मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Pañcadaśaḥ praśnaḥ

3
Āpastambaśrautasūtram · 15

pravargyaḥ

Prathamā kaṇḍikā

pravargyaṃ saṃbhariṣyannamāvāsyāyāṃ paurṇamāsyāmāpūryamāṇapakṣasya vā puṇye nakṣatre tūṣṇīṃ kāṇṭakīṃ samidhamādhāya yuñjate mana iti caturgṛhītaṃ juhoti

||1||

atha yadi dīkṣitaḥ kāṇṭakīmevaitayā samidhamādadhyāt | yajureva vadedityeke

||2||

devasya tvā savituḥ prasava ityabhrimādāyābhrirasi nārirasītyabhimantrayate

||3||

sāgnikyā vyākhyātā

||4||

uttiṣṭha brahmaṇaspata iti brahmāṇamānantrayate

||5||

upottiṣṭhati brahmā | ubhāvuttaramardharcaṃ japataḥ | ādadate kṛṣṇājinam | anunayantyajāṃ puṃśchagalāmaśvaṃ vṛṣāṇamiti

||6||

praitu brahmaṇaspatiriti prāñco'śvaprathamā abhipravrajanti yatra mṛdaṃ khaniṣyantaḥ syuḥ

||7||

api vāsyaite saṃbhārāḥ pariśrite'bhyudāhṛtā bhavanti

||8||

agreṇāhavanīyaṃ mṛtkhanaḥ | pūrvaḥpūrva itaraḥ

||9||

uttareṇa mṛtkhanaṃ kṛṣṇājinaṃ prācīnagrīvamuttaralomāstīrya devī dyāvāpṛthivī iti mṛtkhanamabhimantrayate | ṛdhyāsamadyeti mṛtkhane'bhriyā prahṛtya makhasya śira ityapādāya makhāya tveti harati | makhasya tvā śīrṣṇa iti kṛṣṇājine nivapati

||10||

evaṃ dvitīyaṃ ca harati

||11||

tūṣṇīṃ caturthaṃ yāvatīṃ mṛdaṃ pravargyapātrebhya āptāṃ manyate

||12||

evamitarānsaṃbhārān

||13||

abhimantraṇe vikāraḥ

||14||

Dvitīyā kaṇḍikā

iyatyagra āsīriti varāhavihatam | devīrvamrīriti valmīkavapām | indrasyaujo'sīti pūtīkānajalomāni kṛṣṇājinalomāni ca saṃsṛjyāgnijā asi prajāpate reta iti

||1||

āyurdhehi prāṇaṃ dhehītyaśvenāvaghrāpya madhu tvā madhulā karotvityajayābhidohayati

||2||

abhidohanameke'vaghrāpaṇātpūrvaṃ samāmananti

||3||

bahava āryāḥ parigṛhya haranti

||4||

uttareṇa vihāramuddhate'vokṣite sikatopopte pariśrite nidadhati

||5||

madhu tvā madhulā karotviti madantīrupasṛjati

||6||

ye cokhāsaṃsarjanāḥ saṃbhārā yaccānyaddṛḍhārtha upārdhaṃ manyate

||7||

athātyantapradeśaḥ

||8||

yatkiṃca pravargya udakakṛtyaṃ madantībhireva tatkrayate | nainaṃ strī prekṣate na śūdraḥ

||9||

na kurvannabhiprāṇiti

||10||

apahāya mukhamanabhiprāṇanveṇunā karoti

||11||

na pravargyamādityaṃ ca vyaveyāt

||12||

yatra kvaca viprakrānte pravargyaṃ ādityo'stamiyāt kṛtāntādeva viramet | śvobhūte śeṣaṃ samāpnuyāt

||13||

saṃprakliśya mṛdaṃ makhasya śiro'sīti piṇḍaṃ kṛtvā yajñasya pade stha ityaṅguṣṭhābhyāṃ nigṛhya mahāvīraṃ karoti vyuddhiṃ pañcoddhimaparimitoddhiṃ vā prādeśamātramūrdhvasānumupariṣṭādāsecanavantaṃ madhye saṃnataṃ vāyavyaprakāram

||14||

Tṛtīyā kaṇḍikā

gāyatreṇa tvā chandasā karomīti prathamam | traiṣṭubheneti dvitīyam | jāgateneti tṛtīyam

||1||

api vā sarvairekaikam

||2||

makhasya rāsnāsītyupabilaṃ rāsnāṃ karoti

||3||

aditiste bilaṃ gṛhṇātviti veṇuparvaṇā bilaṃ karoti

||4||

tṛtīyavelāmatinayati

||5||

yāvaddevatāya sauviṣṭakṛtāyāgnihotrāya bhakṣāyāptaṃ manyetetyaparam

||6||

sūryasya harasā śrāyetyuttarataḥ sikatāsu pratiṣṭhāpya makho 'sītyanuvīkṣate

||7||

evaṃ dvitīyaṃ tṛtīyaṃ ca karoti

||8||

tūṣṇīmitarāṇi

||9||

etasyā eva mṛdo dogdhre karoti hastyāṣṭhye prasecanavatī yathā srugadaṇḍaivam

||10||

varṣīya ādhvaryavaṃ pratiprasthānāt

||11||

ājyasthālīṃ rauhiṇakapāle ca parimaṇḍale ghoṭaprakāre

||12||

gharmeṣṭakāṃ kulāyinīmiti yadi sāgnicityo bhavati

||13||

nāpravargye syātāmityaparam

||14||

ślakṣṇīkaraṇaiḥ ślakṣṇīkurvanti

||15||

ahatacaṇḍātakairgavīdhukaiḥ klītakābhirveṇupavebhirājyeneti

||16||

vṛṣṇo'śvasya śakṛdgārhapatye pradīpya prathamakṛtaṃ mahāvīraṃ śaphābhyāṃ parigṛhya dhūpayati vṛṣṇo aśvasya niṣpadasīti

||17||

evaṃ dvitīyaṃ tṛtīyaṃ ca dhūpayati | tūṣṇīmitarāṇi

||18||

śaphābhyāmevāta ūrdhvaṃ mahāvīrānādatte

||19||

agreṇa gārhapatyamavaṭaṃ khātvā lohitapacanīyaiḥ saṃbhārairavastīrya teṣu mahāvīrānupāvaharati

||20||

Caturthī kaṇḍikā

arcirasīti prathamam | śocirasīti dvitīyam | jyotirasi tapo'sīti tṛtīyam

||1||

tūṣṇīmitarāṇyanvavadhāya lohitapacanīyaiḥ saṃbhāraiḥ pracchādya gārhapatye muñjānādīpyopoṣatyarciṣe tvetyetaiḥ pratimantraṃ pratidiśam

||2||

api vā sarvaiḥ sarvataḥ

||3||

pacyamānānmaitryopacaratyabhīmaṃ mahinā divamiti

||4||

uttarayā vā

||5||

pakveṣu siddhyai tveti ghṛṣṭī ādāya bhasmāpohya prathamakṛtaṃ mahāvīraṃ śaphābhyāṃ parigṛhyodvāsayati

||6||

devastvā savitodvapatvityudvāsyāpadyamānaḥ pṛthivyāmāśā diśa āpṛṇetyuttarataḥ sikatāsu pratiṣṭhāpya sūryasya tvā cakṣuṣānvīkṣa ityanuvīkṣate

||7||

evaṃ dvitīyaṃ tṛtīyaṃ codvāsayati | tūṣṇīmitarāṇi

||8||

athainānpradakṣiṇaṃ sikatābhiḥ paryūhatīdamahamamumāmuṣyāyaṇaṃ viśā paśubhirbrahmavarcasena paryūhāmīti | viśeti rājanyasya | paśubhiriti vaiśyasya

||9||

athainānprabhūtenājāpayasā chṛṇatti | gāyatreṇa tvā chandasā chṛṇadmītyetaistribhistribhirekaikam

||10||

api vā sarvairekaikam | tūṣṇīmitarāṇi

||11||

athainānpṛṣṇājina upanahyāsajati deva puraścara saghyāsaṃ tveti

||12||

upariṣṭātkāla eṣa mantro bhavatītyaparam

||13||

Pañcamī kaṇḍikā

pravargyeṇa pracariṣyantaḥ saṃvṛṇvanti dvārāṇi

||1||

pariśrayanti patnyāḥ

||2||

paścāddhotopaviśati | purastādadhvaryuḥ | dakṣiṇato brahmā yajamānaḥ prastotā ca | uttarataḥ pratiprasthātāgnīdhraśca

||3||

madantīrupaspṛśya prathamenānuvākena śāntiṃ kṛtvāgreṇa gārhapatyaṃ darbhānsaṃstīrya teṣu mahāvīrānupāvaharati deva puraścara saghyāsaṃ tveti

||4||

upariṣṭātkāla eṣa mantro bhavatītya param

||5||

atraiva sarvaṃ parigharmyam

||6||

athaudumbarāṇi | samrāḍāsandīṃ nitarām | rājāsandyā varṣīyasīmeke samāmananti | mauñjībhī rajjubhirekasarābhirvyutām

||7||

catasraḥ srucaḥ

||8||

dve aniṣṭubdhe

||9||

niṣṭubdhayorvarṣīyasyupayamanī prokṣaṇīdhānyāḥ

||10||

sruvau śaphau mahāvīrasaṃmitāvraskhau dhṛṣṭī methīṃ mayūkhānṣaṭ śakalānkāṇḍakīṃ ca samidhaṃ trayodaśa vaikaṅkatānparidhīnvaikaṅkatāni gharmendhanāni | khādirāṇi pālāśānyaudumbarāṇyarkamayāṇi kārṣmaryamayāṇi vaiṇavāni śamīmayāni vā

||11||

trīṇi kārṣṇājināni dhavitrāṇi śuklakṛṣṇalomāni

||12||

teṣāṃ vaiṇavā daṇḍā bāhumātrā bhavantīti vijñāyate

||13||

audumbaradaṇḍānītyaparam

||14||

dvau rukmau rajatasuvarṇau

||15||

śatamānau bhavataḥ

||16||

atha mauñjāni

||17||

vedau

||18||

tayoranyataraḥ parivāsitaḥ

||19||

abhidhānīṃ nidāne trīṇi viśākhadāmāni prabhūtānmuñjapralavān | rauhiṇayoḥ piṣṭānyaphalīkṛtānām | kharebhyaḥ sikatāḥ | mauñje pavitre | darbhamaye ityaparam

||20||

prokṣaṇīnāmāvṛtā prokṣaṇīḥ saṃskṛtya brahmāṇamāmantrayate

||21||

Ṣaṣṭhī kaṇḍikā

brahmanpravargyeṇa pracariṣyāmaḥ | hotardharmamabhiṣṭuhi | agnīdrauhiṇau puroḍāśāvadhiśraya | pratiprasthātarvihara | prastotaḥ sāmāni gāyeti

||1||

yajuryuktaṃ sāmabhirāktakhamityupāṃśūktvomindravantaḥ pracaratetyuccairanujānāti

||2||

pracarateti vā

||3||

yamāya tvā makhāya tveti sarvaṃ parighamyamabhipūrvaṃ triḥ prokṣati

||4||

prokṣitāni vyāyātayati

||5||

adhiśrayatyāgnīdhro rauhiṇau puroḍāśau tūṣṇīmupacaritau

||6||

etasminkāle pratiprasthātā darvihomasaṃskāreṇājyaṃ saṃskaroti

||7||

naitasya saṃskāro vidyata ityaparam

||8||

atra dadhyadhiśrayati

||9||

athaitāṃ samrāḍāsandīmādāyāgreṇāhavanīyaṃ paryāhṛtya purastādrājāsandyāḥ sādayati

||10||

tasyāṃ kṛṣṇājinaṃ prācīnagrīvamuttaralomāstīrya tasminnapracaraṇīyau mahāvīrāvupāvaharati deva puraścara saghyāsaṃ tveti

||11||

upariṣṭātkāla eṣa mantro bhavatītyaparam

||12||

athaitāṃ methīṃ mayūkhānviśākhadāmānītyādāyāgreṇa hotāraṃ jaghanena gārhapatyaṃ dakṣiṇayā dvāropanirhṛtya dakṣiṇena dakṣiṇaṃ dvāraṃ methīṃ nihanti hotuḥ samīkṣāyai

||13||

etasyaiva dvārasya pūrvasyai dvāryāyai dakṣiṇato vatsāya śaṅkum

||14||

etasyaivāparasyai dvāryāyai dakṣiṇato'jāyā abhyantaram

||15||

uttarato barkarāya

||16||

teṣu viśākhadāmāni vyāyātayati

||17||

tānyeva vyāyātitāni bhavantyodvāsanāt

||18||

tairenānkāle badhnanti

||19||

tataḥ kharānupavapati

||20||

uttareṇa gārhapatyamekam | uttareṇāhavanīyamekam

||21||

uttarapūrvaṃ dvāraṃ pratyucchiṣṭakharaṃ karoti bāhyato niḥṣecanavantam

||22||

uttareṇāhavanīyaṃ śṛtadadhyāsādayati

||23||

Saptamī kaṇḍikā

śakalānkāṇṭakīṃ ca samidham

||1||

athaitaṃ pracaraṇīyaṃ mahāvīraṃ śaphābhyāṃ parigṛhyāpracchinnāgreṇa vedenopariṣṭātsaṃmārṣṭi deva puraścara saghyāsaṃ tveti

||2||

prāṇāya svāhā vyānāya svāheti sruveṇāhavanīye saptaikādaśa vā prāṇāhutīrhutvā devastvā savitā madhvānaktviti sruveṇoparyāhavanīye mahāvīramaktvā pṛthivīṃ tapasastrāyasvetyaparasminkhare rājataṃ rukmaṃ nidhāya pratiṣṭhāpya mahāvīramanyasmai vā prada ya dvayānmuñjapralavānādāya dakṣiṇeṣāmagrāṇi gārhapatye pradīpayatyarciṣe tveti | teṣāmagrairuttareṣāṃ mūlāni śociṣe tveti | teṣāṃ mūlairdakṣiṇeṣāṃ mūlāni jyotiṣe tveti | teṣāṃ mūlairuttareṣāmagrāṇi tapase tveti

||3||

tānvyatyastānupari rukme nidadhātyarcirasi śocirasi jyotirasi tapo 'sīti

||4||

saṃsīdasva mahām̐ asīti teṣu mahāvīraṃ pratiṣṭhāpyāñjanti yaṃ prathayanta iti sruveṇa mahāvīramanakti | abhipūrayati vā

||5||

adhyadhi mahāvīramasaṃspṛśanyajamānaḥ prāñcaṃ prādeśaṃ dhārayamāṇo japatyanādhṛṣyā purastādityetairyathāliṅgam

||6||

manoraśvāsi bhūriputretyuttarataḥ pṛthivīmabhimṛśati

||7||

siddhyai tveti dhṛṣṭī ādatto'dhvaryuḥ pratiprasthātā ca

||8||

tapo ṣvagne antarām̐ amitrāniti gārhapatyādudīco'ṅgārānnirūhya citaḥ stha paricita iti pradakṣiṇamaṅgāraiḥ paryūhya

||9||

Aṣṭamī kaṇḍikā

vaikaṅkataiḥ paridhibhiḥ paridhattaḥ

||1||

mā asīti prāñcāvadhvaryurnidadhāti | pramā asītyudañcau pratiprasthātā

||2||

evamavaśiṣṭānāṃ pūrveṇapūrveṇa mantreṇādhvaryuḥ | uttareṇottareṇa pratiprasthātā

||3||

adhvaryureva dakṣiṇatastrayodaśaṃ nidadhātyantarikṣasyāntardhirasīti

||4||

divaṃ tapasastrāyasveti sauvarṇena rukmeṇāpidhāyābhirgīrbhiriti tisṛbhirabhimantrya dhavitrāṇyādatte | gāyatramasīti prathamam | traiṣṭubhamasīti dvitīyam | jāgatamasīti tṛtīyam

||5||

tairenaṃ trirūrdhvamupavājayati madhu madhviti

||6||

teṣāmekaṃ pratiprasthātre prayacchati | ekamāgnīdhrāya

||7||

āgnīdhraprathamāstriḥ pradakṣiṇamūrdhvaṃ dhūnvantaḥ pariyanti

||8||

tamabhimukhāḥ paryupaviśanti | purastādadhvaryuḥ | dakṣiṇataḥ pratiprasthātā | uttarata āgnīdhraḥ

||9||

avyatiṣaṅgamūrdhvaṃ dhūnvantaḥ praṇavaiḥ saṃrādhayanta indhānāḥ samañjanto vāgyatā āsate

||10||

prajvalite rukmamapādatta iti vijñāyate

||11||

yatrābhijānāti yabhirvartikāṃ grasitāmamuñcatamiti tadadhvaryurmahāvīramabhimantrayate daśa prācīrdaśa bhāsi dakṣiṇetyanuvākena

||12||

yatrābhijānātyapnasvatīmaśvinā vācamasme iti tadupottiṣṭhannadhvaryurāha rucito gharma iti

||13||

adhvaryuprathamā anabhidhūnvantastriḥ pratipariyanti

||14||

dhavitrāṇyādāyādhvaryuḥ pratiprasthātre prayacchati | tāni pratiprasthātāgreṇāhavanīyaṃ paryāhṛtya samrāḍāsandyāṃ sādayati

||15||

yathālokamavasthāya sarva ṛtvijo yajamānaścādhīyanto mahāvīramavekṣante'paśyaṃ gopāmiti

||16||

anuvākaśeṣaṃ tu pariśrite pratiprasthātā patnīṃ vāca yati tvaṣṭīmatī te sapeyeti

||17||

Navamī kaṇḍikā

tataḥ saṃpreṣyatyagnīdrauhiṇau puroḍāśāvāsādayeyi

||1||

aniṣṭubdhayoḥ srucorupastīrṇābhighāritau puroḍāśāvāsādayati | dakṣiṇaṃ paridhisaṃdhimanvekam | uttaraṃ paridhisaṃdhimanvitaram

||2||

sāvitreṇa raśanāmādāyādityai rāsnāsītyabhimantrya pūrvayā dvāropaniṣkramya trirupāṃśu gharmadughamāhvayatīḍa ehyadita ehi sarasvatyehīti

||3||

pratyetya dogdhre nidāne ityādāya dakṣiṇayā dvāropaniṣkramya triruccairasāvehyasāvehīti yathānāmā bhavati

||4||

adityā uṣṇīṣamasīti raśanayā gharmadughamabhidadhāti | vāyurasyaiḍa iti vatsam

||5||

pūṣā tvaupāvasṛjatvityupāvasṛjya yasta stanaḥ śaśaya iti gharmadughamabhimantrayate

||6||

usra gharmaṃ śiṃṣosra gharmaṃ pāhi gharmāya śiṃṣeti nidāya vatsaṃ bṛhaspatistvopasīdatvityupasīdati

||7||

dānavaḥ stha perava iti stanānsaṃmṛśyāśvibhyāṃ pinvasva sarasvatyai pinvasva pūṣṇe pinvasva bṛhaspataye pinvasvendrāya pinvasvendrāya pinvasveti varṣīyasi dogdhre dogdhi

||8||

tūṣṇīṃ pratiprasthātā hrasīyasyajām

||9||

yatrābhijānātyuttiṣṭha brahmaṇaspata iti tadupottiṣṭhantāvagnīdhe payasī pradāya pūrvāvatidutya śaphopayamānādadāte | gāyatro'sīti prathamam | traiṣṭubho'sīti dvitīyam | jāgatamasītyupayamanaṃ pratiprasthātā

||10||

yatrābhijānātyupadrava payasā godhugiti tadāgnīdhro'nuprapadyate

||11||

sahorjo bhāgenopa mehīti paya āhriyamāṇaṃ pratīkṣate

||12||

Daśamī kaṇḍikā

indrāśvinā madhunaḥ sāraghasyeti mahābīre gopaya ānayati

||1||

svāhā tvā sūryasya raśmaye vṛṣṭivanaye juhomītyudyantamūṣmāṇamanumantrayate

||2||

madhu havirasītyajāpayaḥ

||3||

ajāpayasa ānayanameke pūrvaṃ samāmananti

||4||

sūryasya tapastapetyūṣmāṇam

||5||

dyāvṝpṛthivībhyāṃ tvā parigṛhṇāmīti śaphābhyāṃ mahāvīraṃ parigṛhya pracchinnāgreṇa vedena bhasma pramṛjyāntarikṣeṇa tvopayacchāmītyupayamanena pratiprasthātopayacchati

||6||

devānāṃ tvā pitṝṇāmanumato bhartuṃ śakeyamityādāyotthāya tejo'si tejo'nuprehīti harati

||7||

vrajannanavānaṃ pañca vātanāmāni vyācaṣṭe samudrāya tvā vātāya svāheti

||8||

apānya pañcottarāṇyagnaye tvā vasumate svāheti

||9||

etasminkāle pratiprasthātā dakṣiṇaṃ rauhiṇaṃ pratiṣṭhitaṃ juhotyaharjyotiḥ ketunā juṣatāṃ sujyotirjyotiṣāṃ svāheti

||10||

apareṇāhavanīyaṃ dakṣiṇātikrāmanviśvā āśā dakṣiṇasaditi brahmāṇamīkṣate | viśvāndavānayāḍiheti hotāram | svāhākṛtasya gharmasyeti gharmamabhimantryāśrāvya pratyāśrāvite saṃpreṣyati gharmasya yajeti | aśvinā gharmaṃ pātamiti vaṣaṭkṛte juhoti | svāhendrāvaḍityanuvaṣaṭkṛte

||11||

gharmamapātamaśvinetyanuvākaśeṣeṇopasthāyoparyāhavanīye dhāryamāṇaṃ pratiprasthātā śṛtadadhnābhipūrayati

||12||

iṣe pīpihyūrje pīpihīti vikṣarantamanumantrayate

||13||

Ekādaśī kaṇḍikā

athainaṃ diśo'nu prahāvayati tviṣyai tvā dyumnāya tvendriyāya tvā bhūtya tveti

||1||

pratyākramyopayamane śeṣamānīyāntarvedyupayamanaṃ nidhāya pūrvasminkhare rājataṃ rukmaṃ nidhāya tasminmahāvīraṃ pratiṣṭhāpayati dharmāsi sudharmāmenyasme brahmāṇi dhārayeti | kṣatrāṇi dhārayeti rājanyasya | viśaṃ dhārayeti vaiśyasya

||2||

nettvā vātaḥ skandayāditi

||3||

yadyabhicaredamuṣya tvā prāṇe sādayāmīti sādayet

||4||

atra pratiprasthātā pūrvavaduttaraṃ rauhiṇaṃ juhoti

||5||

athaitāñchakalānupayamane'ñjañjuhoti pūṣṇe śarase svāhetyetaiḥ pratimantram

||6||

ṣaṣṭhaṃ śakalaṃ sarveṣu lepeṣvaktvānanvrīkṣamāṇa udañcaṃ nirasyati rudrāya rudrahotre svāheti

||7||

purastādrauhiṇahomācchakalāneke samāmananti

||8||

athāpa upaspṛśya tūṣṇīṃ kāṇṭakīṃ samidhamādhāyaitasmādeva śeṣādupayamanenāgnihotraṃ juhoti bhūḥ svāheti | tūṣṇīṃ vā

||9||

upayamane śeṣaṃ sarve samupahūya bhakṣayanti

||10||

asāvasāvupahvayasveti karmanāmadheyenāmantrayate | upahūta iti prativacanaḥ

||11||

hotādhvaryurbrahmā pratiprasthātāgnīdyajamānaśca

||12||

sarve pratyakṣam

||13||

api vā yajamāna eva pratyakṣam | avaghreṇetare

||14||

hutaṃ havirmadhu haviriti bhakṣayitvopayamanaṃ pratiprasthātre prayacchati

||15||

taducchiṣṭakhare prakṣālyāntarvedyupayamanaṃ nidhāya tasminrukmāvavadhāya madantīrānīyāpohiṣṭhīyābhirmārjayitvā ninīyāpo'traiva sarvaṃ parigharmyaṃ mamavadhāya

||16||

Dvādaśī kaṇḍikā

gharmāya saṃsādyamānāyānubrūhīti saṃpreṣyati | saṃsādyamānāyānubrūhīti vā

||1||

ā yasminsapta vāsavā ityabhijñāyāgreṇāhavanīyaṃ paryāhṛtya samrāḍāsandyāṃ sādayati svāhā tvā sūryasya raśmibhya iti prātaḥ | svāhā tvā nakṣatrebhya iti sāyam

||2||

yatrābhijānātyaddhi tṛṇamaghnye viśvadānīmiti tadgāmavasṛjya madantīrupaspṛśyottamenānuvākena śāntiṃ kurvanti

||3||

evaṃ sāyaṃprātaḥ pravargyopasadbhyāṃ caranti

||4||

tryupasatke ṣaṭkṛtvaḥ | ṣaḍupasatke dvādaśakṛtvaḥ | dvādaśopasatke caturviṃśatiḥkṛtvaḥ

||5||

etāvannānā

||6||

uttareṇa mantreṇa sāyaṃ rauhiṇaṃ juhoti | apīparo māhno rātriyai mā pāhi | eṣā te agne samittayā samidhyasva | āyurme dā varcasā māñjīriti sāyaṃ samidhamādadhāti | apīparo mā rātriyā ahno mā pāhīti prātaḥ

||7||

agnirjyotirjyotiragniḥ svāheti sāyamagnihotraṃ juhoti | sūryo jyotirjyotiḥ sūryaḥ svāheti prātaḥ

||8||

saṃsṛṣṭahomaṃ vā

||9||

agniṣṭome pravṛṇakti

||10||

nokthye pravṛñjyāt

||11||

viśvajiti sarvapṛṣṭhe pravṛṇakti

||12||

tena pravṛjya saṃvatsaraṃ na māṃsamaśnīyāt | na rāmāmupeyāt | na mṛnmayena pibet | nāsya rāma ucchiṣṭaṃ pibet | teja eva tatsaṃśyatīti vijñāyate

||13||

Trayodaśī kaṇḍikā

pravargyamudvāsayiṣyannajāmagnīdhe dadāti | paṣṭhauhīṃ brahmaṇe | dhenuṃ hotre | rukmāvadhvaryave

||1||

aparaṃ kharaṃ pūrvasminkhare nyupyocchiṣṭakharaṃ saṃkṛṣyottareṇāhavanīyaṃ samrāḍāsandīṃ pratiṣṭhāpya tasyāṃ sarvaṃ parigharmyaṃ samavadhāyaudumbaryāṃ sruci caturgṛhītaṃ gṛhītvā gharma yā te divi śugityetairyathāliṅgaṃ juhoti

||2||

api vā pratiprasthātā trīnsaṃnakhāñchalākāmuṣṭīnādāya teṣāmekamāhavanīye pradīpyāsyadaghne dhārayati | tamadhvaryurabhijuhoti gharma yā te divi śugiti | tasminnaparaṃ pradīpyāhavanīye pūrvaṃ prahṛtya nābhidaghne dhārayati | tamadhvaryurabhijuhoti gharma yā te'ntarikṣe śugiti | tasminnaparaṃ pradīpyāhavanīye pūrvaṃ prahṛtya jānudaghre dhārayati | tamadhvaryurabhijuhoti gharma yā te pṛthivyāṃ śugiti

||3||

āhavanīya evainamanupraharati

||4||

anu no'dyānumatiriti pariśrite pratiprasthātā patnīmudānayati

||5||

anvidanumata ityupaniṣkrāmanti

||6||

anuharanti methīmabhriṃ mayūkhānviśākhadāmāni kharāviti

||7||

dakṣiṇata ucchiṣṭakharaṃ pariharati

||8||

samrāḍāsandyā dvāvantarvedi pādau dvau bahirvedi pratiṣṭhāpya saṃpreṣyati prastotaḥ sāma gāyeti

||9||

sarve sahapatnīkāstriḥ sāmno nidhanamupayanti | adhādhye dvitīyam | prāpyāpareṇottaravediṃ tṛtīyam | sarvatra saṃpreṣyati

||10||

Caturdaśī kaṇḍikā

divastvā paraspāyā iti prathame'bhipravrajanti | brahmaṇastvā paraspāyā iti dvitīye | prāṇasya tvā paraspāyā iti tṛtīye

||1||

uttareṇottaravediṃ samrāḍāsandīṃ pratiṣṭhāpya saṃpreṣyati prastotarvāṣauharaṃ sāma gāyeṣṭāhotrīyaṃ sāma gāyeti | iṣṭāhotrīyasya sāmno nidhanamupayanti | na vārṣāharasya

||2||

yadyupariṣṭātpariṣiñcettatra vārṣāharaṃ codayet

||3||

udakumbhamādāyādhvaryurvalgurasi śaṃyudhāyā iti triḥ pradakṣiṇamuttaravediṃ pariṣiñcanparyeti | nidhāya kumbhaṃ śaṃ ca vakṣi pari ca vakṣīti trirapariṣiñcanpratiparyeti

||4||

catuḥsraktirnābhirṛtasyetyuttaravedimabhimṛśya sado viśvāyurityuttareṇottaranābhiṃ kharau nyupyānuvyūhati

||5||

apa dveṣo apa hṛra iti mārjālīyadeśa ucchiṣṭakharam

||6||

uttareṇottaranābhiṃ mkhare hiraṇyaṃ nidhāya tasmin pracaraṇīyaṃ mahāvīramupāvaharati

||7||

atraivetarau pūrvāparau dakṣiṇottarau vā

||8||

atraiva sarvaṃ parigharmyaṃ sarvataḥ parimaṇḍalamādityasya rūpaṃ karoti

||9||

mahīnāṃ payo'sīti mahāvīre gopaya ānayati | jyotirbhā asi vanaspatīnāmoṣadhīnāṃ rasa iti madhu | vājinaṃ tvā vājino'vanayāma iti dadhi

||10||

evaṃ dvitīyaṃ tṛtīyaṃ ca pūrayati

||11||

api vājyameva prathama ānayet | madhu dvitīye | dadhi tṛtīye

||12||

gharmaitatte'nnametatpurīṣamiti dadhnā madhumiśreṇa pā trāṇi pūrayati yānyāsecanavanti | abhyukṣatītarāṇi | ariktatāyā iti vijñāyate

||13||

Pañcadaśī kaṇḍikā

atha yadi puruṣākṛtiṃ kariṣyansyātsamānamā prathamasyopāvaharaṇāt | atraivetarāvupāvahṛtya śiraso rūpaṃ karoti | apracchinnāgraṃ vedamupariṣṭānnidadhāti śikhāyā rūpam | abhito dogdhre karṇayo rūpam | abhito hiraṇyaśakalāvājyasruvau vākṣyo rūpam | abhitaḥ sruvau nāsikayo rūpam | prokṣaṇīdhānīṃ mukhasya rūpam | ājyasthālīṃ grīvāṇāṃ rūpam | abhito dhṛṣṭī jatrūṇāṃ rūpam | abhitaḥ śaphāvaṃsayo rūpam | abhito rauhiṇahavanyau bāhvo rūpam | prācīṃ methīṃ pṛṣṭīnāṃ rūpam | abhito dhavitre pārśvayo rūpam | madhye tṛtīyamuraso rūpam | madhya upayamanamudarasya rūpam | tasmin sarvaṃ rañjumayaṃ samavadadhātyāntrāṇāṃ rūpam | udīcīmabhriṃ śroṇyo rūpam | abhitaḥ śaṅkū sakthyo rūpam | madhye tṛtīyaṃ meḍhrasya rūpam | abhito rauhiṇakapāle pārṣṇyo rūpam | rauhiṇapiṣṭaśeṣeṇāpadhvaṃsayati majjārūpam | vedaṃ visrasyānuvikirati srāvnāṃ rūpam | avakābhirdhūpatṛṇairiti pracchādayati māṃsasya rūpam | dadhnā madhumiśreṇāvokṣati lohitasya rūpam | kṛṣṇājinenottaralomnā pracchādayati tvaco lomnāṃ rūpam | samrāḍāsandīṃ visrasyopariṣṭānnidadhāti sāmrājyasya rūpam

||1||

Ṣoḍaśī kaṇḍikā

uttaravedyāmudvāsayettejaskāmasya | uttaravedyāmannādyakāmasya

||1||

paro vā paścādvodvāsayet | apāṃ madhya udvāsayet | nadidvīpa udvāsayet

||2||

yadi nadidvīpa udvāsayenna pariṣiñcet

||3||

yaṃ dviṣyādyatra sa syāttasyāṃ diśyaudumbaryāṃ śākhāyāmudvāsayet | ūrgvā udumbaro'nnaṃ prāṇaḥ śuggharmaḥ | idamahamuṣyāmuṣyāyaṇasya śucā prāṇamapidahāmīti śucaivāsya prāṇamapidahati | tājagārtimārchatīti vijñāyate

||4||

yatra darbhā upadīkasaṃtatāḥ syustadudvāsayedvṛṣṭikāmasya

||5||

uttaravedyāṃ nityaṃ kalpaṃ bruvate

||6||

nainamudvāsitaṃ vayāṃsi paryāsīrannāgneḥ praṇayanāt

||7||

atraike pariṣecanaṃ samāmananti

||8||

athainamupatiṣṭhante rantirnāmāsi divyo gandharva iti

||9||

etattvaṃ deva gharma devo devānupāgā ityabhimantryedamahaṃ manuṣyo manuṣyāniti pradakṣiṇamāvṛtya sumitrā na āpa oṣadhaya iti mārjālīyadeśa ucchiṣṭakhare mārjayitvodvayaṃ tamasasparītyādityamupasthāyodu tyaṃ citramiti dvābhyāṃ gārhapatye juhoti | upatiṣṭhanta ityeke | imamū ṣu tyamasmabhyamityāhavanīye juhoti | upatiṣṭhanta ityeke

||10||

Saptadaśī kaṇḍikā

yadi gharmaḥ skandedaskāndyauḥ pṛthivīmiti dvābhyāmenamabhimantrayeta

||1||

yadi gharmeṇa caratsu vidyudāpatedyā purastādvidyudāpatadityetairyathāliṅgaṃ juhuyāt

||2||

yadi sarvataḥ sarvā juhuyāt

||3||

prāṇāya svāhā pūṣṇe svāhetyetāvanuvākau gharmaprāyaścittāni

||4||

gharmeṣṭakāmupadadhātyudasya śuṣmādbhānurnātatyanuvākena | kulāyinīṃ yāste agna ārdrā yonaya ityanuvākena | aiḍikyā cityādhvaryuragnimabhimṛśaṃtyagnirasi vaiśvānaro'sītyanuvākena

||5||

bhūrbhuvaḥ suvariti sarvaprāyaścittāni

||6||

yadi mahāvīraḥ padyetordhva ū ṣu ṇa ūtaya iti dvābhyāmenamucchrayīta

||7||

yadi bhidyeta vidhuṃ dadrāṇamiti saṃdadhyāt | tato yāni dṛḍhārthe saṃśleṣaṇāni syustairenamabhidihyādyadanyanmāṃsānmāṣebhyaśca yadṛte cidabhiśriṣa iti

||8||

yadi gharmamatiparīyurna vā pratiparīyuḥ punarūrjā saha rayyetyetābhyāmenaṃ pratiparīyuḥ

||9||

mā no gharma vyathita ityaṣṭau gharme vyathite prāyaścittāni

||10||

api vā gharmameva vyathitametāsāṃ catasṛbhirabhimantrayeta

||11||

yadi gharmeṇa caratsvādityo'stamiyādaparasyāṃ dvāri darbheṇa hiraṇyaṃ prabadhyodvayaṃ tamasasparītyupasthāyodu tyaṃ citramiti dvābhyāṃ gārhapatye hutvā pravṛjya śvo bhūte vayaḥ suparṇā ityādityamupatiṣṭhante

||12||

Aṣṭādaśī kaṇḍikā

yadi gharmadhugdohakāle nāgacchedanyāṃ dugdhvā pravṛjya tāṃ sutyāyāṃ brāhmaṇāya dadyādyamanabhyāgamiṣyansyāt

||1||

yadi gharmadhugi payo na syāddṛteścaturthaṃ pādaṃ stanaṃ kṛtvā pinvayet

||2||

yadi dadhi duhīta bārhaspatyaṃ śaṃset

||3||

yadi paya āśvinaṃ sodarkam

||4||

yadyu vai lohitaṃ duhīta raudryaco juhuyāt

||5||

yadi naśyeddhāturṛgbhyāṃ juhuyāt

||6||

yadyasyai vatso vāyorniyutvata ṛcā juhuyāt

||7||

yadyamedhyamayajñiyaṃ vābhiniṣīdedāgneyyarcā juhuyāt | āgnivāruṇyetyeke

||8||

yadyenāṃ vayo'bhivikṣipedāśvinyarcā juhuyāt

||9||

yadyudvā patetsaṃ vā vijeta śārdūlo vā hanyādarkakṣīramajākṣīra āścotya tena precaret

||10||

sutyāyāṃ pravṛñjanameke samāmananti

||11||

tatra mīmāṃsā

||12||

yadā purastādaruṇā syādatha pravṛjyaḥ | upakāśa upavyuṣaṃ samayāviṣita uditānudita udite vā | prātaḥ saṃgave mādhyaṃdine vā pavamāne stute

||13||

āgnīdhrāgāre pravṛjyaḥ

||14||

sakṛdeva pravṛjya iti vijñāyate

||15||

tānyetānyaupasadaiḥ pravṛñjanairvikalperan

||16||

dadhigharmaṃ bhakṣayanti bhūrbhuvaḥ suvarityanuvākena

||17||

Ekonaviṃśī kaṇḍikā

vyākhyātā ghorāstanvo'raṇye'nuvākyo gaṇa uttarau cānuvākau

||1||

yadi gharmeṇa carastvekasṛka uttiṣṭhedvi gā indra vicaranspāśayasvetyetamabhimantryobhayata ādīpyolmukamasmai pratyasyedagne agninā saṃvadasveti

||2||

athainamupatiṣṭhante sakṛtte agne nama ityanuvākaśeṣeṇa

||3||

atha yadi gṛdhraḥ salāvṛkī bhayeḍako dīrghamukhyulūko bhūtopasṛṣṭaḥ śakunirvā vadedasṛṅmukhaḥ | yadetat | yadīṣitaḥ | dīrghamukhi | itthādulūkaḥ | yadetadbhūtānyanvāviśya | prasārya sakthyāvityetairyathāliṅgamabhimantryolmukapratyasanādi samānam

||4||

yadi gharmadhukkrimiṇā syādatriṇā tvā krime hanmītyanuvākenāsyāḥ krimīnhanyāt

||5||

api vā sārvatrikametatprāyaścittaṃ kriyeta

||6||

yamabhicarettasya lohitamavadānaṃ kṛtvāharāvadya śṛtasyetyanuvākena juhuyāt

||7||

yamabhivyāhariṣyansyāttrirātrāvaraṃ brahmacaryaṃ caritvā gatvainamabhivyāharedbrahmaṇā tvā śapāmītyanuvākena

||8||

yaṃ dviṣyāttasya goṣṭhe svajamoṣadhīṃ nikhameduttuda śimijāvarītyanuvākena

||9||

api vā goṣṭhasyaiva dakṣiṇāṃ dvārbāhumetenaiva vicālayet

||10||

yadyudgātā puruṣasāma na gāyedadhvaryurevaitena sāmnodgāyedbhūrbhuvaḥ suvarityanuvākena

||11||

Viṃśī kaṇḍikā

avāntaradīkṣāṃ vyākhyāsyāmaḥ

||1||

parvaṇyudagayana āpūryamāṇapakṣasya vā puṇye nakṣatre keśaśmaśru vāpayitvāparāhṇe prācīmudīcīṃ vā diśamupaniṣkramya khile'cchadirdarśe'gnimupasamādhāya saṃparistīrya pūrvavadupākṛtya madantīrupaspṛśya prathamenānuvākena śāntiṃ kṛtvā catasra audumbarīḥ samidho ghṛtānvaktā abhyādadhāti pṛthivī samidityetairmantraiḥ

||2||

atha devatā upatiṣṭhate'gne vratapate vrataṃ cariṣyāmīti

||3||

athainaṃ sarveṣāmanuvākānāṃ prabhṛtīrabhivyāhārayati | prathamottamayorvā

||4||

uttamenānuvākena śāntiṃ kṛtvā tataḥ saṃmīlayati vācaṃ ca yacchati

||5||

athāsyāhatena vāsasā pradakṣiṇaṃ saṃmukhaṃ śiro veṣṭayitvāstamite grāmaṃ prapādayati

||6||

vāgyata etāṃ rātriṃ tiṣṭhatyāste vā

||7||

śvo bhūte khile'cchadirdarśe'gnimupasamādhāya saṃparistīryāthāsya ṣaṭtayamabhividarśayati | saptatayamityeke | agnimādityamudakumbhamaśmānaṃ vatsaṃ mahānagnām | hiraṇyaṃ saptamam

||8||

api vāditastrīṇi vidarśayitvā yathopapātamitarāṇi

||9||

atraitadvāso gurave dattvā vayaḥ suparṇā ityādityamupatiṣṭhate

||10||

athāsya brahmacaryamadhi

||11||

nitye

||12||

na naktaṃ bhuñjīta

||13||

yadi bhuñjītāpajvalitam

||14||

na mṛnmayaṃ prati dhayīta

||15||

na striyā na śūdreṇa saṃbhāṣeta

||16||

nopānahau na chattram

||17||

na cakrīvadārohet

||18||

na gatāsumīkṣet | na snāyāt

||19||

aṣṭamyaḥ parvāṇi copavasedvāgyataḥ

||20||

na ca saṃviśet

||21||

Ekaviṃśī kaṇḍikā

saṃvatsarametadvrataṃ caret | etasminneva saṃvatsare'dhīyīta

||1||

yadyetasminsaṃvatsare nādhīyīta yāvadadhyayanametadvrataṃ caret

||2||

saṃvatsare paryavete khile 'cchadirdarśe'gnimupasamādhāya saṃparistīrya pūrvavadvisṛjya madantīrupaspṛśya prathamenānuvākena śāntiṃ kṛtvāvṛttairmantraiḥ samidha ādhāyāvṛttairdevatā upasthāyottamenānuvākena śāntiṃ kṛtvā gurave varaṃ dattvā keśaśmaśru vāpayate

||3||

athāsya svādhyāyamadhi nitye

||4||

nānutsṛṣṭādhyāyo'dhīyīta

||5||

na naktam

||6||

nātidoṣamabrahmacaryamāpadya na māṃsaṃ khāditvā na keśaśmaśrulomanakhāni vāpayitvā na keśānprasādhya na dataḥ prākṣālya

||7||

nākto nābhyakto nārdro nārdre nānavavṛṣṭe nābhre na chāyāyāṃ na paryāvṛtta āditye na haritayavānprekṣamāṇo na grāmyasya paśorante nāraṇyasya nāpāmante

||8||

nāśṛtamutpatitaṃ na lohitaṃ dṛṣṭvā | na harmyāṇi na śarīrāṇi na śavaṃ nāpapātram

||9||

adhyeṣyamāṇaḥ prācīmudīcīṃ vā diśamupaniṣkramya khile'cchadirdarśe'gnimupasamādhāya saṃparistīrya madantīrupaspṛśya prathamenānuvākena śāntiṃ kṛtvāpareṇāgniṃ darbheṣvāsīno darbhāndūrvā vā dhārayamāṇaḥ parācīnamadhīyīta

||10||

varaṃ vā dattvopāsane

||11||

adhyeṣyamāṇo nānyā vāco vadet

||12||

yatra kvacāśāntikṛtaṃ paśyetpunareva śāntiṃ kṛtvādhīyīta

||13||

adhītya cottamena

||14||

na pravargyāyopaniṣkramyāpraviśyānyadadhīyītānyadadhīyīta

||15||