adhīyīraṃstrayo varṇāḥ svakarmasthā dvijātayaḥ
prabrūyādbrāhmaṇastveṣāṃ netarāviti niścayaḥ
||1||sarveṣāṃ brāhmaṇo vidyādvṛttyupāyānyathāvidhi
prabrūyāditarebhyaśca svayaṃ caiva tathā bhavet
||2||vaiśeṣyātprakṛtiśraiṣṭhyānniyamasya ca dhāraṇāt
saṃskārasya viśeṣācca varṇānāṃ brāhmaṇaḥ prabhuḥ
||3||brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyastrayo varṇā dvijātayaḥ
caturtha ekajātistu śūdro nāsti tu pañcamaḥ
||4||sarvavarṇeṣu tulyāsu patnīṣvakṣatayoniṣu
ānulomyena saṃbhūtā jātyā jñeyāsta eva te
||5||strīṣvanantarajātāsu dvijairutpāditānsutān
sadṛśāneva tānāhurmātṛdoṣavigarhitān
||6||anantarāsu jātānāṃ vidhireṣa sanātanaḥ
dvyekāntarāsu jātānāṃ dharmyaṃ vidyādimaṃ vidhim
||7||brāhmaṇādvaiśyakanyāyāmambaṣṭho nāma jāyate
niṣādaḥ śūdrakanyāyāṃ yaḥ pāraśava ucyate
||8||kṣatriyācchūdrakanyāyāṃ krūrācāravihāravān
kṣatraśūdravapurjanturugro nāma prajāyate
||9||viprasya triṣu varṇeṣu nṛpatervarṇayordvayoḥ
vaiśyasya varṇe caikasminṣaḍete'pasadāḥ smṛtāḥ
||10||kṣatriyādviprakanyāyāṃ sūto bhavati jātitaḥ
vaiśyānmāgadhavaidehau rājaviprāṅganāsutau
||11||śūdrādāyogavaḥ kṣattā caṇḍālaścādhamo nṛṇām
vaiśyarājanyaviprāsu jāyante varṇasaṃkarāḥ
||12||ekāntare tvānulomyādambaṣṭhograu yathā smṛtau
kṣattṛvaidehakau tadvatprātilomye'pi janmani
||13||putrā ye'nantarastrījāḥ krameṇoktā dvijanmanām
tānanantaranāmnastu mātṛdoṣātpracakṣate
||14||brāhmaṇādugrakanyāyāmāvṛto nāma jāyate
ābhīro'mbaṣṭhakanyāyāmāyogavyāṃ tu dhigvaṇaḥ
||15||āyogavaśca kṣattā ca caṇḍālaścādhamo nṛṇām
prātilomyena jāyante śūdrādapasadāstrayaḥ
||16||vaiśyānmāgadhavaidehau kṣatriyātsūta eva tu
pratīpamete jāyante pare'pyapasadāstrayaḥ
||17||jāto niṣādācchūdrāyāṃ jātyā bhavati pukkasaḥ
śūdrājjāto niṣādyāṃ tu sa vai kukkuṭakaḥ smṛtaḥ
||18||kṣatturjātastathogrāyāṃ śvapāka iti kīrtyate
vaidehakena tvambaṣṭhyāmutpanno veṇa ucyate
||19||dvijātayaḥ savarṇāsu janayantyavratāṃstu yān
tānsāvitrīparibhraṣṭānvrātyāniti vinirdiśet
||20||vrātyāttu jāyate viprātpāpātmā bhūrjakaṇṭakaḥ
āvantyavāṭadhānau ca puṣpadhaḥ śaikha eva ca
||21||jhallo mallaśca rājanyādvrātyānnicchivireva ca
naṭaśca karaṇaścaiva khaso draviḍa eva ca
||22||vaiśyāttu jāyate vrātyātsudhanvācārya eva ca
kāruṣaśca vijanmā ca maitraḥ sātvata eva ca
||23||vyabhicāreṇa varṇānāmavedyāvedanena ca
svakarmaṇāṃ ca tyāgena jāyante varṇasaṃkarāḥ
||24||saṃkīrṇayonayo ye tu pratilomānulomajāḥ
anyonyavyatiṣaktāśca tānpravakṣyāmyaśeṣataḥ
||25||sūto vaidehakaścaiva caṇḍālaśca narādhamaḥ
māgadhaḥ tathāyogava eva ca kṣatrajātiśca
||26||ete ṣaṭsadṛśānvarṇāñjanayanti svayoniṣu
mātṛjātyāṃ prasūyante pravārāsu ca yoniṣu
||27||yathā trayāṇāṃ varṇānāṃ dvayorātmāsya jāyate
ānantaryātsvayonyāṃ tu tathā bāhyeṣvapi kramāt
||28||te cāpi bāhyānsubahūṃstato'pyadhikadūṣitān
parasparasya dāreṣu janayanti vigarhitān
||29||yathaiva śūdro brāhmaṇyāṃ bāhyaṃ jantuṃ prasūyate
tathā bāhyataraṃ bāhyaścāturvarṇye prasūyate
||30||pratikūlaṃ vartamānā bāhyā bāhyatarānpunaḥ
hīnā hīnānprasūyante varṇānpañcadaśaiva tu
||31||prasādhanopacārajñamadāsaṃ dāsajīvanam
sairindhraṃ vāgurāvṛttiṃ sūte dasyurayogave
||32||maitreyakaṃ tu vaideho mādhūkaṃ saṃprasūyate
nṝnpraśaṃsatyajasraṃ yo ghaṇṭātāḍo'ruṇodaye
||33||niṣādo mārgavaṃ sūte dāsaṃ naukarmajīvinam
kaivartamiti yaṃ prāhurāryāvartanivāsinaḥ
||34||mṛtavastrabhṛtsvanārīṣu garhitānnāśanāsu ca
bhavantyāyogavīṣvete jātihīnāḥ pṛthaktrayaḥ
||35||kārāvaro niṣādāttu carmakāraḥ prasūyate
vaidehikādandhramedau bahirgrāmapratiśrayau
||36||caṇḍālātpāṇḍusopākastvaksāravyavahāravān
āhiṇḍiko niṣādena vaidehyāmeva jāyate
||37||caṇḍālena tu sopāko mūlavyasanavṛttimān
pukkasyāṃ jāyate pāpaḥ sadā sajjanagarhitaḥ
||38||niṣādastrī tu caṇḍālātputramantyāvasāyinam
śmaśānagocaraṃ sūte bāhyānāmapi garhitam
||39||saṃkare jātayastvetāḥ pitṛmātṛpradarśitāḥ
prachannā vā prakāśā vā veditavyāḥ svakarmabhiḥ
||40||svajātijānantarajāḥ ṣaṭsutā dvijadharmiṇaḥ
śūdrāṇāṃ tu sadharmāṇaḥ sarve'padhvaṃsajāḥ smṛtāḥ
||41||tapobījaprabhāvaistu te gacchanti yuge yuge
utkarṣaṃ cāpakarṣaṃ ca manuṣyeṣviha janmataḥ
||42||śanakaistu kriyālopādimāḥ kṣatriyajātayaḥ
vṛṣalatvaṃ gatā loke brāhmaṇādarśanena ca
||43||pauṇḍrakāścauḍradraviḍāḥ kāmbojā yavanāḥ śakāḥ
pāradāpahlavāścīnāḥ kirātā daradāḥ khaśāḥ
||44||mukhabāhūrupajjānāṃ yā loke jātayo bahiḥ
mlecchavācaścāryavācaḥ sarve te dasyavaḥ smṛtāḥ
||45||ye dvijānāmapasadā ye cāpadhvaṃsajāḥ smṛtāḥ
te ninditairvartayeyurdvijānāmeva karmabhiḥ
||46||sūtānāmaśvasārathyamambaṣṭhānāṃ cikitsanam
vaidehakānāṃ strīkāryaṃ māgadhānāṃ vaṇikpathaḥ
||47||matsyaghāto niṣādānāṃ tvaṣṭistvāyogavasya ca
medāndhracuñcumadgūnāmāraṇyapaśuhiṃsanam
||48||kṣattrugrapukkasānāṃ tu bilaukovadhabandhanam
dhigvaṇānāṃ carmakāryaṃ veṇānāṃ bhāṇḍavādanam
||49||caityadrumaśmaśāneṣu śaileṣūpavaneṣu ca
vaseyurete vijñātā vartayantaḥ svakarmabhiḥ
||50||caṇḍālaśvapacānāṃ tu bahirgrāmātpratiśrayaḥ
apapātrāśca kartavyā dhanameṣāṃ śvagardabham
||51||vāsāṃsi mṛtacailāni bhinnabhāṇḍeṣu bhojanam
kārṣṇāyasamalaṅkāraḥ parivrajyā ca nityaśaḥ
||52||na taiḥ samayamanvicchetpuruṣo dharmamācaran
vyavahāro mithasteṣāṃ vivāhaḥ sadṛśaiḥ saha
||53||annameṣāṃ parādhīnaṃ deyaṃ syādbhinnabhājane
rātrau na vicareyuste grāmeṣu nagareṣu ca
||54||divā careyuḥ kāryārthaṃ cihnitā rājaśāsanaiḥ
abāndhavaṃ śavaṃ caiva nirhareyuriti sthitiḥ
||55||vadhyāṃśca hanyuḥ satataṃ yathāśāstraṃ nṛpājñayā
vadhyavāsāṃsi gṛhṇīyuḥ śayyāścābharaṇāni ca
||56||varṇāpetamavijñātaṃ naraṃ kaluṣayonijam
āryarūpamivānāryaṃ karmabhiḥ svairvibhāvayet
||57||anāryatā niṣṭhuratā krūratā niṣkriyātmatā
puruṣaṃ vyañjayantīha loke kaluṣayonijam
||58||pitryaṃ vā bhajate śīlaṃ māturvobhayameva vā
na kathaṃ cana duryoniḥ prakṛtiṃ svāṃ niyacchati
||59||kule mukhye'pi jātasya yasya syādyonisaṃkaraḥ
saṃśrayatyeva tacchīlaṃ naro'lpamapi vā bahu
||60||yatra tvete paridhvaṃsājjāyante varṇadūṣakāḥ
rāṣṭrikaiḥ saha tadrāṣṭraṃ kṣiprameva vinaśyati
||61||brāhmaṇārthe gavārthe vā dehatyāgo'nupaskṛtaḥ
strībālābhyupapattau ca bāhyānāṃ siddhikāraṇam
||62||ahiṃsā satyamasteyaṃ śaucamindriyanigrahaḥ
etaṃ sāmāsikaṃ dharmaṃ cāturvarṇye'bravīnmanuḥ
||63||śūdrāyāṃ brāhmaṇājjātaḥ śreyasā cetprajāyate
aśreyānśreyasīṃ jātiṃ gacchatyā saptamādyugāt
||64||śūdro brāhmaṇatāmeti brāhmaṇaścaiti śūdratām
kṣatriyājjātamevaṃ tu vidyādvaiśyāttathaiva ca
||65||anāryāyāṃ samutpanno brāhmaṇāttu yadṛcchayā
brāhmaṇyāmapyanāryāttu śreyastvaṃ kveti cedbhavet
||66||jāto nāryāmanāryāyāmāryādāryo bhavedguṇaiḥ
jāto'pyanāryādāryāyāmanārya iti niścayaḥ
||67||tāvubhāvapyasaṃskāryāviti dharmo vyavasthitaḥ
vaiguṇyājjanmanaḥ pūrva uttaraḥ pratilomataḥ
||68||subījaṃ caiva sukṣetre jātaṃ saṃpadyate yathā
tathāryājjāta āryāyāṃ sarvaṃ saṃskāramarhati
||69||bījameke praśaṃsanti kṣetramanye manīṣiṇaḥ
bījakṣetre tathaivānye tatreyaṃ tu vyavasthitiḥ
||70||akṣetre bījamutsṛṣṭamantaraiva vinaśyati
abījakamapi kṣetraṃ kevalaṃ sthaṇḍilaṃ bhavet
||71||yasmādbījaprabhāveṇa tiryagjā ṛṣayo'bhavan
pūjitāśca praśastāśca tasmādbījaṃ praśasyate
||72||anāryamāryakarmāṇamāryaṃ cānāryakarmiṇam
saṃpradhāryābravīddhātā na samau nāsamāviti
||73||brāhmaṇā brahmayonisthā ye svakarmaṇyavasthitāḥ
te samyagupajīveyuḥ ṣaṭkarmāṇi yathākramam
||74||adhyāpanamadhyayanaṃ yajanaṃ yājanaṃ tathā
dānaṃ pratigrahaścaiva ṣaṭkarmāṇyagrajanmanaḥ
||75||ṣaṇṇāṃ tu karmaṇāmasya trīṇi karmāṇi jīvikā
yājanādhyāpane caiva viśuddhācca pratigrahaḥ
||76||trayo dharmā nivartante brāhmaṇātkṣatriyaṃ prati
adhyāpanaṃ yājanaṃ ca tṛtīyaśca pratigrahaḥ
||77||vaiśyaṃ prati tathaivaite nivarteranniti sthitiḥ
na tau prati hi tāndharmānmanurāha prajāpatiḥ
||78||śastrāstrabhṛttvaṃ kṣatrasya vaṇikpaśukṛṣirviṣaḥ
ājīvanārthaṃ dharmastu dānamadhyayanaṃ yajiḥ
||79||vedābhyāso brāhmaṇasya kṣatriyasya ca rakṣaṇam
vārtākarmaiva vaiśyasya viśiṣṭāni svakarmasu
||80||ajīvaṃstu yathoktena brāhmaṇaḥ svena karmaṇā
jīvetkṣatriyadharmeṇa sa hyasya pratyanantaraḥ
||81||ubhābhyāmapyajīvaṃstu kathaṃ syāditi cedbhavet
kṛṣigorakṣamāsthāya jīvedvaiśyasya jīvikām
||82||vaiśyavṛttyāpi jīvaṃstu brāhmaṇaḥ ksatriyo'pi vā
hiṃsāprāyāṃ parādhīnāṃ kṛṣiṃ yatnena varjayet
||83||kṛṣiṃ sādhviti manyante sā vṛttiḥ sadvigarhitāḥ
bhūmiṃ bhūmiśayāṃścaiva hanti kāṣṭhamayomukham
||84||idaṃ tu vṛttivaikalyāttyajato dharmanaipuṇaṃ
viṭpaṇyamuddhṛtoddhāraṃ vikreyaṃ vittavardhanam
||85||sarvānrasānapoheta kṛtānnaṃ ca tilaiḥ saha
aśmano lavaṇaṃ caiva paśavo ye ca mānuṣāḥ
||86||sarvaṃ ca tāntavaṃ raktaṃ śāṇakṣaumāvikāni ca
api cetsyuraraktāni phalamūle tathauṣadhīḥ
||87||apaḥ śastraṃ viṣaṃ māṃsaṃ somaṃ gandhāṃśca sarvaśaḥ
kṣīraṃ kṣaudraṃ dadhi ghṛtaṃ tailaṃ madhu guḍaṃ kuśān
||88||āraṇyāṃśca paśūnsarvāndaṃṣṭriṇaśca vayāṃsi ca
madyaṃ nīliṃ ca lākṣāṃ ca sarvāṃścaikaśaphāṃstathā
||89||kāmamutpādya kṛṣyāṃ tu svayameva kṛṣīvalaḥ
vikrīṇīta tilāñśūdrāndharmārthamacirasthitān
||90||bhojanābhyañjanāddānādyadanyatkurute tilaiḥ
kṛmibhūtaḥ śvaviṣṭhāyāṃ pitṛbhiḥ saha majjati
||91||sadyaḥ patati māṃsena lākṣayā lavaṇena ca
tryaheṇa śūdro bhavati brāhmaṇaḥ kṣīravikrayāt
||92||itareṣāṃ tu paṇyānāṃ vikrayādiha kāmataḥ
brāhmaṇaḥ saptarātreṇa vaiśyabhāvaṃ niyacchati
||93||rasā rasairnimātavyā na tveva lavaṇaṃ rasaiḥ
kṛtānnaṃ ca kṛtānnena tilā dhānyena tatsamāḥ
||94||jīvedetena rājanyaḥ sarveṇāpyanayaṃ gataḥ
na tveva jyāyaṃsīṃ vṛttimabhimanyeta karhi cit
||95||yo lobhādadhamo jātyā jīvedutkṛṣṭakarmabhiḥ
taṃ rājā nirdhanaṃ kṛtvā kṣiprameva pravāsayet
||96||varaṃ svadharmo viguṇo na pārakyaḥ svanuṣṭhitaḥ
paradharmeṇa jīvanhi sadyaḥ patati jātitaḥ
||97||vaiśyo'jīvansvadharmeṇa śūdravṛttyāpi vartayet
anācarannakāryāṇi nivarteta ca śaktimān
||98||aśaknuvaṃstu śuśrūṣāṃ śūdraḥ kartuṃ dvijanmanām
putradārātyayaṃ prāpto jīvetkārukakarmabhiḥ
||99||yaiḥ karmabhiḥ pracaritaiḥ śuśrūṣyante dvijātayaḥ
tāni kārukakarmāṇi śilpāni vividhāni ca
||100||vaiśyavṛttimanātiṣṭhanbrāhmaṇaḥ sve pathi sthitaḥ
avṛttikarṣitaḥ sīdannimaṃ dharmaṃ samācaret
||101||sarvataḥ pratigṛhṇīyādbrāhmaṇastvanayaṃ gataḥ
pavitraṃ duṣyatītyetaddharmato nopapadyate
||102||nādhyāpanādyājanādvā garhitādvā pratigrahāt
doṣo bhavati viprāṇāṃ jvalanāmbusamā hi te
||103||jīvitātyayamāpanno yo'nnamatti tatastataḥ
ākāśamiva paṅkena na sa pāpena lipyate
||104||ajīgartaḥ sutaṃ hantumupāsarpadbubhukṣitaḥ
na cālipyata pāpena kṣutpratīkāramācaran
||105||śvamāṃsamicchanārto'ttuṃ dharmādharmavicakṣaṇaḥ
prāṇānāṃ parirakṣārthaṃ vāmadevo na liptavān
||106||bharadvājaḥ kṣudhārtastu saputro vijane vane
bahvīrgāḥ pratijagrāha vṛdhostakṣṇo mahātapāḥ
||107||kṣudhārtaścāttumabhyāgādviśvāmitraḥ śvajāghanīm
caṇḍālahastādādāya dharmādharmavicakṣaṇaḥ
||108||pratigrahādyājanādvā tathaivādhyāpanādapi
pratigrahaḥ pratyavaraḥ pretya viprasya garhitaḥ
||109||yājanādhyāpane nityaṃ kriyete saṃskṛtātmanām
pratigrahastu kriyate śūdrādapyantyajanmanaḥ
||110||japahomairapaityeno yājanādhyāpanaiḥ kṛtam
pratigrahanimittaṃ tu tyāgena tapasaiva ca
||111||śiloñchamapyādadīta vipro'jīvanyatastataḥ
pratigrahācchilaḥ śreyāṃstato'pyuñchaḥ praśasyate
||112||sīdadbhiḥ kupyamicchadbhirdhane vā pṛthivīpatiḥ
yācyaḥ syātsnātakairviprairaditsaṃstyāgamarhati
||113||akṛtaṃ ca kṛtātkṣetrādgaurajāvikameva ca
hiraṇyaṃ dhānyamannaṃ ca pūrvaṃ pūrvamadoṣavat
||114||sapta vittāgamā dharmyā dāyo lābhaḥ krayo jayaḥ
prayogaḥ karmayogaśca satpratigraha eva ca
||115||vidyā śilpaṃ bhṛtiḥ sevā gorakṣyaṃ vipaṇiḥ kṛṣiḥ
dhṛtirbhaikṣaṃ kusīdaṃ ca daśa jīvanahetavaḥ
||116||brāhmaṇaḥ kṣatriyo vāpi vṛddhiṃ naiva prayojayet
kāmaṃ tu khalu dharmārthaṃ dadyātpāpīyase'lpikām
||117||caturthamādadāno'pi kṣatriyo bhāgamāpadi
prajā rakṣanparaṃ śaktyā kilbiṣātpratimucyate
||118||svadharmo vijayastasya nāhave syātparāṅmukhaḥ
śastreṇa vaiśyānrakṣitvā dharmyamāhārayedbalim
||119||dhānye'ṣṭamaṃ viśāṃ śulkaṃ viṃśaṃ kārṣāpaṇāvaram
karmopakaraṇāḥ śūdrāḥ kāravaḥ śilpinastathā
||120||śūdrastu vṛttimākāṅkṣankṣatramārādhayedyadi
dhaninaṃ vāpyupārādhya vaiśyaṃ śūdro jijīviṣet
||121||svargārthamubhayārthaṃ vā viprānārādhayettu saḥ
jātabrāhmaṇaśabdasya sā hyasya kṛtakṛtyatā
||122||viprasevaiva śūdrasya viśiṣṭaṃ karma kīrtyate
yadato'nyaddhi kurute tadbhavatyasya niṣphalam
||123||prakalpyā tasya tairvṛttiḥ svakuṭumbādyathārhataḥ
śaktiṃ cāvekṣya dākṣyaṃ ca bhṛtyānāṃ ca parigraham
||124||ucchiṣṭamannaṃ dātavyaṃ jīrṇāni vasanāni ca
pulākāścaiva dhānyānāṃ jīrṇāścaiva paricchadāḥ
||125||na śūdre pātakaṃ kiṃ cinna ca saṃskāramarhati
nāsyādhikāro dharme'sti na dharmātpratiṣedhanam
||126||dharmepsavastu dharmajñāḥ satāṃ vṛttamanuṣṭhitāḥ
mantravarjyaṃ na duṣyanti praśaṃsāṃ prāpnuvanti ca
||127||yathā yathā hi sadvṛttamātiṣṭhatyanasūyakaḥ
tathā tathemaṃ cāmuṃ ca lokaṃ prāpnotyaninditaḥ
||128||śaktenāpi hi śūdreṇa na kāryo dhanasaṃcayaḥ
śūdro hi dhanamāsādya brāhmaṇāneva bādhate
||129||ete caturṇāṃ varṇānāmāpaddharmāḥ prakīrtitāḥ
yānsamyaganutiṣṭhanto vrajanti paramaṃ gatim
||130||eṣa dharmavidhiḥ kṛtsnaścāturvarṇyasya kīrtitaḥ
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi prāyaścittavidhiṃ śubham
||131||