि प्रत्यगात्मनि ।
सैवोक्ता सदसीत्येवं फलं तत्र विमुक्तता ॥
॥१०१॥श्रुतमात्रे न चेत् स्यात् कार्यं तत्र भवेद् ध्रुवम् ।
व्यवहारात् पुरापीष्टः सद्भावः स्वयमात्मनः ॥
॥१०२॥अशनायादिनिर्मुक्त्यै तत्काला जायते प्रमा ।
तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थे त्रिषु कालेष्वसंशयः ॥
॥१०३॥प्रतिबन्धविहीनत्वात् स्वयं चानुभवात्मनः ।
जायेतैव प्रमा तत्र स्वात्मन्येव न संशयः ॥
॥१०४॥किं सदेवाहमस्मीति किं वान्यत् प्रतिपद्यते ।
सदेव चेदहंशब्दः सता मुख्यार्थ इष्यताम् ॥
॥१०५॥अन्यच् चेत् सदहंग्राहप्रतिपत्तिर्मृषैव सा ।
तस्मान् मुख्यग्रहे नास्ति वारणावगतेरिह ॥
॥१०६॥प्रत्ययी प्रत्ययश्चैव यदाभासौ तदर्थता ।
तयोरचितिमत्त्वाच् च चैतन्ये कल्प्यते फलम् ॥
॥१०७॥कूटस्थेऽपि फलं योग्यं राजनीव जयादिकम् ।
तदनात्मत्वहेतुभ्यां क्रियायाः प्रत्ययस्य च ॥
॥१०८॥आदर्शस्तु यदाभासो मुखाकारः स एव सः ।
यथैवं प्रत्ययादर्शो यदाभासस्तदा ह्यहम् ॥
॥१०९॥इत्येवं प्रतिपत्तिः स्यात् सदस्मीति च नान्यथा ।
तत् त्वमित्युपदेशोऽपि द्वाराभावादनर्थकः ॥
॥११०॥श्रोतुः स्यादुपदेशश्चेदर्थवत्त्वं तथा भवेत् ।
अध्यक्षस्य न चेदिष्टं श्रोतृत्वं कस्य तद् भवेत् ॥
॥१११॥अध्यक्षस्य समीपे स्याद् बुद्धेरेवेति चेन् मतम् ।
न तत्कृतोपकारोऽस्ति काष्ठाद् यद्वन् न कल्प्यते ॥
॥११२॥बुद्धौ चेत् तत्कृतः कश्चिन् नन्वेवं परिणामिता ।
आभासेऽपि च को दोषः सति श्रुत्याद्यनुग्रहे ॥
॥११३॥आभासे परिणामश्चेन् न रज्ज्वादिनिभत्ववत् ।
सर्पादेश्च तथावोचमादर्शे च मुखत्ववत् ॥
॥११४॥नात्माभासत्वसिद्धिश्चेदात्मनो ग्रहणात् पृथक् ।
मुखादेस्तु पृथक्सिद्धिरिह त्वन्योन्यसंश्रयः ॥
॥११५॥अध्यक्षस्य पृथक्सिद्धावाभासस्य तदीयता ।
आभासस्य तदीयत्वे ह्यध्यक्षव्यतिरिक्तता ॥
॥११६॥नैवं स्वप्ने पृथक्सिद्धेः प्रत्ययस्य दृशेस्तथा ।
रथादेस्तत्र शून्यत्वात् प्रत्ययस्यात्मना ग्रहः ॥
॥११७॥अवगत्या हि संव्याप्तः प्रत्ययो विषयाकृतिः ।
जायते स यदाकारः स बाह्यो विषयो मतः ॥
॥११८॥कर्मेप्सिततमत्वात् स तद्वान् कार्ये नियुज्यते ।
आकारो यत्र चार्प्येत करणं तदिहोच्यते ॥
॥११९॥यदाभासेन संव्याप्तः स ज्ञातेति निगद्यते ।
त्रयमेतद् विविच्यात्र यो जानाति स आत्मवित् ॥
॥१२०॥सम्यक्संशयमिथ्योक्ताः प्रत्यया व्यभिचारिणः ।
एकैवावगतिस्तेषु भेदस्तु प्रत्ययार्पितः ॥
॥१२१॥आधिभेदाद् यथा भेदो मणेरवगतेस्तथा ।
अशुद्धिः परिणामश्च सर्वं प्रत्ययसंश्रयात् ॥
॥१२२॥प्रथनं ग्रहणं सिद्धिः प्रत्ययानामिहान्यतः ।
आपरोक्ष्यात् तदेवोक्तमनुमानं प्रदीपवत् ॥
॥१२३॥किमज्ञं ग्राहयेत् कश्चित् प्रमाणेन तु केनचित् ।
विनैव तु प्रमाणेन निवृत्त्यान्यस्य शेषतः ॥
॥१२४॥शब्देनैव प्रमाणेन निवृत्तिश्चेदिहोच्यते ।
अध्यक्षस्याप्रसिद्धत्वाच्छून्यतैव प्रसज्यते ॥
॥१२५॥चेतनस्त्वं कथं देह इति चेन् नाप्रसिद्धितः ।
चेतनस्यान्यतासिद्धावेवं स्यादन्यहानतः ॥
॥१२६॥अध्यक्षः स्वयमस्त्येव चेतनस्यापरोक्षतः ।
तुल्य एवं प्रबोधः स्यादज्ञस्यासत्त्ववादिना ॥
॥१२७॥अहमज्ञासिषं चेदमिति लोकस्मृतेरिह ।
करणं कर्म कर्ता च सिद्धास्त्वेकक्षणे किल ॥
॥१२८॥प्रामाण्येऽपि स्मृतेः शैघ्र्याद् यौगपद्यं विभाव्यते ।
क्रमेण ग्रहणं पूर्वं स्मृतेः पश्चात् तथैव च ॥
॥१२९॥अज्ञासिषमिदं मां चेत्यपेक्षा जायते धुर्वम् ।
विशेषोऽपेक्ष्यते यत्र तत्र नैवैककालता ॥
॥१३०॥आत्मनो ग्रहणे चापि त्रयाणामिह संभवात् ।
आत्मन्यासक्तकर्तृत्वं न स्यात् करणकर्मणः ॥
॥१३१॥व्याप्तुमिष्टं च यत् करतुः क्रियया कर्म तत् स्मृतम् ।
अतो हि कर्तृतन्त्रत्वं तस्येष्टं नान्यतन्त्रता ।
॥१३२॥शब्दाद् वानुमितेर्वापि प्रमाणाद् वा ततोऽन्यतः ।
सिद्दिः सर्वपदार्थानां स्यादज्ञं प्रति नान्यथा ॥
॥१३३॥अध्यक्षस्यापि सिद्धिः स्यात् प्रमाणेन विनैव वा ।
विना स्वस्य प्रसिद्धिस्तु नाज्ञं प्रत्युपयुज्यते ॥
॥१३४॥तस्यैवाज्ञत्वमिष्टं चेज् ज्ञातत्वेऽन्या मितिर्भवेत् ।
अन्यस्यैवाज्ञतायां च तद्विज्ञाने ध्रुवा भवेत् ॥
॥१३५॥ज्ञातता स्वामलाभो वा सिद्धिः स्यादन्यदेव वा ।
ज्ञातत्वेऽनन्तरक्तौ त्वं पक्षौ संस्मर्तुमर्हसि ॥
॥१३६॥सिद्धिः स्यात् स्वात्मलाभश्चेद् यत्नस्तत्र निरर्थकः ।
सर्वलोकप्रसिद्धत्वात् स्वहेतुभ्यस्तु वस्तुनः ॥
॥१३७॥ज्ञानज्ञेयादिवादेऽतः सिद्धिर्ज्ञातत्वमुच्यते ।
अध्यक्षाध्यक्ष्ययोः सिद्डिर्ज्ञेयत्वं नात्मलाभता ॥
॥१३८॥स्पष्टत्वं कर्मकर्त्रादेः सिद्धता यदि कल्प्यते ।
स्पष्टतास्पष्टते स्यातामन्यस्यैव न चात्मनः ॥
॥१३९॥अद्रष्टुर्नैव चान्धस्य स्पष्टीभावो घटस्य तु ।
कर्त्रादेः स्पष्टतेष्टा चेद् द्रष्टृताध्यक्षकर्तृका ॥
॥१४०॥अनुभूतेः किमन्यस्मिन् स्यात् तवापेक्षया वद ।
अनुभवितरीष्टा स्यात् सोऽप्यनुभूतिरेव नः ॥
॥१४१॥‘अभिन्नोऽपि हि बुद्ध्यात्मा विपर्यासितदर्शनैः ।
ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते’ ॥
॥१४२॥भूतिर्येषां क्रिया सैव कारकं सैव चोच्यते ।
सत्त्वं नाशित्वमस्याश्चेत् सकर्तृत्वं थतेष्यताम् ।
न कश्चिच् चेष्यते धर्म इति चेत् पक्षहानता ॥
॥१४३॥नन्वस्तित्वादयो धर्मा नास्तित्वादिनिवृत्तयः ।
न भूतेस्तर्हि नाशित्वं स्वालक्षण्यं हि ते ॥
॥१४४॥स्वलक्षणावधिर्नाशो नाशोऽनाशनिवृत्तिता ।
अगोरसत्त्वं गोत्वं ते न तु तद् गोः स्वलक्षणम् ॥
॥१४५॥क्षणवाच्योऽपि योऽर्थः स्यात् सोऽप्यन्याभाव एव ते ।
भेदाभावेऽप्यभावस्य भेदो नामभिरिष्यते ॥
॥१४६॥नामभेदैरनेकत्वमेकस्य स्यात् कथं तव ।
अपोहो यदि भिन्नानां वृत्तिस्तस्य कथं गवि ॥
॥१४७॥नाभावा भेदकाः सर्वे विशेषा वा कदाचन ।
नामजात्यादयो यद्वत् संविदस्तेऽविशेषतः ॥
॥१४८॥प्रत्यक्षमनुमानं वा व्यवहारे यदीच्छसि ।
द्रियादारकभेदैस्तदभ्युपेयं ध्रुवं भवेत् ॥
॥१४९॥तस्मान् नीलं तथा पीतं घटादिर्वा विशेषणम् ।
संविदस्तदुपेत्यं स्याद् येन चाप्यनुभूयते ॥
॥१५०॥रूपादीनां यथान्यः स्याद् ग्राह्यत्वाद् ग्राहकस्तथा ।
प्रत्ययसय थतान्यः स्याद् व्यञ्जकत्वाच् च दीपवत् ॥
॥१५१॥अध्यक्षस्य दृशेः कीदृक् संबन्धः संभविष्यति ।
अध्यकृयेण तु दृश्येन मुक्त्वान्यो द्रष्टृदृश्यताम् ॥
॥१५२॥अध्यक्षेण कृता दृष्टिर्दृश्यं व्याप्नोत्यतापि वा ।
नित्याध्यक्षकृतः दश्चिदुपकारो भवेद् धियाम् ॥
॥१५३॥स चोक्तस्तन्निभत्वं प्राक् संव्याप्तिश्च घटादिषु ।
यथालोकादिसंव्याप्तिर्व्यञ्जकत्वाद् ध्यस्थता ॥
॥१५४॥आलोकस्थो घटो यद्वद् बुद्ध्यारूढो भवेत् तथा ।
धीव्याप्तिः स्याद् घटारोहो धियो व्याप्तौ कर्मो भवेत् ॥
॥१५५॥पूर्वं स्यात् प्रत्ययव्याप्तिस्ततोऽनुग्रह आत्मनः ।
कृत्स्नाध्यक्षस्य सोऽयुक्तः कालाकाशादिवत् क्रमः ॥
॥१५६॥विषयग्रहणं यस्य कारणापेक्षया भवेत् ।
सत्येव ग्राह्यशेषे च परिणामी स चित्तवत् ॥
॥१५७॥अध्यक्षोऽहमिति ज्ञानं बुद्धेरेव विनिश्चयः ।
नाध्यक्षस्याविशेषत्वान् न तस्यास्ति परो यतः ॥
॥१५८॥कर्त्रा चेदहमित्येवमनुभूयेत मुक्तता ।
सुखदुःखविनिर्मोको नाहंकर्तरि युज्यते ॥
॥१५९॥देहादावभिमानोत्थो दुःखीति प्रत्ययो ध्रुवम् ।
कुण्डलिप्रत्ययो यद्वत् प्रत्यगात्माभिमानिना ॥
॥१६०॥बाध्यते प्रत्ययेनेह विवेकेनाविवेकवान् ।
विपर्ययेऽसदन्तं स्यात् प्रमाणस्याप्रमाणतः ॥
॥१६१॥दाहच्छेदविनाशेषु दुःखित्वं नान्यथात्मनः ।
नैव ह्यन्यस दाहादावन्यो दुःखी भवेत् क्वचित् ॥
॥१६२॥अस्पर्शत्वाददेहत्वान् नाहं दाह्यो यतः सदा ।
तस्मान् मिथ्याभिमानोत्थं मृते पुत्रे मृतिर्यथा ॥
॥१६३॥कुण्डल्यहमिति ह्येतद् बाध्येतैव विवेकिना ।
दुःखीति प्रत्ययस्तद्वत् केवलाहंधिया सदा ॥
॥१६४॥सिद्धे दुःखित्व इष्टं स्यात् तच्छकित्वं सदात्मनः ।
मिथ्याभिमानतो दुःखी तेनार्थापादनक्षयः ॥
॥१६५॥अस्पर्शोऽपि यथा स्पर्शमचलश्चलनादि च ।
अविवेकात् तथा दुःखं मानसं चात्मनीक्षते ॥
॥१६६॥विवेकात्मधिया दुःखं नुद्यते चल्चादिवत् ।
अविवेकस्वभावेन नमो गच्छत्यनिच्छतः ॥
॥१६७॥तदानुदृश्यते दु;खं नैश्चल्ये नैव तस्य तत् ।
प्रत्यगात्मनि तस्मात् तद् दु;खं नैवोपपद्यते ॥
॥१६८॥त्वंसतोर्तुल्यनीडतान् नीलाश्ववदिदं भवेत् ।
निर्दुःखवाचिना योगात् त्वंशब्दस्य तदर्थता ॥
॥१६९॥प्रत्यगात्माभिहानेन तच्छब्दस्य युतेस्तथा ।
दशमस्त्वमसीत्येवं वाक्यं स्यात् प्रत्यफ़ात्मनि ॥
॥१७०॥स्वार्थस्य ह्यप्रहाणेन विशिष्टार्थसमर्पकौ ।
प्रत्यगात्मावगत्यन्तौ नान्योऽर्थोऽर्थाद् विरोध्यतः ॥
॥१७१॥नवबुद्ध्यपहाराद् धि स्वात्मानं दशपूर१अम् ।
असश्यञ् ज्ञातुमेवेच्छेत् स्वमात्मानं जनस्तथा ॥
॥१७२॥अविद्याबद्धचक्षुष्ट्वात् कामापहृतधीः सदा ।
विविक्तं दृशिमात्मानं नेक्षते दशमं यथा ॥
॥१७३॥दशमस्त्वमसीत्येवं तत्त्वमस्यादिवाक्यतः ।
स्वमात्मानं विजानाति कृत्स्नान्तःकरणेक्षणम् ॥
॥१७४॥इदं पूर्वमिदं पश्चात् पदं वाद्ये भवेदिति ।
नियमो नैव वेदेऽस्ति पदसांगत्यमर्थतः ॥
॥१७५॥वाक्ये हि श्रूयमाणानां पदानामर्थसंस्मृतिः ।
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां ततो वाक्यार्थबोधनम् ॥
॥१७६॥यदा नित्येषु वाक्येषु पदार्थस्तु विविच्यते ।
वाक्यार्थज्ञानसंक्रान्त्यै तदा प्रश्नो न युज्यते ॥
॥१७७॥अन्वयव्यतिरेकोक्तिः पदार्थस्मरणाय तु ।
स्मृत्यभावे न वाक्यार्थो ज्ञातुं शक्यो हि केनचित् ॥
॥१७८॥तत्त्वमस्यादिवाक्येषु त्वंपदार्थाविवेकतः ।
व्यज्यते नैव वाक्यार्थो नित्यमुक्तोऽहमित्यतः ॥
॥१७९॥अन्वयव्यतिरेकोक्तिस्तद्विवेकाय नान्यथा ।
त्वंपदार्थविवेके हि पाणावर्पितविल्ववत् ॥
॥१८०॥वाक्यार्थो व्यज्यते चैवं केवलोऽहंपदार्थतः ।
दुःखीत्येतदपोहेन प्रत्यगात्मविनिश्चयात् ॥
॥१८१॥तत्रैवं संभवत्यर्थे श्रुतहानाश्रुतार्थधिः ।
नैवं कल्पयितुं युक्ता पदवाक्यार्थकोविदैः ॥
॥१८२॥प्रत्यक्षादीनि बाधेरन् कृष्णलादिषु पाकवत् ।
अक्षजादिनिभैरेतैः कथं स्याद् वाक्यबाधनम् ॥
॥१८३॥दुःख्यस्मीति सति ज्ञाने निर्दुःखीति न जायते ।
प्रत्यक्षादिनिभत्वेऽपि वाक्यान् न व्यभिचारतः ॥
॥१८४॥स्वप्ने दुःख्यहमद्यासं दाहच्छेदादिहेतुतः ।
तत्कालभाविभिर्वाक्यैर्न बाधः क्रियते यदि ॥
॥१८५॥समाप्तेस्तर्हि दुःखस्य प्राक् च तद्बाध इष्यताम् ।
न हि दुःखस्य संतानो भ्रान्तेर्वा दृश्यते क्वचित् ॥
॥१८६॥प्रत्यगात्मन आत्मत्वं दुःख्यस्मीत्यस्य बाधया ।
दशमं नवमस्येव वेद चेदविरुद्धता ॥
॥१८७॥नित्यमुक्तत्वविज्ञानं वाक्याद् भवति नान्यतः ।
वाक्यार्थस्यापि विज्ञानं पदार्थस्मृतिपूर्वकम् ॥
॥१८८॥अन्वयव्यतिरेकाभ्यां पदार्थः स्मर्यते ध्रुवम् ।
एवं निर्दुःखमात्मानमक्रियं प्रतिपद्यते ॥
॥१८९॥सदेवेत्यादिवाक्येभ्यः प्रमा स्फुटतरा भवेत् ।
दशमस्त्वमसीत्यस्माद् यथैवं प्रत्यगात्मनि ॥
॥१९०॥प्रबोधेन यथा स्वाप्नं सर्वं दुःखं निवर्तते ।
प्रत्यगात्मधिया तद्वद् दुःखित्वं सर्वदात्मनः ॥
॥१९१॥कृष्णलादौ प्रमाजन्म तदन्यार्थामृदुत्वतः ।
तत्त्वमस्यादिवाक्येषु न त्वेवमविरोधतः ॥
॥१९२॥वाक्ये तत् त्वमसीत्यस्मिञ् ज्ञातार्थं तदसिद्वयम् ।
त्वमर्थस्मृत्यसाहाय्याद् वाक्यं नोत्पादयेत् प्रमाम् ॥
॥१९३॥तत्त्वमोस्तुल्यनीडार्थमसीत्येतत् पदं भवेत् ।
तच्छब्दः प्रत्यगात्मार्थस्तच्छब्दार्थस्त्वमस्तथा ॥
॥१९४॥दुःखित्वाप्रत्यगात्मत्वं वारयेतामुभावपि ।
एवं च नेतिनेत्यर्थं गमयेतां परस्परम् ॥
॥१९५॥एवं तत् त्वमसीत्यस्य गम्यमाने फले कथम् ।
अप्रमाणत्वमस्योद्त्वा क्रियापेक्ष्त्वमुच्यते ॥
॥१९६॥तस्मादाद्यन्तमध्येषु कुर्वित्येतद् विरोध्यतः ।
न कल्प्यमश्रुतत्वाच् च श्रुतत्यागोऽप्यनर्थकः ॥
॥१९७॥यथानुभूयते तृप्तिर्भुजेर्वाक्यान् न गम्यते ।
वाद्यस्य विधृतिस्तद्वद् गोशकृत्पायसिक्रिय ॥
॥१९८॥सत्यमेवमनात्मार्थे वाक्यात् पारोक्षबोधनम् ।
प्रत्यगात्मनि न त्वेवं संह्याप्राप्तिवदध्रुवम् ॥
॥१९९॥स्वसंवेद्यत्वपर्यायः स्वप्रमाणक इष्यताम् ।
निवृत्तावह्मः सिद्धः स्वात्मनोऽनुभवश्च नः ॥
॥२००॥बुद्धीनां विषयो दुःखं ता यस्य विषया मताः ।
कुतोऽस्य दुःखसंबन्धो दृशेः स्यात् प्रत्यगात्मनः ॥
॥२०१॥दृशिरेवानुभूयेत स्वेनैवानुभवात्मना ।
तदाभासतया जन्म धियोऽस्यान्भवः स्मृतः ॥
॥२०२॥अशनायादिनिर्मुक्तः सिद्धो मोक्षस्त्वमेव सः ।
श्रोतव्यादि तवेत्येतद् विरुद्धं कथमुच्यते ॥
॥२०३॥सेत्स्यतीत्येव चेत् तत् स्याच्छ्रवणादि तदा भवेत् ।
मोक्षस्यानित्यतैवं स्याद् विरोध्येवान्यथा वचः ॥
॥२०४॥श्रोतृश्रोतव्ययोर्भेदो यदीष्तः स्याद् भवेदिदम् ।
इष्टार्थकोप एवं स्यान् न युक्तं सर्वथा वचः ॥
॥२०५॥सिद्धो मोक्षोऽहमित्येवं ज्ञात्वात्मानं भवेद् यदि ।
चिकीषुर्यः स मूढात्मा शास्त्रं चोद्घाटयत्यपि ॥
॥२०६॥न हि सिद्धस्य कर्तव्यं सकार्यस्य न सिद्धता ।
उभयालम्बनं कुर्वन्नात्मानं वञ्चयत्यसौ ॥
॥२०७॥सिद्धो मोक्षस्त्वमित्येतद् वस्तुमात्रं प्रदर्श्यते ।
श्रोतुस्तथात्वविज्ञाने प्रवृत्तिः स्यात् कथं त्विति ॥
॥२०८॥कर्ता दुःख्यहमस्मीति प्रत्यक्षेनानुभूयते ।
कर्ता दुःखी च मा भूवमिति यत्नो भवेत् ततः ॥
॥२०९॥तद्विज्ञानाय युक्त्यादि कर्तव्यं श्रुतिरब्रवीत् ।
कर्तृत्वाद्यनुवादेन सिद्धत्वानुभयाय तु ॥
॥२१०॥निर्दुःखो निष्क्रियोऽकामः सिद्धो मोक्षोऽहमित्यपि ।
गृहीत्वैवविरुद्धार्थमादध्यात् कथमेव सः ॥
॥२११॥सकामः सक्रियोऽसिद्ध इति मेऽनुभवः कथम् ।
अतो मे विपरीतस्य तद् भवान् वक्तुमर्हति ॥
॥२१२॥इहैव घटते प्रश्नो न मुक्तत्वानुभूतये ।
प्रमानेन विरोधी यः सोऽत्रार्थः प्रश्नमर्हति ॥
॥२१३॥अहं निर्मुक्त इत्येष सदसीत्यन्यमानजः ।
प्रत्यक्षाभासजन्यत्वाद् दुःखित्वं प्रश्नमर्हति ॥
॥२१४॥पृष्टमाकाङ्क्षितं वाच्यं दुःखाभावमभीप्सितम् ।
कथं हीदं निवर्तेत दुःखं सर्वात्मना मम ॥
॥२१५॥इति प्रश्नानुरूपं यद् वाच्यं दुःखनिवर्तकम् ।
श्रुतेः स्वात्मनि नाशङ्का प्रमाण्ये सति विद्यते ॥
॥२१६॥तस्मादात्मविमुक्तत्वं प्रत्याययति तद्वचः ।
वक्तव्यं तु तह्तार्थं स्याद् विरोधेऽसति केनचित् ॥
॥२१७॥इतोऽन्योऽनुभवः कश्चिदात्मनो नोपपद्यते ।
अविज्ञातं विजानतां विज्ञातारमिति श्रुतेः ॥
॥२१८॥त्वंपदार्थविवेकाय संन्यासः सर्वकर्मणाम् ।
साधनत्वं व्रजत्येव शान्तो दान्तादिशासनात् ॥
॥२१९॥त्वमर्थं प्रत्यगात्मानं पश्येदात्मानमात्मनि ।
वाक्यार्थं तत आत्मानं सर्वं पश्यति केवलम् ॥
॥२२०॥सर्वमात्मेति वाक्यार्थे विज्ञातेऽस्य प्रमाणतः ।
असत्त्वे ह्यन्यमानस्य विधिस्तं योजयेत् कथम् ॥
॥२२१॥तस्माद् वाद्यार्थविज्ञानान् नोर्ध्वं कर्मविधिर्भवेत् ।
न हि ब्रह्मास्मि कर्तेति विरुद्धे भवतो धियौ ॥
॥२२२॥ब्रह्मास्मीति हि विद्येयं नैव कर्तेती बाध्यते ।
सकामो बद्ध इत्येवं प्रमाणाभासजातया ॥
॥२२३॥शास्त्राद् ब्रह्मास्मि नान्योऽहमिति बुद्धिर्भवेद् दृधा ।
यदायुक्ता तदैवं धीर्यथा देहात्मधीरिति ॥
॥२२४॥सभयादभयं प्राप्तस्तदर्थं यतते च यः ।
स पुनः सभयं गन्तुं स्वतन्त्रश्चेन् न हीच्छति ॥
॥२२५॥यथेष्टाचरणप्राप्तिः संन्यासादिविधौ कुतः ।
पदार्थाज्नानबुद्धस्य वाद्यार्थानुभवार्थिनः ॥
॥२२६॥अतः सर्वमिदं सिद्धं यत् प्रागस्माभिरीर्तम् ॥
॥२२७॥यो हि यस्माद् विरक्तः स्यान् नासौ तस्मै प्रवर्तते ।
लोकत्रयाद् विरक्त्वान् मुम्क्षुः किमितीहते ॥
॥२२८॥क्षुधया पिड्यमानोऽपि न विषं ह्यत्तुमिच्छति ।
मिष्टान्नध्वस्ततृड् जानन् नामूढस्तज् जिघत्सति ॥
॥२२९॥वेदान्तवाक्यपुष्पेभ्यो ज्ञानामृतमधूत्तमम् ।
उज्जहारालिवद् यो नस्तस्मै सद्गुरवे नमः ॥
॥२३०॥