agnicayanam
Prathamā kaṇḍikā
agniṃ ceṣyamāṇo'māvāsyāyāṃ paurṇamāsyāmekāṣṭakāyāṃ vokhāṃ saṃbharati
||1||aṣāḍhāmadhikṛtyaike samāmananti
||2||bṛhaspatipurohitā devā devānāṃ devā devāḥ prathamajā devā deveṣu parākramadhvaṃ prathamā dvitīyeṣu dvitīyāstṛtīyeṣu trirekādaśāstristrayastriṃśā anu va ārabha idaṃ śakeyaṃ yadidaṃ karomi te māvata te mā jinvatāsminbrahmannasminkṣatre'syāmāśiṣyasyāṃ purodhāyāmasminkarmannasyāṃ devahūtyāmiti caturgṛhītaṃ juhoti
||3||juhūṃ sruvaṃ ca saṃmṛjya juhvāmaṣṭagṛhītaṃ gṛhītvā yuñjānaḥ prathamaṃ mana iti yajuraṣṭamābhirṛgbhirekāmāhutiṃ juhotyantarvedyūrdhvastiṣṭhan
||4||yaṃ kāmayeta pāpīyānsyādityekaikaṃ tasya juhuyājjihmastiṣṭhan
||5||yadi kāmayeta cchandāṃsi yajñayaśasenārpayeyamityuktam
||6||ṛcā stomaṃ samardhayetyaparaṃ caturgṛhītaṃ gṛhītvā devasya tvā savituḥ prasava iti caturbhirabhrimādatte vaiṇavīṃ kalmāṣīṃ suṣirāmasuṣirāṃ vobhayataḥkṣṇūmanyatarataḥkṣṇūṃ vā prādeśamātrīmaratnimātrīṃ vyāyāmamātrīmaparimitāṃ vā | khādirīṃ pālāśīmaudumbarīmarkamayīṃ kārṣmaryamayīṃ vaikaṅkatīṃ śamīmayīṃ vā yo vā yajñiyo vṛkṣaḥ phalagrahiḥ
||7||Dvitīyā kaṇḍikā
imāmagṛbhṇanraśanāmṛtasyetyaśvābhidhānīṃ raśanāmādāya pratūrtaṃ vājinnā dravetyaśvamabhidadhāti
||1||tūṣṇīṃ gardabhasyādāya yuñjāthāṃ rāsabhaṃ yuvamiti gardabham
||2||yogeyoge tavastaramiti tisṛbhiraśvaprathamā abhipravrajanti yatra mṛdaṃ khaniṣyantaḥ syuḥ
||3||yadi kāmayeta pāpavasyasaṃ syāditi gardabhaprathamā gaccheyuḥ
||4||agniṃ purīṣyamaṅgirasvadacchehīti japati
||5||agniṃ purīṣyamaṅgirasvadacchema iti yena dveṣyeṇa saṃgacchate tamabhimantrayate | apaśyannirdiśati
||6||agniṃ purīṣyamaṅgirasvadbhariṣyāma iti valmīkavapām | ā sūryasyodetostāmuddhatyopatiṣṭhate
||7||anvāṃgnaruṣasāmagramakhyaditi valmīkavapāyāḥ prakrāmati
||8||āgatya vājyadhvana ākramya vājinpṛthivīmiti dvābhyāṃ mṛtkhanamaśvamākramayya dyauste pṛṣṭhamityaśvasya pṛṣṭhaṃ saṃmārṣṭi
||9||abhi tiṣṭha pṛtanyato'dhare santu śatravaḥ | indra iva vṛtrahā tiṣṭhāpaḥ kṣetrāṇi saṃjayan | abhiṣṭhito'sīti yaṃ dveṣṭi tamadhaspadamaśvasya manasā dhyāyati
||10||utkrāmodakrāmīditi dvābhyāṃ mṛtkhanādudañcamaśvamutkramayyāpo devīrupasṛjetyaśvasya pade'pa upasṛjya pade hiraṇyaṃ nidhāya
||11||Tṛtīyā kaṇḍikā
jigharmyagnimā tvā jigharmīti manasvatībhyāmekāmāhutiṃ hiraṇye hutvāpādāya hiraṇyaṃ pari vājapatiḥ kaviragniriti tisṛbhirabhriyā mṛtkhanaṃ parilikhati | bāhyāṃbāhyāṃ varṣīyasīm
||1||devasya tvā savituḥ prasava iti dvābhyāṃ khanati
||2||apāṃ pṛṣṭhamasīti puṣkaraparṇamāhṛtyaitayaiva viveṣṭya śarma ca stho varma ca stha iti dvābhyāmuttareṇa mṛtkhanaṃ kṛṣṇājinaṃ prācīnagrīvamuttaralomāstṛṇāti | upariṣṭātpuṣkaraparṇamuttānam
||3||purīṣyo'si viśvabharā iti mṛtkhanamabhimantrya tvāmagne puṣkarādadhīti kṛṣṇājine puṣkaraparṇe ca saṃbharati catasṛbhistisṛbhirvā | gāyatrībhirbrāhmaṇasya | triṣṭugbhī rājanyasya | jagatībhirvaiśyasya
||4||yaṃ kāmayeta vasīyānsyādityubhayībhistasya saṃbharet
||5||aṣṭābhiḥ saṃbharati
||6||janiṣvā hi jenya iti mṛdamabhimṛśya mṛtkhanaṃ saṃlobhya saṃ te vāyuriti mṛkhane'pa ānīya samudyamya kṛṣṇājinasyāntānsujāto jyotiṣā saheti kṣaumeṇa mauñjenārkamayeṇa vā dāmnopanahyati
||7||udu tiṣṭha svadhvarordhva ū ṣu ṇa ūtaya iti sāvitrībhyāmuttiṣṭhati
||8||sa jāto garbho asīti harati
||9||sthiro bhava vīḍvaṅga iti gardabhasya pṛṣṭha ādadhāti
||10||śivo bhava prajābhya ityāhitamabhimantrayate
||11||praitu vājī kanikradaditi tisṛbhiratvaramāṇāḥ pratyāyanti
||12||agniṃ purīṣyamaṅgirasvadbharāma iti yena dveṣyeṇa saṃgacchate tamabhimantrayate | apaśyannirdiśati
||13||uttareṇa vihāraṃ pariśrita oṣadhayaḥ prati gṛhṇītāgnimetamiti dvābhyāmoṣadhīṣu puṣpavatīṣu phalavatīṣūpāvaharati
||14||Caturthī kaṇḍikā
vi pājaseti visrasyāpo hi ṣṭhā mayobhuva iti tisṛbhirapa upasṛjya mitraḥ saṃsṛjya pṛthivīmiti dvābhyāṃ saṃsarjanīyaiḥ saṃsṛjati | armakapālaiḥ piṣṭairveṇvaṅgārairvrīhituṣaiḥ palāśakaṣāyeṇa śarkarābhiḥ piṣṭābhiḥ kṛṣṇājinalomabhirajalomabhiriti
||1||yaccānyaddṛḍhārtha upārdhaṃ manyate
||2||rudrāḥ saṃbhṛtya pṛthivīmiti mṛdaṃ saṃkṣipya saṃsṛṣṭāṃ vasubhiriti tisṛbhiḥ kartre prayacchati
||3||makhasya śiro'sīti piṇḍaṃ kṛtvā yajñasya pade stha iti kṛṣṇājinaṃ puṣkaraparṇaṃ cābhimṛśati mṛdi vāṅguṣṭhābhyāṃ nigṛhṇāti
||4||vasavastvā kṛṇvantu gāyatreṇa cchandaseti caturbhirmahiṣyukhāṃ karoti bahubhāryasya | adhvaryurekabhāryasya
||5||kriyamāṇāmetaireva yajamāno'numantrayate
||6||tryuddhiṃ pañcoddhimaparimitoddhiṃ vā | caturaśrāṃ parimaṇḍalāṃ vā | prādeśamātrīmūrdhvapramāṇenāratnimātrīṃ tiryakpramāṇena vyāyāmamātrīṃ samantaparimāṇena | aparimitāṃ vā
||7||pañcaprādeśāmiṣumātrīṃ vā yadi pañca paśavo bhavantīti vājasaneyakam
||8||kurvaṃścatasro'śrīḥ pratidiśamunnayati
||9||aṣṭāśriṃ vā
||10||navāśrimabhicarataḥ kuryāt | dvyaṅgule bilādadhastāt
||11||Pañcamī kaṇḍikā
adityai rāsnāsīti rāsnāṃ karoti
||1||aśrīṇāṃ rāsnāyāśca saṃdhau dvau caturaḥ ṣaḍaṣṭau vā stanānkaroti
||2||aditiste bilaṃ gṛhṇātviti bilaṃ kṛtvā kṛtvāya sā mahīmukhāmityuttarataḥ sikatāsu pratiṣṭhāpya mitraitāṃ ta ukhāṃ paridadāmyabhittyā eṣā mā bhedīti mitrāya paridadāti
||3||ya ukhāṃ karoti so 'ṣāḍhāmetasyā eva mṛdastūṣṇīṃ caturaśrāṃ tryālikhitāmiṣṭakām
||4||vasavastvā dhūpayantu gāyatreṇa cchandaseti saptabhiraśvaśakenokhāṃ dhūpayati
||5||vṛṣṇo aśvasya śakenetyeke
||6||gārhapatyāddhūpanapacane bhavataḥ
||7||aditistvā devītyagreṇa gārhapatyamavaṭaṃ khātvā lohitapacanīyaiḥ saṃbhārairavastīrya devānāṃ tvā patnīriti tasminnukhāmavadadhāti
||8||tūṣṇīmaṣāḍhāmanvavadhāya lohitapacanīyaiḥ saṃbhāraiḥ pracchādya dhiṣaṇāstvā devīriti caturbhirukhāyāmagnimabhyādadhāti
||9||mitraitāmukhāṃ paceti pacyamānāṃ tisṛbhirmaitrībhirupacarati
||10||pakvāṃ devastvā savitodvapatvityudvāsyāpadyamānā pṛthivyāśā diśa ā pṛṇetyuttarataḥ sikatāsu pratiṣṭhāpya mitraitāṃ tu ukhāṃ paridadāmyabhittyā eṣā mā bhedīti mitrāya paridadāti
||11||tūṣṇīmaṣāḍhāmudvāsya
||12||Ṣaṣṭhī kaṇḍikā
vasavastvā cchṛndantu gāyatreṇa cchandaseti caturbhirajākṣīreṇokhāmācchṛṇatti
||1||saptaikaviṃśatiṃ vā māṣānādāya puruṣaśiro'cchaiti vaiśyasya rājanyasya veṣuhatasyāśanihatasya vā
||2||māṣānupanyupyāyaṃ yo'si yasya ta idaṃ śira iti puruṣaśiraḥ pracchidyaitena tvamatra śīrṣaṇvānedhīti saptadhā vitṛṇāṃ valmīkavapāṃ śirasaḥ sthāne pratinidadhāti
||3||yo'sya kauṣṭhya jagataḥ pārthivasyaika idvaśī | yamaṃ bhaṅgyaśravo gāya yo rājānaparodhyaḥ | yamaṃ gāya bhaṅgyaśravo yo rājānaparodhyaḥ | yenāpo nadyo dhanvāni yena dyauḥ pṛthivī dṛḍhā | hiraṇyakakṣyānsudhurānhiraṇyākṣānayaḥśaphān | aśvānanaśyato dānaṃ yamo rājābhitiṣṭhatīti tisṛbhiryamagāthābhiḥ parigāyati
||4||āharañjapatītyeke
||5||idamasmākaṃ bhuje bhogāya bhūyāditi puruṣaśira ādāyodehyagne adhi mātuḥ pṛthivyā ityāharati
||6||pari triviṣṭyadhvaraṃ yātyagnī rathīriva | ā deveṣu prayo dadhat | pari vājapatiḥ kavirityeṣā | pari prāgāddevo agnī rakṣohāmīvacātanaḥ | sedhanviśvā apa dviṣo dahantrakṣāṃsi viśvaheti tisṛbhiḥ paryagni kṛtvā mṛdā pralipya nidadhāti
||7||Saptamī kaṇḍikā
agnibhyaḥ kāmāya paśūnālabhate muṣkarān | prājāpatyamajaṃ tūparamupākṛtyāśvarṣabhavṛṣṇibastān
||1||ekaśiṃśatiṃ caturviṃśatiṃ vā parācīḥ sābhidhenīranvāha | ekādaśa prākṛtīḥ | samāstvāgna iti daśāgnikīḥ
||2||rāyo agne mahe tvā dānāya samidhīmahi | īḍiṣvā hi mahī vṛṣandyāvā hotrāya pṛthivīmiti yadyekaviṃśatiḥ
||3||upemasṛkṣi vājayurvacasyāṃ cano dadhīta nādyo giro me | apāṃ napādāśuhemā kuvitsa supeśasaskarati joṣiṣaddhi | samanyā yantītyeṣā | apāṃ napādā hyasthādupasthaṃ jihmānāmūrdhvaḥ svayaśā upasthe | ubhe abhi priyatame saṃdhasthe ā ca parā ca carati prajānanniti tisraoṃ'psumatīryadi caturviśatiḥ
||4||amutrabhūyādityāmayāvinaḥ kuryāt
||5||bṛhaspate savitarbodhayinamityanāmayāvinaḥ
||6||udvayaṃ tamasasparīti jyotiṣmatyā paridadhāti
||7||hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgra iti srucyamāghārayati
||8||ūrdhvā asya samidho bhavantīti prayājānāmāpriyo bhavanti
||9||āgneyīstriṣṭubha āgneyānāṃ yājyānuvākyāḥ
||10||yaḥ prāṇato ya ātmadā iti prājāpatyasya
||11||api vā saṃjñaptānāṃ śirāṃsi pracchidya mṛdā pralipya nidadhāti
||12||Aṣṭamī kaṇḍikā
apaḥ kabandhānyabhyavaharanti
||1||prājāpatyena saṃsthāpayatīti vijñāyate
||2||api vā sarveṣāmeteṣāṃ sthāne vāyave niyutvate śvetamajaṃ tūparamālabhate
||3||vāyumatī śvetavatī vapāyā yājyānuvākye | vāyumatī niyutvatī daivatasya
||4||tasya śiraḥ pracchidya mṛdā pralipya nidadhāti
||5||vāyavyaḥ kāryā ityuktam
||6||tasyāgnaye vaiśvānarāya dvādaśakapālaṃ paśupuroḍāśaṃ nirvapati
||7||yaḥ kaścanāgnau paśurālabhyate vaiśvānara evāsya dvādaśakapālaḥ paśupuroḍāśo bhavatītyeke
||8||teneṣṭvā saṃvatsaraṃ na māṃsamaśnīyānna striyamupeyānnopari śayīta
||9||api vā māṃsamaśnīyādupari śayīta striyaṃ tveva nopeyāditi vājasaneyakam
||10||yatprāgdīkṣaṇīyāyāstatkṛtvā trihaviṣaṃ dīkṣaṇīyāṃ nirvapati
||11||vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ tṛtīyaṃ purastādasaṃvatsarabhṛtaḥ
||12||yatprāgdīkṣāhutībhyastatkṛtvākūtyai prayuje'gnaye svāheti pañcādhvarikīrhutvākūtimagnimiti ṣaḍāgnikīḥ | viśve devasya neturiti pūrṇāhutiṃ saptamīm
||13||yaṃ kāmayeta pramāyukaḥ syāditi tasya sakṛdanudrutya juhuyāt | prāṇānasya saṃbhinatti | badhiro ha bhavatīti vijñāyate
||14||Navamī kaṇḍikā
saṃvatsaraṃ dīkṣita ukhyaṃ bibharti | tryahaṃ ṣaḍahaṃ dvādaśāhaṃ vā
||1||yo'rvāk saṃvatsarādaruścideva sa ityeke
||2||agnervai dīkṣayetyuktam
||3||yatprāṅmuṣṭikarmaṇastatkṛtvā śaṇakulāyena muñjakulāyena vokhāṃ pracchādya mā su bhitthā iti dvābhyāmāhavanīye pravṛṇakti
||4||mitraitāmukhāṃ tapeti pradakṣiṇamaṅgāraiḥ parīnddhe
||5||drvannaḥ sarpirāsutiriti tasyāṃ krumukamullikhitaṃ ghṛtenāktvāvadadhāti muñjāṃśca
||6||yo gataśrīḥ syādityuktam
||7||pradāvyādāharedyaṃ kāmayeta prasyandinyāmasya rāṣṭraṃ jāyukaṃ syāditi | vṛkṣāgrājjvalato brahmavarcasakāmasya | bharjanādannakāmasya
||8||na kāmyamagniṃ kurvāṇa āhavanīye pravṛñjyāt
||9||jāta ukhye'nugamayatyāhavanīyam
||10||parasyā adhi saṃvata iti vaikaṅkatīṃ samidhamādadhāti
||11||paramasyāḥ parāvata iti śamīmayīm
||12||etadvā viparītam
||13||sīda tvaṃ māturasyā upastha iti tisṛbhirjātamukhyamupatiṣṭhate
||14||Daśamī kaṇḍikā
yadagne yāni kāni ceti pañcabhiraudumbaramaparaśuvṛkṇamukha idhmamabhyādadhāti
||1||tailvakamabhicarataḥ
||2||daṃṣṭrābhyāṃ malimlūnityāśvatthīṃ samidhamādadhāti
||3||ye janeṣu malimlava iti vaikaṅkatīm
||4||yo asmabhyamarātīyāditi śamīmayīm
||5||tasmādagnicitaḥ pāpaṃ na kīrtayenno agniṃ bibhrato no agnividaḥ
||6||saṃśitaṃ me brahmodeṣāṃ bāhū atiramityuttame yajamānaṃ vācayaṃstūṣṇīmaudumbaryau samidhāvādadhāti
||7||māteva putraṃ pṛthivī purīṣyamagniṃ sve yonau bhariṣyatbukhā | tāṃ viśvairdevairṛtubhiḥ saṃvidānaḥ prajāpatirviśvakarmā yunaktviti mauñje śikye ṣaḍudyāme dvādaśodyāme vokhāmavadadhāti
||8||ekaviṃśatinirbādho yo rukmaḥ sūtroto dṛśāno rukma iti tamāsīno yajamāno'ntarnirbādhaṃ pratimucya bahirnirbādhānkurute
||9||viśvā rūpāṇīti śikyapāśaṃ pratimuñcate
||10||naktoṣāseti kṛṣṇājinamuttaram
||11||suparṇo'si garutmānityukhyamavekṣya suparṇo'si garutmānityādāyotthāyopari nābherdhārayamāṇo viṣṇoḥ kramo'sīti caturo viṣṇukramānprācaḥ krāmati
||12||akrandadagnirityetāmanūcyāgne'bhyāvartinniti catasṛbhiḥ pradakṣiṇamāvartate
||13||uduttamamiti śikyapāśamunmucyā tvāhārṣamityāhṛtyopatiṣṭhate'gre bṛhannuṣasāmūrdhvo asthāditi
||14||yaṃ kāmayeta rāṣṭraṃ syāditi taṃ manasā dhyāyet
||15||audumbaryāsandyaratnimātraśīrṣaṇyānūcyā grādeśamātrapādā mauñjavivānā phalakāstīrṇā vā mṛdā pradigdhā
||16||sīda tvaṃ māturasyā upastha iti tasyāṃ catasṛbhirukhyaṃ sādayati
||17||śarkarāyāṃ vā tisṛbhiḥ sādayati | haṃsabatyopatiṣṭhata ityeke
||18||Ekādaśī kaṇḍikā
yena devā jyotiṣordhvā udāyanniti prādeśamātraiḥ kāṣṭhairukhyamupasaminddhe
||1||nityo jvalati
||2||vratakāle'nnapate'nnasya no dehītyaudumbarīṃ samidhaṃ vrate 'ktvābhyādadhāti
||3||devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ gāyatreṇa cchandasā rātrimiṣṭakāmupadadhe tayā devatayāṅgirasvaddhruvā sīdeti sāyaṃ samidhamādadhāti
||4||etenaiva traiṣṭubhena cchandasāhariṣṭakāmupadadha iti prātaḥ
||5||divasparītyekādaśabhirdvādaśabhistrayodaśabhirvā vātsapreṇopatiṣṭhate
||6||pūrvedyurviṣṇukramānkrāmati | uttaredyurupatiṣṭhate
||7||evaṃ sadā krayāt
||8||yadahaḥ somaṃ krīṇīyāttadaharubhayaṃ samasyet | pra ca krāmedupa ca tiṣṭheta
||9||muṣṭikaraṇaprabhṛti karma pratipadyate
||10||yadyukhye bhriyamāṇe'yaṃ devaḥ prajā abhimanyetāgneyībhirbhiṣagvatībhistisṛbhistisraḥ samidha ādadhyāt | bhiṣaṅgo agna āvaha svarūpaṃ kṛṣṇavartane | asi hotā na īḍyaḥ | tvaṃ no agne bhiṣagbhava deveṣu havyavāhanaḥ | devebhyo havyavaḍasi | bhiṣajastvā havāmahe bhiṣajaḥ samidhīmahi | bhiṣagdeveṣu no bhaveti
||11||yadi kāmayeta varṣoditi yāḥ saurī raśmivatīstābhistisṛbhistisraḥ samidha ādadhyāt | sūryo apo vi gāhate raśmibhirvājasātamaḥ | bodhā stotre vayovṛdhaḥ | pari yo raśminā divo'ntānmame pṛthivyāḥ | ubhe ā paprau rodasī mahitvā | vahiṣṭhebhirviharanyāsi tantumavavyayannasitaṃ deva vasvaḥ | davidhvato raśmayaḥ sūryasya carmevāvādhustamo apsvantariti
||12||yadi kāmayeta na varṣediti yāḥ saurīrbhrājasvatīstābhistisṛbhistisraḥ samidha ādadhyāt
||13||Dvādaśī kaṇḍikā
adṛśramasya ketavo vi raśmayo janām̐ anu | bhrājanto agnayo yathā | taraṇirviśvadarśata ityeṣā | divo rukma urucakṣā udeti dūre arthastaraṇirbhrājamānaḥ | nūnaṃ janāḥ sūryeṇa prasūtā āyannarthāni kṛṇavannapāṃsīti
||1||yadyukhye bhriyamāṇe yajamānasya naśyedagne'bhyāvartinnagne aṅgiraḥ punarūrjā saha rayyetyetābhiścatasṛbhirupatiṣṭheta
||2||vindatyeveti vijñāyate
||3||yadahaḥ prayāyādudu tvā viśve devā ityukhyamudyamya sīda tvaṃ māturasyā upastha iti catasṛbhirdvīṣe śakaṭe prauga ukhyamāsādayati
||4||tisṛbhirāsādayati | haṃsavatyopatiṣṭhata ityeke
||5||samopyetarāvagnī anvāropya predagne jyotiṣmānyāhīti prayāti
||6||akrandadagnirityakṣaśabdamanumantrayate
||7||adhyavasāya samidhāgniṃ duvasyateti ghṛtānuṣiktāmavasite samidhamādadhāti
||8||uttarayā triṣṭubhā rājanyasya | jagatyā vaiśyasya
||9||indhanavratanādhyavasānasaṃnipāte ghṛtānuṣiktāṃ pūrvāmādadhāti
||10||yadyukhāṃ bhasmābhiniṣīdedukhyamādāyodakāntaṃ gatvemaṃ suyoniṃ suvṛtaṃ hiraṇmayaṃ sahasrabhṛṣṭiṃ mahiṣāvaroha | utsaṃ juṣasva madhumantamūrva samudriyaṃ sadanamāviśasva | imaṃ stanaṃ madhumantaṃ dhayāpāṃ prapyātamagne sarirasya madhye | utsaṃ juṣasva madhumantamūrva samudriyaṃ sadanamāviśasvetyetābhyāmukhāyā agnimuddhṛtyānirūhañchikyādukhāmāpo devīḥ prati gṛhṇīta bhasmaitaditi tisṛbhirapsu bhasma praveśayati
||11||bhasmano'pādāya prapīdya prasadya bhasmaneti dvābhyāmukhāyāṃ pratyavadhāya punarūrjā saha rayyeti punarudaiti
||12||punastvādityā rudrā vasavaḥ samindhatāmiti punarukhyamupasaminddhe
||13||Trayodaśī kaṇḍikā
bodhā sa bodhīti bodhavatībhyāmupatiṣṭhate
||1||nityamapsu bhasmapraveśanam dīkṣitasya kṛtāsviṣṭakāsu | akṛtāsu saṃsargārthaṃ bhavati
||2||purīṣe paśukāmaḥ kurvīta
||3||apsu yāyāvaraḥ pravayet
||4||dīkṣitasyeṣṭakāḥ karoti māsaprabhṛtiṣu dīkṣākalpeṣu purastādadīkṣitasyetareṣūpariṣṭātprājāpatyātpaśoḥ
||5||mṛnmayīriṣṭakāḥ karoti pādamātryo'ratnimātrya ūrvasthimātryo'ṇūkamātrya ṛjulekhā dakṣiṇāvṛtaḥ savyāvṛtastryālikhitāśca
||6||nirmanthyena lohinīḥ pacanti
||7||abhinnā bhavanti
||8||khaṇḍāṃ kṛṣṇāṃ lakṣmaṇāṃ ca nopadadhyāt
||9||puṣkaraparṇaṃ rukmo hiraṇmayaḥ puruṣaḥ srucau sapta svayamātṛṇāḥ śarkarā hiraṇyeṣṭakāḥ hpañca ghṛteṣṭakā dūrvāstambaḥ kūrma ulukhalaṃ musalaṃ śūrpamaśmānaḥ paśuśirāṃsi sarpaśiraścāmṛnmayīriṣṭakāḥ
||10||jānudaghnaṃ sāhasraṃ cinvīta prathamaṃ cinvānaḥ | nābhidaghnaṃ dviṣāhasraṃ dvitīyam | āsyadaghnaṃ triṣāhasraṃ tṛtīyam | uttaramuttaraṃ jyāyāṃsam
||11||mahāntaṃ bṛhantamaparimitaṃ svargakāmaścinvīteti vājasaneyakam
||12||Caturdaśī kaṇḍikā
apavṛtte dīkṣāparimāṇe'peta vīteti gārhapatyaciterāyatanaṃ vyāyāmamātraṃ caturasraṃ parimaṇḍalaṃ voddhatya hariṇyā palāśaśākhayā śamīśākhayā vā saṃmṛjya prācīmudīcīṃ vā śākhāmudasitvā śaṃ no devīrabhiṣṭaya ityadbhiravokṣyāgnerbhasmāsīti sikatā nivapati
||1||saṃjñānamityūṣān
||2||tānnivapanyadadaścandramasi kṛṣṇaṃ tadihāstviti manasā dhyāyati
||3||saṃ yā vaḥ priyāstanuva ityūṣānsikatāśca saṃsṛjya cita stha paricita ityekaviṃśatyā śarkarābhirgārhapatyaciterāyatanaṃ pariśrayati | tisrastisraḥ saṃhitāḥ
||4||vrajaṃ kṛṇudhvaṃ sa hi vo nṛpāṇo varma sīvyadhvaṃ bahulā pṛthūni | puraḥ kṛṇudhvamāyasīradhṛṣṭā mā vaḥ susroccamaso dṛṃhatā tamiti śarkarā abhimantryāyaṃ so agniriti catasro madhye prācīriṣṭakā gārhapatyacitāvupadadhāti
||5||iḍāmagne'yaṃ te yonirṛtviya iti dve purastātsamīcī tiraścī vā
||6||evaṃ paścāccidasi paricidasīti
||7||avaśiṣṭaṃ trayodaśabhirlokaṃpṛṇābhiḥ pracchādayati
||8||lokaṃ pṛṇa tā asya sūdadohasa iti dvābhyāṃdvābhyāṃ mantrābhyāmekaikāṃ lokaṃpṛṇāmupadadhāti
||9||sarvāsviṣṭakāsu tayādevatamantato dadhāti
||10||Pañcadaśī kaṇḍikā
cātvālasthānātpurīṣamāhṛtya pṛṣṭo divīti vaiśvānaryarcā citāvanuvyūhati
||1||sā citirbhavati
||2||pañcacitīkaṃ cinvīta prathamaṃ cinvānaḥ | tricitīkaṃ dvitīyam | ekacitīkaṃ tṛtīyam
||3||ekacitīkānevāta ūrdhvaṃ cinvīta
||4||ajījanannamṛtaṃ martyāsa iti gārhapatyacitimabhimṛśya samitamiti tasyāṃ catasṛbhirukhyaṃ saṃnivapati
||5||vijñāyate ca vi vā etau dviṣāte yaścokhāyāṃ yaśca cīyate | brahma yajuḥ | yatsaṃnyupya viharati brahmaṇaivainau saṃśāstīti
||6||sākaṃ hi śucinā śuciḥ praśāstā kratunājani | vidvām̐ asya vratā dhruvā vayā ivānu rohata iti saṃnyuptāvabhimantrya māteva putramiti śikyādukhāṃ nirūhya yadasya dhāre rajata iti vaiśvānaryā śikyamādatte
||7||nairṛtīriṣṭakāḥ kṛṣṇāstisrastuṣapakvāstāḥ śikyaṃ rukmasūtramāsandīṃ cādāya dakṣiṇamaparamavāntaradeśaṃ gatvā namaḥ su te nirṛta iti svakṛta iriṇe pradare vā śikyaṃ nidhāya tasyeṣṭakābhiḥ pāśamabhyupadadhāti
||8||yasyāste asyāḥ krūra āsañjuhomītyetābhistisṛbhiḥ parācīrasaṃspṛṣṭā dakṣiṇāpavargam
||9||na tayādevataṃ karoti
||10||Ṣoḍaśī kaṇḍikā
yatte devī nirṛtirābabandheti śikyajālenaināḥ mracchādya rukmasūtramāsandīṃ ca parastānnidhāyāpāsmadetu nirṛtirnehāsyā api kiṃcana | agotāṃ nāṣṭrāṃ pāpmānaṃ sarvaṃ tadapahanmahe | apāsmannairṛtānpāśānmṛtyūnekaśataṃ caye | apāsya ye sināḥ pāśā mṛtyūnekaśataṃ suve | ye te pāsya ekaśataṃ mṛtyo martyāya hantave | tānyajñasya māyayā sarvānavayajāmahe | devīmahaṃ nirṛtiṃ bādhamānaḥ piteva putraṃ dasaye vacobhiḥ | viśvasya yā jāyamānasya veda śiraḥśiraḥ prati sūrī vicaṣṭa ityetābhiścatasṛbhirupahitā abhimantrya yadasya pāre rajasa iti vaiśvānaryā pariṣicya bhūtyai nama ityupasthāyāpratīkṣamāyanti
||1||nirṛtyā antarhityā iti vijñāyate
||2||śaṃ no devīrabhiṣṭaya ityadbhirmārjayante
||3||ūrjaṃ bibhradvasumanāḥ sumedhā gṛhānaimi manasā modamānaḥ suvarcāḥ | aghoreṇa cakṣuṣāhaṃ śivena gṛhāṇāṃ paśyanvaya uttirāṇi | gṛhāṇāmāyuḥ pra vayaṃ tirāmo gṛhā asmākaṃ pra tirantvāyuḥ | gṛhānahaṃ sumanasaḥ prapadye'vīraghno vīravataḥ suvīrāniti gṛhānabhyeti
||4||niveśanaḥ saṃgamano vasūnāmityāhavanīyaṃ gārhapatyaṃ vopatiṣṭhante
||5||Saptadaśī kaṇḍikā
rājño nivapanādi karma pratipadyate
||1||prāyaṇīyayā pracarya vediṃ vimimīte
||2||haviṣkṛtā vācaṃ visṛjyeti vājasaneyakam
||3||prāyaṇīyāyā dhrauvādityetadādi karma pratipadyate
||4||ātithyayā pracaryāgniṃ vimimīte
||5||haviṣkṛtā vācaṃ visṛjyeti vājasaneyakam
||6||samūlaṃ haritaṃ darbhastambamāhṛtya madhye 'gnernikhāya juhvāṃ pañcagṛhītaṃ gṛhītvā sajūrabdo'yāvabhiriti darbhastambe pañcāhutīrjuhoti
||7||yāvānyajamāna ūrdhvabāhustāvatā veṇunāgniṃ vimimīte
||8||trīnprācaścatura udīcaḥ
||9||puruṣamātrāṇi pakṣapucchāni
||10||ātmā catuḥpuruṣaḥ
||11||aratninā dakṣiṇato dakṣiṇaṃ pakṣaṃ pravardhayati
||12||evamuttarata uttaram
||13||prādeśena vitastyā vā paścātpuccham
||14||ekavidhaḥ prathamo'gniḥ | dvividho dvitīyaḥ | trividhastṛtīyaḥ | ta evamevodyantyaikaśatavidhāt
||15||tadu ha vai saptavidhameva cinvīta saptavidho vāva prākṛto'gnistata ūrdhvamekottarāniti vājasaneyakam
||16||syonā pṛthivi bhavānṛkṣarā niveśanī | yacchā naḥ śarma saprathā | baḍitthā parvatānāmityetābhyāṃ vimitamagnimākramante
||17||Aṣṭādaśī kaṇḍikā
saṃ varatrā dadhātaneti maṃpreṣyati
||1||niṣkṛtāhāvamavaṭamityavaṭādudakamāhāveṣūtsiñcati
||2||teṣu balīvardānpāyayanti
||3||udyojanamantaryāmamīṣāṃ khagalyaṃ śapham | aṣṭrāṃ tālaṃ pratīnāhamubhe maṇḍūkyau yujāviti yugalāṅgalaṃ saṃprasārayati
||4||sīrā yuñjantīti dvābhyāṃ sīraṃ yunakti ṣaḍgavaṃ dvādaśagavaṃ caturviṃśatigavaṃ vā
||5||uṣṭārayoḥ pilvayoratho ābandhanīyayoḥ | sarveṣāṃ vidma vo nāma vāhāḥ kīlālapeśasa iti yuktānabhimantryodasthādgojiddhanajidaśvajiddhiraṇyajitsūnṛtayā parīvṛtaḥ | ekacakreṇa savitā rathenorjo bhāgaṃ pṛthivīmetvāpṛṇanniti lāṅgalamucchrayati
||6||brahma jajñānamityeṣā | anāptā yā vaḥ prathamā yasyāṃ karmāṇi kṛṇvate | vīrānno atra mā dabhaṃstadva etatpuro dadhe | paryū ṣu pra dhanva vājasātaye pari vṛtrāṇi sakṣaṇiḥ | dviṣastaradhyai ṛṇayā na īyase | sahasradhāre'va te samasvarandivo nāke madhujihvāṃ asaścataḥ | asya spaśo na ni miṣanti bhūrṇayaḥ padepade pāśinaḥ santi setava iti brahmavarmāṇi juhoti
||7||malimluco nāmāsi trayodaśo māsa indrasya varmāsīndrasya śarmāsīndrasya varūthamasi taṃ tvā prapadye
||8||Ekonaviṃśī kaṇḍikā
gāyatrīṃ lomabhiḥ praviśāmi | triṣṭubhaṃ tvacā praviśāmi | jagatīṃ māṃsena praviśāmi | anuṣṭubhamasthnā praviśāmi | paṅktiṃ majjñā praviśāmi | aindrāgnaṃ varma bahulaṃ yadugraṃ viśve devā nātividhyanti sūrāḥ | tannastrāyatāṃ tanno viśvato mahadāyuṣmanto jarāmupragacchema devā iti vimitamagnimākramante
||1||lāṅgalaṃ pavīravamiti dvābhyāṃ kṛṣati
||2||kīnāśā balīvardānajanti
||3||pucchācchiro'dhi kvaṣati
||4||kāmaṃ kāmadughe dhukṣveti pradakṣiṇamāvartayaṃstisrastisraḥ sītāḥ saṃhitāḥ kṛṣati
||5||madhye saṃbhinnā bhavati
||6||dakṣiṇātpakṣāduttaram | uttarasmāddakṣiṇam | dakṣiṇāyai śroṇeruttaramaṃsam | uttarāyai dakṣiṇam | etadvā viparītam
||7||vimucyadhvamaghniyā devayānā atāriṣma tamasaspāramasya | jyotirāpāma luvaraganmeti dakṣiṇe'ṃse uttare vā balīvardānvimucya tānudīcaḥ prāco votsṛjyādhvaryave dadāti
||8||caturaśramasaṃbhinnaṃ ṣoḍaśasītaṃ vājasaneyinaḥ samāmananti
||9||pañcadaśodapātrānninayati | dvādaśa kṛṣṭe trīnakṛṣṭe
||10||yā jātā oṣadhaya iti caturdaśabhiroṣadhīrvapati
||11||anusītamityuktam
||12||tilamāṣā vrīhiyavāḥ priyaṅgvaṇavo godhūmā veṇuśyāmākanīvārā jartilāśca gavīdhukā āraṇyajā markaṭakā vijñeyāḥ
||13||gārmutasaptamāḥ kulatthasaptamā vā sapta grāmyāḥ kṛṣṭe | saptāraṇyā akṛṣṭe
||14||Viṃśī kaṇḍikā
yāmoṣadhīnāṃ nādhigacchettasyāḥ sthāne yavānmadhumiśrānvapet
||1||uptā me 'sīti vā manasā dhyāyet
||2||adhigatāyāṃ yaḥ prathama idhma āgacchettasminnenāmupasaṃ nahyet
||3||ye vanaspatīnāṃ phalagrahayastānidhma upasaṃnahya prokṣet
||4||mā no hiṃsījjanitā yaḥ pṛthivyā iti catasṛbhirdigbhyo loṣṭānsamasyati ye 'ntarvidhādvahirvidhamāpannā bhavanti
||5||yaṃ dviṣyādyatra sa syāttasyai diśo jaghanyaṃ loṣṭamāharediṣamūrjamahamita ādada iti
||6||ghṛtena sīteti sītāntarālānyabhimṛśati | uttaravediṃ vā
||7||uttaravedimupavapati yāvānagniḥ
||8||vyāghāraṇāntāṃ kṛtvāgne tava śravo vaya iti ṣadbhiḥ sikatā nyupya cita stha paricita ityaparimitābhiḥ śarkarābhirāhavanīyaciterāyatanaṃ pariśrayati yathā gārhapatyasyaivam
||9||trisaptābhiḥ paśukāmasya | triṇavābhirbhrātṛvyavataḥ | daśabhirdaśabhirannādyakāmasya | aparimitābhiraparimitakāmasya
||10||yaṃ kāmayetāpaśuḥ syādityaparimitya tasyetyuktam
||11||āpyāyasva sametu ta iti sikatā vyūhati
||12||uttarayā triṣṭubhā rājanyasya
||13||asāvi somo aruṣo vṛṣā harī rājeva dasmo abhi gā acikradat | punāno vāraṃ paryetyavyayaṃ śyeno na yoniṃ ghṛtavantamāsadamiti jagatyā vaiśyasya
||14||Ekaviṃśī kaṇḍikā
ātithyāyā dhrauvādityetadādi karma pratipadyate
||1||paurvāhṇikībhyāṃ pracaryāgreṇa prāgvaṃśaṃ lohite carmaṇyānaḍuhe prācīnagrīva uttaralomni prathamasyāściteriṣṭakāḥ saṃsādayati | api vā tisraḥ svayamātṛṇāstisraśca viśvajyotiṣaḥ
||2||tā darbhāgramuṣṭinājyena vyavokṣya samudyamya cityagnibhyaḥ praṇīyamānebhyo'nubrūhīti saṃpreṣyati | praṇīyamānebhyuo'nubrūhīti vā
||3||prathamāyāṃ triranūktāyāṃ hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgra iti prāñco'śvaprathamā abhipravrajanti
||4||śvetamaśvaṃ purastānnayanti
||5||prajāpatistvā sādayatu tayā devatayāṅgirasvaddhruvā sīdetyuttaravedimabhimṛśya mayi gṛhṇāmyagre agniṃ yo no agniḥ pitara iti dvābhyāmātmannagniṃ gṛhītvā yāste agne samidha iti svayaṃcityābhimṛśati
||6||iṣṭakābhiragniṃ cinotyadhvaryuryajamāno vā
||7||svayaṃ cinvannātmannagniṃ gṛhṇīte na svayaṃcityābhimṛśati
||8||prācīrupadadhāti pratīcīrupadadhātīti gaṇeṣu rītivādaḥ
||9||prācīmupadadhāti pratīcīmupadadhātīti karturmukhavādaḥ
||10||dakṣiṇataḥ śveto 'śvastiṣṭhati
||11||tamālabhyendraṃ viśvā avīvṛdhannityuttareṇa pucchāpyayamantarvidha ākramaṇaṃ pratīṣṭakāmupadadhyāt
||12||uttarataḥ paścādvopacāro'gniḥ
||13||vāṅma āsanniti sarvatrārohanpratyavarohaṃśca japati | sakṛdvāntataḥ
||14||Dvāviṃśī kaṇḍikā
tattvā yāmi brahmaṇā vandamāna iti śālāmukhīye hutvā prāñcamaśvamabhyasthādviśvā iti dakṣiṇena padā darbhastambamākramayya pradakṣiṇamāvartayitvā yadakranda iti punarevākramayati
||1||apāṃ pṛṣṭhamasītyaśvasya pade puṣkaraparṇamuttānamupadhāyāpāṃ nidhiṃ gāyeti saṃpreṣyati
||2||brahma jajñānamiti puṣkaraparṇa upariṣṭānnirbādhaṃ rukmamupadhāya hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgra iti tasminhiraṇmayaṃ puruṣaṃ prācīnamuttānaṃ dakṣiṇenātṛṇaṃ prāṅmukha upadhāya puruṣasāma gāyeti saṃpreṣyati
||3||drapsaścaskandeti puruṣamabhimṛśya namo astu sarpebhya iti tisṛbhirabhimantrya kṛṇuṣva pāja iti pañcabhiruttaravedivatpuruṣaṃ vyāghārya srucāvupadadhātītyuktam
||4||api vāgnestvā tejasā sādayāmītyājyasya pūrṇāṃ kārṣmaryamayīṃ dakṣiṇena puruṣam | indrasya tvaujasā sādayāmīti dadhnaḥ pūrṇāmaudumbarīmuttareṇa puruṣam
||5||agnirmūrdheti kārṣmaryamayīmupatiṣṭhate | bhuvo yajñasyetyaudumbarīm | etadvā viparītam
||6||mūrdhanvatībhyāmupadadhāti yajurbhyāmupatiṣṭhata ityeke
||7||atra puruṣavadrukmaṃ vyāghārya
||8||Trayoviṃśī kaṇḍikā
dhruvāsi dharuṇāstṛteti svayamātṛṇāmabhimṛśyāśvenopaghrāpya prajāpatistvā sādayatu pṛthivyāḥ pṛṣṭha ityaviduṣā brāhmaṇena saha madhye'gnerupadadhāti | bhūriti caitayā vyāhṛtyā
||1||cittiṃ juhomīti svayamātṛṇāyāṃ hutvānuprāṇiti
||2||avidvānbrāhmaṇo varaṃ dadātyekaṃ dvau trīnvā
||3||āsīnaḥ prathamāṃ svayamātṛṇāmupadadhāti | ūrdhvajñurdvitīyām | tiṣṭhaṃstṛtīyām
||4||svayamātṛṇāyāṃ sāma gāyeti saṃpreṣyati
||5||evaṃ dvitīyāṃ tṛtīyāṃ copadhāya saṃpreṣyati
||6||yadi manyeta yajamānaḥ pūrvo mātikrānto bhrātṛvya iti pratho'sītyupahitāṃ prācīmudūhet | yadi vāparaḥ pṛthivyasīti pratīcīm | sadṛṅyadi bhūrasi bhuvanamasīti vicālayet
||7||tejo'si tejo me yaccheti hiraṇyeṣṭakām
||8||pṛthivyudapuramanneneti maṇḍaleṣṭakām
||9||bhūrasi bhuvanasya retaḥ | iṣṭakā svargo lokaḥ | vācā tvānvārohāmi | agnirjyotirjyotiragniḥ | tayā devatayāṅgirasvaddhruvā sīda | sūrasi suvanasya retaḥ | iṣṭakā svargo lokaḥ | manasā tvānvārohāmi | sūryo jyotirjyotiḥ sūryaḥ | tayā devatayāṅgirasvaddhruvā sīdetyanvārohe dve
||10||Caturviṃśī kaṇḍikā
kāṇḍātkāṇḍātparohantīti dvābhyāṃ dūrveṣṭakāṃ saloṣṭaṃ haritaṃ dūrvāstambamapracchinnāgraṃ yathāsyopahitasya svayamātṛṇāyāmagraṃ prāpnuyāditi
||1||prabāhugiṣṭakāyāṃ hiraṇyaśakalāvadhyūhya yāste agne sūrye ruca iti dvābhyāṃ vāmabhṛtam
||2||virāḍ jyotiriti tisro retaḥsicaḥ
||3||tāsāṃ dve prathamāyāṃ cityāṃ yūna upadadhyāt | sarvā madhyamāyāṃ vivayasaḥ | ekāṃ prathamāyāmekāmuttamāyāṃ sthavirasya
||4||anyatarāmupadadhyāddveṣyasya
||5||yajuṣemāṃ cāmūṃ copadadhāti | manasā madhyamām
||6||bṛhaspatistvā sādayatu pṛthivyāḥ pṛṣṭhe jyotiṣmatīmiti viśvajyotiṣam
||7||agneryānyasīti dve saṃyānyau
||8||madhuśca mādhavaśceti dve ṛtavye samānatayādevate
||9||sarvāsvṛtavyāsvavakāmanūpadadhāti
||10||avakāsu sādayatītyeke
||11||aṣāḍhāsīti dvābhyāmaṣāḍhāmupariṣṭāllakṣmāṇam
||12||yaṃ kāmayeta vasīyāntsyādityuttaralakṣmāṇaṃ tasyetyuktam
||13||gharmeṣṭakāmupadhāya kulāyinīm
||14||tayoḥ pravargye mantrau
||15||Pañcaviṃśī kaṇḍikā
madhu vātā ṛtāyata iti tisṛbhirdadhnā madhumiśreṇa kūrmamabhyajya mahī dyauḥ pṛthivī ca na iti purastātsvayamātṛṇāyāḥ pratyañcaṃ jīvantaṃ prāṅmukha upadadhāti
||1||catasra āśāḥ pracarantvagnaya iti vopadhāyāvakābhiḥ parītaṃsya jālena pracchādya śaṅkubhiḥ pariṇihatyāpāṃ gambhīraṃ gaccha mātvā sūryaḥ parītāpsīnmo agnirvaiśvānaraḥ | aghoraḥ prajā abhivipaśyānu tvā divyā vṛṣṭiḥ sacatām | saṃsarpa trīnsamudrānsvargāṃllokānapāṃ patirvṛṣabha iṣṭakānām | tatra gaccha yatra pūrve paretāḥ purīṣaṃ vasānaḥ svāṃ yoniṃ yathāyathamityupahitamabhimantrayate
||2||Ṣaḍviṃśī kaṇḍikā
yacciddhi tvaṃ gṛhegṛha ulūkhalaka yujyase | iha dyumattamaṃ vada jayatāmiva dundubhiriti prādeśamātraṃ catuḥsraktyaudumbaramulūkhalamuttare'ṃse prayunakti
||1||aparimitaṃ musalam
||2||uta sma te vanaspate vāto vi vātyagramit | atho indrāya pātave sunu somamulūkhaleti sarvauṣadhasya pūrayitvāvahatyedaṃ viṣṇurvicakrama iti madhye'gnerupadadhāti
||3||tadviṣṇoḥ paramaṃ padamiti musalam
||4||divo vā viṣṇaviti śūrpam
||5||syūtā devebhiramṛtenāgā ukhāṃ svasāramadhi vedimasthāt | satyaṃ pūrvairṛṣibhiścākupāno'gniḥ pravidvāniha tatkarotviti ghṛtenokhāṃ pūrayati | dadhnā madhunā sikatābhirvā sarvairvā
||6||saṃsṛjya na riktāmavekṣeta | śugviddhā bhavati
||7||athāsyāṃ paya ānayati
||8||saṃnyupya pūraṇameke samāmananti
||9||yaṃ kāmayeta kṣodhukaḥ syādityūnāṃ tasyetyuktam
||10||dhruvāsi pṛthivīti madhye'gnerupadadhāti
||11||pṛthivi pṛthivyāṃ sīda mātā mātari mātā syonā syonāyāmukhāṃ svasāramadhi vedimasthāt | satyaṃ pūrvairṛṣibhiścākupāno'gniḥ pravidvāniha taddadhātviti volūkhalamupadadhātīti vājasaneyakam
||12||agne yukṣvā hi ye tava yukṣvā hi devahūtamāniti dvābhyāmukhāyāṃ hutvā puruṣaśirasi hiraṇyaśalkānpratyasyati
||13||Saptaviṃśī kaṇḍikā
drapsaścaskandetyāsye | abhūdidaṃ viśvasya bhuvanasyeti vā
||1||ṛce tveti dakṣiṇe'kṣikaṭe | ruce tveti savye
||2||dyute tveti karṇayoḥ
||3||bhāse tveti dakṣiṇasyāṃ nāsikāyām | jyotiṣe tvetyuttarasyām
||4||samitsravantīti śṛtātaṅkyena dadhnā madhumiśreṇa puruṣaśiraḥ pūrayati
||5||sarveṣāṃ paśuśirasāṃ hiraṇyaśaskapratyasanaṃ pūraṇaṃ ca vājasaneyinaḥ samāmananti
||6||tasmintsuparṇo madhukṛtkulāyīti puruṣaśira ādāyādityaṃ garbhamityukhāyāṃ purastāccubukaṃ prācīnamuttānaṃ prāṅmukha upadhāya citraṃ devānāmityardharcābhyāmakṣikaṭayorhutvā paśuśīrṣāṇyupadadhāti
||7||yaṃ kāmayetāpaśuḥ syāditi viṣūcīnāni tasyetyuktam
||8||vātasya dhrājimiti purastātpratīcīnamaśvasya
||9||ajasramindumiti paścātprācīna mṛṣabhasya
||10||varūtriṃ tvaṣṭuriti dakṣiṇata udīcīnaṃ vṛṣṇeḥ
||11||yo agniragnerityuttarato dakṣiṇā vastasya
||12||tānyavyavāyenotsargairupatiṣṭhate
||13||imaṃ mā hiṃsīrdvipādamiti puruṣasya
||14||imaṃ mā hiṃsīrekaśaphamityaśvasya
||15||imaṃ samudramityṛṣabhasya
||16||imāmūrṇāyumiti vṛṣṇeḥ
||17||ajā hyagneriti bastasya
||18||yadi vāyavyasya syānmukhyasya sthāne sarveṣāmupadhānairupadhāya sarveṣāmutsargairupatiṣṭheta
||19||api vā tasyatasya sthāna upadhāya tasyatasyotsargeṇopatiṣṭhate
||20||yaṃ kāmayeta kanīyo'syānnaṃ syāditi saṃtarāṃ tasyetyuktam
||21||namo astu sarpebhya iti dakṣiṇe'ṃse sarpaśira upadadhyādviṣūcīnaṃ paśuśīrṣaiḥ
||22||api vā yajureva vadennopadadhyāt
||23||Aṣṭāviṃśī kaṇḍikā
mā chandastatpṛthivyagnirdevatā tenarṣiṇāṃtena brahmaṇā tayā devatayāṅgirasvaddhruvā sīda | pramā chandastadantarikṣaṃ vāto devatā | pratimā chandastaddyauḥ sūryo devatā | asrīviśchandastaddiśaḥ somo devatā | virāṭ chandastadvāgvaruṇo devatā | gāyatrī chandastadajā bṛhaspatirdevatā | triṣṭup chandastaddhiraṇyamindro devatā | jagatī chandastadgauḥ prajāpatirdevatā | anuṣṭup chandastadvāyurmitro devatā | uṣṇihā chandastaccakṣuḥ pūṣā devatā | paṅktiśchandastatkṛṣiḥ parjanyo devatā | bṛhatī chandastadaśvaḥ parameṣṭhī devatā tenarṣiṇā tena brahmaṇā tayā devatayāṅgirasvaddhruvā sīdetyetābhirdvādaśabhistrirabhyāsaṃ purastātpratīcīṃ puruṣākṛtiṃ cinoti
||1||puruṣaśiro'syāḥ śiro bhavati
||2||sahasraśīrṣā puruṣa ityupahitāṃ puruṣeṇa nārāyaṇena yajamāna upatiṣṭhate
||3||apasyā upadadhāti | apāṃ tvemantsādayāmīti pañca purastātpratīcīḥ | arṇave sadane sīdeti pañca dakṣiṇata udīcīḥ | apāṃ tvā sadane sādayāmīti pañca paścātprācīḥ | gāyatrī chanda iti pañcottarato dakṣiṇāḥ
||4||Ekonatriṃśī kaṇḍikā
ye yajñaṃ saṃmagṛbhṇandevā devebhyaspari | tāngāyatrī nayatu prajānatī svarge loke amṛtaṃ duhānā | ye jyotīṃṣi saṃdadhati svarārohanto amṛtasya lokam | te yantu prajānanto yajñaṃ vidānāḥ sukṛtasya loke | ye paśavo medhyāso yajñasya yonimabhisaṃbabhūvuḥ | tāndadante kavayo vipaścito yajñaṃ vidānāḥ sukṛtasya loke | yaḥ panthā vitato devayānaśchandobhirvigṛhīta eti | tenātiṣṭhaddivamantarikṣaṃ yajñaṃ gṛhītvā sukṛtasya lokam | yo yajñaḥ sahasradhāro dyāvāpṛthivyoradhi nirmitaḥ | tenaitu yajamānaḥ svastyā divo'dhi pṛṣṭhamasthāditi pañca hiraṇyeṣṭakāḥ pratidiśam | ekāṃ madhye
||1||āyave svāhā yoṣkṛte svāhāyoṣpatvane svāhā viṣṇave svāhā bṛhaspataye svāheti pañcopadhāyādbhyaḥ saṃbhūtaḥ pṛthivyai rasācca viśvakarmaṇaḥ samavartatādhi | tasya tvaṣṭā vidadhadrūpameti tatpuruṣasya viśvamājānamagra ityetāmupadhāyartasadasi satyasadasi tejaḥsadasi varcaḥsadasi yaśaḥsadasi gṛṇānāsi | dhāmāsi dhāmyai tvā dhāmabhyastvā dhāmasu sīda | sanirasi sanyai tvā saneyam | vittirasi vittyai tvā videyam | śaktirasi śaktyai tvā śakeyam | bhūtirasi bhūtyai tvā bhūyāsam | karmāsi karmaṇe tvā kriyāsam
||2||Triṃśī kaṇḍikā
gūrdo'si gūrdāya tvā gūrdebhyastvā gūrde sīda | kṣatraṃ pāhi kṣatraṃ pinva kṣatraṃ jinva kṣatraṃ yaccha kṣatraṃ dṛṃha kṣatramasi kṣatrāya tvā kṣatrebhyastvā kṣatre sīda | viśveṣu tvā pārthiveṣu sādayāmi | viśveṣu tvāntarikṣeṣu sādayāmi | viśveṣu tvā divyeṣu sādayāmi | viśveṣu tvā deveṣu sādayāmi | viśvāsu tvāpsu sādayāmi | viśvāsu tvauṣadhīṣu sādayāmi | viśveṣu tvā vanaspatiṣu sādayāmi | viśvāsu tvā dikṣu sādayāmi | divi sīda | svarjidasi pṛtanājidasi bhūrijidasyabhijidasi viśvajidasi sarvajidasi satrājidasi dhanajidasi bhrāḍasi vibhrāḍasi prabhrāḍasi | sapatnahanaṃ tvā vajraṃ sādayāmi | abhimātihanaṃ tvā vajraṃ sādayāmi | arātihanaṃ tvā vajraṃ sādayāmi | yātuhanaṃ tvā vajraṃ sādayāmi | piśācahanaṃ tvā vajraṃ sādayāmi | rakṣohaṇaṃ tvā vajraṃ sādayāmi | śatruhaṇamamitrahaṇaṃ bhrātṛvyahaṇamasurahaṇaṃ tvendraṃ vajraṃ sādayāmi | udvadasyuditirasyudyatyasyākramamāṇāsyākrāmantyasyākrāntirasi saṃkramamāṇāsi saṃkrāmantyasi saṃkrāntirasi svargyāsi svarasi | iṣi sīdorji sīda bhage sīda draviṇe sīda subhūte sīda pṛthivyā yajñiye sīda viṣṇoḥ pṛṣṭhe sīdeḍāyāḥ pade sīda ghṛtavati sīda pinvamāne sīda
||1||Ekatriṃśī kaṇḍikā
saṃvatsare sīda parivatsare sīdedāvatsare sīdeduvatsare sīdedvatsare sīda vatsare sīda | ekasyāṃ sīda daśasu sīda śate sīda sahasre sīdāyute sīda niyute sīda prayute sīdārbude sīda nyarbude sīda samudre sīda madhye sīda padme sīdānte sīda parārdhe sīda | pinvamānāsi pinvamānāya tvā pinvamānebhyastvā pinvamāne sīda | ṛtamasyṛtāya tvartebhyastvarte sīda | satyamasi satyāya tvā satyebhyastvā satye sīda | saṃdhirasi saṃdhaye tvā saṃdhibhyastvā saṃdhiṣu sīda | saṃśliḍasi saṃśliṣe tvā saṃśliḍbhyastvā saṃśliṭsu sīda | saṃpadasi saṃpade tvā saṃpadbhyastvā saṃpatsu sīdetyetābhyāmanuvākābhyāṃ pratimantramṛṣīṣṭakāḥ sādanapravādaiśca paryāyaiḥ
||1||Dvātriṃśī kaṇḍikā
ayaṃ puro bhuva iti pañcāśataṃ prāṇabhṛtaḥ | daśadaśa pratidiśamakṣṇayā daśa | madhye'ntarāmupadhāya bāhyāṃbāhyām
||1||prācī diśāmiti pañcāśatamapānabhṛto yathā prāṇabhṛtaḥ | bāhyāmupadhāyāntarāmantarām
||2||āyuṣaḥ prāṇaṃ saṃtanu | prāṇādapānaṃ saṃtanu | apānādvyānaṃ saṃtanu | vyānāccakṣuḥ saṃtanu | cakṣuṣaḥ śrotraṃ saṃtanu | śrotrānmanaḥ saṃtanu | manaso vācaṃ saṃtanu | vāca ātmānaṃ saṃtanu | ātmanaḥ pṛthivīṃ saṃtanu | pṛthivyā antarikṣaṃ saṃtanu | antarikṣāddivaṃ saṃtanu | divaḥ suvaḥ saṃtanviti dvādaśa saṃtatīḥ
||3||pṛthivī vaśāmāvāsyā garbho vanaspatayo jarāyvagnirvatso'gnihotraṃ pīyūṣaḥ | antarikṣaṃ vaśā dhātā garbho rudro jarāyu vāyurvatso gharmaḥ pīyūṣaḥ | dyaurvaśā stanayitnurgarbho nakṣatrāṇi jarāyu sūryo vatso vṛṣṭiḥ pīyūṣaḥ | ṛgvaśā bṛhadrathaṃtare garbhaḥ praiṣanivido jarāyu yajño vatso dakṣiṇāḥ pīyūṣaḥ | viḍvaśā rājanyo garbhaḥ paśavo jarāyu rājā vatso baliḥ pīyūṣa iti pañca vaśāḥ
||4||artheta sthādhvagato'gnervastejiṣṭhena tejasā devatābhirgṛhṇāmīti kumbhaṃ kumbhīṃ cādbhiḥ pūrayitvā śarma ca stha varma ca stha devasya vaḥ savituḥ prasave madhumatīḥ sādayāmīti purastādanusītamupadhāya jyotiṣe vāmiti hiraṇyaśalkau pratyasyati
||5||evamuttarā uttarairmantraiḥ pratidiśamanusītam | catasro madhye
||6||śukrā stha vīryāvatīrindrasya va indriyāvato devatābhirgṛhṇāmi
||7||Trayastriṃśī kaṇḍikā
ṛtaṃ ca stha satyaṃ ca stha devasya vaḥ savituḥ prasave madhumatīḥ sādayāmi | cakṣuṣe vām | mandrā sthābhibhuvo viśveṣām vo devānāṃ devatābhirgṛhṇāmi | sapatnaghnīśca sthābhimātighnīśca stha devasya vaḥ savituḥ prasave madhumatīḥ sādayāmi | retase vām | adhipati sthaujasvānādityānāṃ vo devānāṃ devatābhirgṛhṇāmi | rakṣoghnīśca sthārātighnīśca stha devasya vaḥ savituḥ prasave madhumatīḥ sādayāmi | prajābhyo vām | kṣatrabhṛta sthaujasvinīrmitrāvaruṇayorvo brahmaṇā devatābhirgṛhṇāmi | vasu ca stha vāmaṃ ca stha devasya vaḥ savituḥ prasave madhumatīḥ sādayāmi | tejase vām | vrajakṣita sthordhvaśrito bṛhaspatervo brahmaṇā devatābhirgṛhṇāmi | bhūtaṃ ca stha bhavyaṃ ca stha devasya vaḥ savituḥ prasave madhumatīḥ sādayāmi | varcase vāmiti kumbheṣṭakānāṃ grahaṇasādanapratyasanāḥ
||1||hiraṇyavarṇā ityupahitā abhimantrayate
||2||divi śrayasveti bārhaspatyaṃ naivāraṃ payasi caruṃ madhye kumbheṣṭakānāmupadadhāti
||3||samanyā yantītyeṣā | hiraṇyavarṇaḥ sa hiraṇyasaṃdṛgapāṃ patiḥ sedu hiraṇyavarṇaḥ | hiraṇyayātpari yonerniṣadyā hiraṇyadā dadatyannamasmā ityetābhyāṃ ca naivāram
||4||trivṛtte agne śirastanme agne śiraḥ | pañcadaśau te agne bāhū tau me agne bāhū | saptadaśaste agna ātmā sa me agna ātmā | ekaviṃśau te agne ūrū tau me agne ūrū | triṇavau te agne aṣṭhīvantau tau me agne aṣṭhīvantau | trayastriṃśaṃ te agne pratiṣṭhānaṃ tanme agne pratiṣṭhānamityetāḥ śirasi pakṣayormadhye pucche vopadadhāti
||5||trivṛtte agne śirastena mā pāhīti saṃnamayaṃstāṃtāmupatiṣṭhate yajamānaḥ
||6||tvāmagne vṛṣabhamityṛṣabhamupadhāya lokaṃ pṛṇa tā asya sūdadohasa ityavaśiṣṭamaparimitābhirlokaṃpṛṇābhiḥ pracchādayati
||7||sarvānvarṇāniṣṭakānāṃ kuryāditi
||8||Catustriṃśī kaṇḍikā
lekhādhikāro bhavati vijñāyate ca
||1||yā dakṣiṇāvṛtastā dakṣiṇata upadadhyāt | savyāvṛta uttarataḥ | ṛjulekhāḥ paścātpurastācca | tryālikhitā madhye
||2||citau hiraṇyaṃ nidhāya cittimacittimiti citikḷptyābhimṛśati
||3||yatte'citaṃ yadu citaṃ te agne yadūnaṃ yadvātrātiriktam | viśve devā aṅgirasaścinavannādityāste citimāpūrayantu | yāste agne samidhaḥ | cittimacittim | vayamagne dhanavantaḥ syāmālaṃ yajñāyota dakṣiṇāyai | grāvā vadedabhi somasyāṃśunendraṃ śikṣemendunā sutena | rāyaspoṣaṃ no dhehi jātaveda ūrjo bhāgaṃ madhumatsūnṛtāvat | dadhāma yajñaṃ sunavāma somaṃ yajñena tvāmupaśikṣema śakra | īśānaṃ tvā śuśrumo vayaṃ dhanānāṃ dhanapate gomadagne | aśvāvadbhūri puṣṭaṃ hiraṇyavadannamadhyehi mahyam | duhāṃ te dyauḥ pṛthivī payo'jagarastvā sodakī visarpatu | prajāpatinātmānamāprīṇe rikto ma ātmā | yo rudro agnau yo apsu ya oṣadhīṣu yo rudro viśvā bhuvanāviveśa | tasmai rudrāya namo astu devā ityetābhiḥ svayaṃcityābhimṛśati
||4||uttarataḥ kṛṣṇo 'śvastiṣṭhati | śyāvo vā
||5||tamālabhya cātvālātpurīṣamāhṛtya pṛṣṭo divīti vaiśvānaryarcā citāvanubyūhati
||6||sā citirbhavati
||7||Pañcatriṃśī kaṇḍikā
yo apsvantaragniryo vṛtre yaḥ puruṣe yo aśmani | ya āviveśa bhuvanāni viśvā tebhyo agnibhyo hutamastvetat | yaḥ some antaryo goṣvantarvayāṃsi ya āviveśa yo mṛgeṣu | ya āviveśa dvipado yaścatuṣpadastebhyo agnibhyo hutamastvetat | pṛṣṭo divītyeṣā | yenendrasya rathaṃ saṃbabhūvuryo vaiśvānara uta vaiśvadevyaḥ | dhīro yaḥ śakraḥ paribhūradābhyastebhyo agnibhyo hutamastvetat | yaṃ hutādamagniṃ yamu kāmamāhuryaṃ dātāraṃ pratigrahītāramāhuḥ | yo devānāṃ devatamastapojāstebhyo agnibhyo hutamastvetat | ukṣānnāya vaśānnāyetyetābhiḥ ṣaḍbhiścitiṃcitimupadhāyābhijuhoti
||1||agne bhūrīṇītyāgneyyā dhāmacchadā citiṃcitimupadhāyābhijuhoti
||2||upatiṣṭhata ityeke
||3||āgneyyā gāyatryā prathamāṃ citimabhimṛśedityuktam
||4||agne devām̐ ihā vaha jajñāno vṛktabarhiṣe | asi hotā na īḍyaḥ | aganma mahā manasā yaviṣṭhaṃ yo dīdāya samiddhaḥ sve duroṇe | citrabhānū rodasī antarurvī svāhutaṃ viśvataḥ pratyañcam | medhākāraṃ vidathasya prasādhanamagniṃ hotāraṃ paribhūtamaṃ matim | tvāmarbhasya haviṣaḥ samānamittvāṃ maho vṛṇate naro nānyaṃ tvat | manuṣvattvā ni dhīmahi manuṣvatsamidhīmahi | agne manuṣvadaṅgiro devāndevāyate yaja | agnirhi vājinaṃ viśe dadāti viśvacarṣaṇiḥ | agnī rāye svābhuvaṃ sa prīto yāti vāryamiṣaṃ stotṛbhya ā bharetyetā āmnātā bhavanti
||5||ṣaḍupasadaḥ
||6||dvyahaṃdvyahamekaikenopasanmantreṇa juhoti
||7||anūpasadamagniṃ cinoti dvyaham
||8||uttamā citiḥ
||9||trīṇi catustanāni vratāni | trīṇi tristanāni | trīṇi dvistanāni | ekamekastanam
||10||āparāhṇikībhyāṃ pracarya śvetamaśvaṃ pariṇīya vasanti vasanti
||11||