Prathamaḥ khaṇḍaḥ
gavāmayanenādityānāmayanaṃ vyākhyātaṃ
||1||sarve tvabhiplavāstrivṛtpañcadaśāḥ
||2||māsāśca pṛṣṭhyamadhyamā nava | ṣaṣṭhasaptamottamān varjayitvā
||3||bṛhaspatisavendrastutau cābhijidviśvajitoḥ sthāne
||4||saptamasya ca māsasyottamayorabhiplavayoḥ sthāne trivṛdvyalho daśarātra udbhidbalabhidau ca
||5||uttamasya ca māsasyādau ye'bhiplavāstraya uddhṛtya teṣāṃ madhyamamatha syuḥ pṛṣṭhyamadhyamāḥ
||6||samūḍho daśarātraḥ
||7||Dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
ādityānāmayanenāṅgirasāmayanaṃ vyākhyātaṃ
||1||trivṛtastvabhiplavāḥ sarve
||2||pṛṣṭhyādayaścādyā māsāḥ pañca pūrvasya pakṣasaḥ
||3||catvārastūttarasya pṛṣṭhyāntā aṣṭamādayaḥ
||4||uttamasya ca māsasyādau ye ṣaḍahāstrayaḥ pṛṣṭhyāntā evaṃ te'pi syuḥ
||5||pūrvau syātāmabhiplavau
||6||Tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
dṛtivātavatorayanaṃ
||1||prāyaṇīyo'tirātraḥ
||2||trivṛtā māsaṃ pañcadaśena māsaṃ saptadaśena māsamekaviṃśena māsaṃ triṇavena māsaṃ trayastriṃśena māsaṃ
||3||vrataṃ viṣuvatsthāne
||4||etaireva māsaiḥ pratilomaiḥ pakṣa uttaraṃ
||5||udayanīyo'tirātraḥ
||6||eteṣāmevāhnāmatirātrāviti
||7||aparamanyatrāpyādiṣṭaiḥ kālapūraṇena cet saṃsthāniyamaḥ
||8||Caturthaḥ khaṇḍaḥ
kuṇḍapāyināmayanaṃ
||1||māsandīkṣitā bhavanti
||2||te māsi somaṃ krīṇanti
||3||teṣāṃ dvādaśopasado bhavanti
||4||somamupanahya pravargyapātrāṇyatsādyopanahya vā māsamagnihotraṃ juhvati
||5||māsaṃ darśapūrṇamāsābhyāṃ yajante
||6||māsaṃ vaiśvadevena
||7||māsaṃ varuṇapraghāsaiḥ | māsaṃ sākamedhaiḥ
||8||māsaṃ śunāsīrīyeṇa
||9||yadaharmāsaḥ pūryate tadahariṣṭiṃ samāpyāgnipraṇayanādidharmātsādanādi vaupavasathikaṃ karma kṛtvā śvobhūte prasunuyuḥ
||10||taddhaika upasadbhya evānantaraṃ kurvanti tathādṛṣṭatvāt sautyānmāsānagnihotrādīn vadantaḥ
||11||tadanupapannaṃ
||12||paśvarthaṃ hyagnipraṇayanantasya ca śvaḥsutyānimittaṃ
||13||atipraṇītacaryāyāṃ ca vaiguṇyaṃ darśapūrṇamāsayoḥ | tathāgnihotrasya
||14||sado havirdhānānyāgnīdhrīyāgnīṣomapraṇayanavasatīvarīgrahaṇāni paśvarthāni bhavanti sutyārthānyeke
||15||tatkālāścaiva tadguṇāḥ
||16||siddhasvabhāvānāṃ na vyavadhānādanyatvaṃ yathā pṛṣṭhyābhiplavayoḥ
||17||saguṇānāṃ hyeva karmaṇāmuddhāra upajano vā
||18||subrahmaṇyā tvatyantaṃ
||19||anavadhṛtehakālasaṃśayatvāt
||20||utsargameke sutyopasadguṇatvāt
||21||kriyā tveva pravṛtte hyantamagatvā'vasthāne doṣaḥ
||22||trivṛtā māsaṃ | pañcadaśena māsaṃ | saptadaśena māsaṃ | ekaviṃśena māsaṃ | triṇavena māsaṃ | aṣṭādaśatrayastriṃśāni | dvādaśāhasya daśāhāni | mahāvratañcātirātraśca
||23||sarveṇa yajñena yajante ya etadupayanti
||24||Pañcamaḥ khaṇḍaḥ
sarpāṇāmayanaṃ
||1||goāyuṣī īdṛśī stome
||2||anulome ṣaṇmāsān | pratilome ṣaṭ
||3||jyotirdvādaśīstomo viṣuvatsthāne
||4||prakāśakāmā upeyuḥ
||5||traivarṣikaṃ prajākāmāḥ
||6||gavāmayanaṃ prathamaḥ saṃvatsaraḥ | athādityānāṃ | athāṅgirasāṃ
||7||catvāri tāpaścitāni
||8||kṣullakatāpaścitaṃ prathamaṃ saṃvatsaraṃ sadīkṣopasatkaṃ
||9||tasya catvāraḥ sautyā māsāḥ gavāmayanasya prathamaṣaṣṭhasaptamottamāḥ
||10||traivarṣikaṃ tāpaścitaṃ | tasya sautyaḥ saṃvatsaraḥ
||11||ukto gavāmayanena | jyotirgaurāyurabhijidviśvajinmahāvratañcaturviṃśānāṃ vaikaikaṃ
||12||dvādaśavarṣikaṃ tāpaścitaṃ | tasya catvāraḥ sautyāḥ saṃvatsarāḥ | gavāmayanaśasyāḥ pūrveṇaiva nyāyena
||13||ṣaṭtriṃśadvarṣikaṃ mahātāpaścitaṃ | tasya dvādaśa sautyāḥ saṃvatsarāḥ | gavāmayanaśaṃsyāḥ pūrveṇaiva nyāyena | api vottarasya pakṣaso dvāviṃśatiḥ savanamāsā bhaveyuḥ | trayoviṃśatiḥ pūrvasya
||14||prajāpaterdvādaśasaṃvatsaraṃ
||15||ekaikena nava nava varṣāṇi
||17||etaireva stomaiḥ sādhyānāṃ śatasaṃvatsaraṃ | ekaikena pañcaviṃśatiḥ pañcaviṃśatirvarṣāṇi
||18||etaireva stomairviśvasṛjāṃ sahasrasaṃvatsaraṃ ekaikenārddhatṛtīyānyarddhatṛtīyāni varṣaśatāni
||19||agneḥ
||20||agniṣṭomasahasraṃ
||21||sahasrasāvyamityetadācakṣate
||22||Ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ
atha sārasvatāni
||1||sarasvatyāḥ paścima udakānte dīkṣeran
||2||te tatraiva dīkṣopasadaḥ kṛtvā prāyaṇīyañca sarasvatīṃ dakṣiṇena tīreṇa śamyāprāse śamyāprāse'haraharyajamānā anuvrajeyuḥ
||3||saṃhāryaṃ ulūkhalabudhno yūpaḥ
||4||cakrīvanti sadohavirdhānāni
||5||āgnīdhrīyaṃ patnīśālañca
||6||dakṣiṇapurastādāhavanīyasyāvasthāya brahmā śamyāṃ praharet | sā yatra nipatet tadgārhapatyasyāyatanaṃ | tato'dhivihāraḥ
||7||viṣame cennipateduddhṛtya same vihareyuḥ
||8||apsu cedvāruṇaṃ puroḍāśaṃ nirvapeyuḥ | āpāṃnaptre caruṃ | apānnapādā hyasthādupasthaṃ samanyā yantyupayantyanyā iti | ātaḥ samānaṃ sarveṣāṃ
||9||mitrāvaruṇayorayanaṃ
||10||kuṇḍapāyināmayanasyādyān ṣaṇmāsānāvarttayanto vrajeyaḥ
||11||māsi māsi ca goāyuṣī upeyuḥ | āyurayugmeṣu | gauryugmeṣu
||12||iti na prathamaḥ kalpaḥ
||13||atha dvitīyaḥ
||14||yathāmāvāsyāyāmatirātraḥ syāt tathā dīkṣeran
||15||te'māvāsyāyāmatirātraṃ saṃsthāpya tadaharevāmāvāsyasya sānnāyyavatsānapākuryuḥ
||16||taṃ pakṣamāmāvāsyena vrajitvā paurṇamāsyāṅgāmupeyuḥ taṃ pūrvapakṣamāmāvāsyena vrajitvā paurṇamāsyāṅgāmupeyuḥ | paurṇamāsenottaraṃ vrajitvā'māvāsyāyāmāyuṣamupeyuḥ
||17||evamāvarttayanto vrajeyuḥ
||18||indrāgnorayanaṃ
||19||goāyuṣībhyāṃ
||20||aryamṇorayanaṃ trikadrukaiḥ
||21||sarasvatīparisarpaṇasya śasyamuktaṃ gavāmayanena
||22||ekapātīni tvahānyatirātrāḥ
||23||pṛṣṭhyāhaścaturthaṃ
||24||iti nu gatayaḥ
||25||athotthānāni
||26||plākṣaṃ prasravaṇaṃ prāpyotthānaṃ
||27||teyamunāyāṅkārapacave'vabhṛthamabhyupeyuḥ
||28||udetyāgnaye kāmāyeṣṭirvairājatantrā
||29||tasyāmaśvīñca puruṣīṃ ca dhenuke dadyuḥ
||30||etadvotthānaṃ
||31||ṛṣabhaikaśatānāṃ vā gavāṃ sahasrabhāve
||32||sarvasvajyānyāṃ
||33||gṛhapatimaraṇe vā | jyānyāṃ tūttiṣṭhanto viśvajitā'tirātreṇottiṣṭheyuḥ | gṛhapatimaraṇa āyuṣā | gavā gavāṃ sahasrabhāve
||34||iti śasyaṃ
||35||Saptamaḥ khaṇḍaḥ
atha savanīyāḥ
||1||kratupaśavo vātyantaṃ
||2||āgneyo vaindrāgno vā
||3||āgneyaṃ vā rathantarapṛṣṭheṣu
||4||aindraṃ bṛhatpṛṣṭheṣu
||5||ekādaśinān vā
||6||prāyaṇīyodayanīyayoratirātrayoḥ samastānālabheran | aindrāgnamantarddho vā
||7||anvahaṃ vaikaikaśa ekādaśinān
||8||na tvevaikādaśinīṃ nyūnāmālabheran
||9||etena cet paśvayaneneyustṛtīye'hani daśarātrasya dvātriṃśatamekādaśinyaḥ santiṣṭhante'ta etasmin navarātre'tiriktapaśūnālabheran
||10||vaiṣṇavaṃ vāmanamekaviṃśe
||11||aindrāgnaṃ triṇave | vaiśvadevaṃ trayastriṃśe | dyāvāpṛthivīyāṃ dhenuñcaturviṃśe | tasyā eva vatsaṃ vāyavyaṃ catuścatvāriṃśe | ādityāṃ vaśāmaṣṭācatvāriṃśe | maitrāvaruṇīmavivākye
||12||vaiśvakarmaṇamṛṣabhaṃ mahāvrate | āgneyamudayanīye'tirātre
||13||api vaikādaśinīmeva trayastriṃśīṃ pūrayeyuḥ | abhijidviśvajidviṣuvanti dvipaśūni syuḥ
||14||Aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ
atha satridharmāḥ
||1||dīkṣaṇādipitryāṇāṃ daivānāñca dharmāṇāṃ prākṛtānāṃ nivṛttiḥ
||2||sarvaśaśca varjayeyurgrāmacaryāṃ
||3||saraṇaṃ
||4||vivṛtasmayanaṃ
||5||stryabhihāsaṃ
||6||anāryābhibhāṣaṇaṃ
||7||anṛtaṃ krodhaṃ apāṃ pragāhaṇaṃ
||8||abhivarṣaṇaṃ
||9||ārohaṇaṃ ca vṛkṣasya nāvo vā
||10||rathasya vā
||11||dīkṣitābhivādanaṃ
||12||dīkṣitastvaupasadaṃ
||13||ubhau sunvantaṃ
||14||samasiddhāntāḥ pūrvārambhiṇaṃ
||15||abhitaptataraṃ vā
||16||sarvasāmye yathāvayaḥ
||17||nṛtyagītavāditāni
||18||anyāṃścāvratyopacārān
||19||na cainān bahirvedisado'bhyāśrāvayeyuḥ
||20||nodakyān
||21||no evābhyudiyānnābhyastamiyāt
||22||teṣāñcet kiñcidāpadopanamet tvamagne vratapā asīti japet
||23||ākhyāya vetareṣūpahavam̐ llīpseta
||24||avakīrṇinaṃ taireva dīkṣitadravyairaparyupya punarddīkṣayeyuḥ
||25||āgrayaṇakāle navānāṃ savanīyān nirvapeyuḥ
||26||dīkṣopasatsu vratadugha ādayeyuḥ
||27||teṣāṃ vratyāni
||28||payo dīkṣāsu
||29||vyatinīya kālamupasadāñcaturthamekasyā dugdhena
||30||tāvadava tribhistanaiḥ | tāvaddvābhyāṃ | ekena tāvadeva
||31||sutyāsu haviruchiṣṭabhakṣā eva syuḥ
||32||dhānāḥ karambhaḥ parivāpaḥ puroḍāśaḥ payasyeti teṣāṃ yadyat kāmayīraṃstattadupavigulphayeyuḥ
||33||āśiradugho dadhyarthaṃ
||34||saumyaṃ vā vigulphaṃ nirvapeyuriti śaunako yāvaccharāvaṃ manyeran
||35||vaiśvadevameke
||36||bārhaspatyameke
||37||sarvān vā'nusavanaṃ
||38||api vānyatra siddhaṅgārhapatye punaradhiśrityopavratayeran
||39||anyān vā pathyān bhakṣānāmūlaphalebhyaḥ
||40||etena varttayeyuḥ paśunā ca
||41||Navamaḥ khaṇḍaḥ
tasya vibhāgaṃ vakṣyāmaḥ
||1||hanū sajihve prastotuḥ
||2||śyenaṃ vakṣa udgātuḥ
||3||kaṇṭhaḥ kākudraḥ pratiharttuḥ
||4||dakṣiṇā śroṇirhotuḥ | savyā brahmaṇaḥ | dakṣiṇaṃ sakthi maitrāvaruṇasya | savyaṃ brāhmaṇācchaṃsinaḥ | dakṣiṇaṃ pārśvaṃ sāṃsamadhvaryoḥ
||5||savyamupagātṝṇāṃ | savyoṃ'saḥ pratiprasthātuḥ | dakṣiṇaṃ dorneṣṭuḥ | savyaṃ potuḥ
||6||dakṣiṇa ūruracchāvākasya | savya āgnīdhrasya | dakṣiṇo bāhurātreyasyaḥ | savyaḥ sadasyasya | sadañcānūkañca gṛhapateḥ
||7||dakṣiṇau pādau gṛhapatervratapradasya
||8||savyau pādau gṛhapaterbhāryāyai vratapradasya | oṣṭha enayoḥ sādhāraṇo bhavati taṃ gṛhapatireva praśiṃṣyāt
||9||jāghanīṃ patnībhyo haranti | tāṃ brāhmaṇāya dadyuḥ
||10||skandhyāśca maṇikāstisraśca kīkasā grāvastutaḥ
||11||tisraścaiva kīkasā arddhaṃ ca vaikarttasyonnetuḥ | dvayostūktayoḥ sūtrayostrīṇi trīṇi | arddhañcaiva vaikarttasya klomā ca śamitustadbrāhmaṇāya dadyāt
||12||yadyabrāhmaṇaḥ syāt
||13||śiraḥ subrahmaṇyāyai | yaḥ śvaḥsutyāṃ prāha tasyājinaṃ | iḍā sarveṣāṃ | hoturvā | tā vā etāḥ ṣaṭtriṃśatamekapadā yajñaṃ vahanti ṣaṭtriṃśadakṣarā vai bṛhatī
||14||bārhatāḥ svargalokāstat prāṇeṣu caiva tat svargeṣu ca lokeṣu pratitiṣṭhanto yanti
||16||sa eṣaḥ svargyaḥ paśurya enamevaṃ vibhajantyatha ye'tonyathā tadyathā selagāvā pāpakṛto vā paśuṃ vimathnīraṃstādṛktat
||17||tāṃ vā etāṃ paśorvibhaktiṃ śrauta ṛṣirddevabhāgo vidāñcakāra tāmu hāprocyaivāsmāllokāduccakrāma tāmu ha girijāya bābhravyāyā manuṣyaḥ provāca tato haināmetadarvāṅmanuṣyā adhīyate
||18||Daśamaḥ khaṇḍaḥ
sarva samānagotrāḥ syuriti gāṇagāriḥ katha hyāprīsūktāni bhaveyuḥ kathaṃ prayājā iti
||1||api nānāgotrāḥ syuriti śaunakastantrāṇāṃ vyāpitvāt
||2||gṛhapatigotrānvayā viśeṣāḥ
||3||tasya rāddhimanu rāddhiḥ sarveṣāṃ
||4||pravarāstvāvartterannāvāpadharmitvāt
||5||jāmadagnā vatsāsteṣāṃ pañcārṣeyo bhārgavacyāvanāpnavānaurvajāmadagneti
||6||atha hājāmadagnānāṃ bhārgavacyāvanāpnavāneti
||7||ārṣṭiṣeṇānāṃ bhārgavacyāvanāpnavānārṣṭiṣeṇānūpeti
||8||vidānāṃ bhārgavacyāvanāpnavānaurvavaideti
||9||yaskavādhaulamaunamaukaśārkarākṣisārṣṭisāvarṇiśālaṅkāyanajaiminidaivantyāyanānāṃ bhārgavavaitahavyasāvetaseti
||10||śyaitānāṃ bhārgavavainyapārtheti
||11||mitrayuvāṃ vādhryaśveti tripravaraṃ vā bhārgavadaivodāsavādhryaśveti
||12||śunakānāṃ gṛtsamadeti tripravaraṃ vā bhārgavaśaunahotragārtsamadeti
||13||Ekādaśaḥ khaṇḍaḥ
gotamānāmāṅgirasāyāsyagautameti | ucathyānāmāṅgirasaucathyagautameti | rahūgaṇānāmāṅgirasarāhūgaṇyagautameti | somarājakānāmāṅgirasasaumarājyagautameti | vāmadevānāmāṅgirasavāmadevyagautameti | bṛhadukthānāmāṅgirasabārhadukthagautameti | pṛṣadaśvānāmāṅgirasapārṣadaśvaruvaipeti | aṣṭādaṃṣṭraṃ haike bruvate'tītyāṅgirasamaṣṭādaṃṣṭrapārṣadaśvavairūpeti
||1||ṛkṣāṇāmāṅgirasabārhaspatyabhāradvājavāndanamātavacaseti
||2||kakṣīvatāmāṅgirasaucathyagautamauśijakākṣīvateti
||3||dīrghatamasāmāṅgirasaucathyadairghatamaseti
||4||bharadvājāgniveśyānāmāṅgirasabārhaspatyabhāradvājeti
||5||Dvādaśaḥ khaṇḍaḥ
mudgalānāmāṅgirasabhārmyaśvamaudgalyeti | tārkṣyaṃ haike bruvate'tītyāṅgirasantārkṣyabhārmyaśvamaudgalyeti
||1||viṣṇuvṛddhānāmāṅgirasapaurukutsyatrāsadasyaveti | gargāṇāmāṅgirasabārhaspatyabhāradvājagārgyaśainyeti | āṅgirasaśainyagārgyeti vā
||2||haritakutsapiṅgaśaṅkhadarbhabhaimagavānāmāṅgirasāmbarīṣayauvanāśveti
||3||mandhātāraṃ haike bruvate'tītyāṅgirasaṃ māndhātrāmbarīṣayauvanāśveti
||4||saṃkṛtipūtimāṣataṇḍiśambuśaivagavānāmāṅgirasagaurivītasāṃkṛtyeti
||5||śāktyo vā mūlaṃ śāktyagaurivītasāṃkṛtyeti
||6||Trayodaśaḥ khaṇḍaḥ
kaṇvānāmāṅgirasājamīlhakaṇveti | ghoramu haike bruvate'vakṛṣyājamīlhamāṅgirasaghaurakāṇveti
||1||kapīnāmāṅgirasāmahīyavorukṣayaseti | atha ya ete dvipravācanā yathaitacchauṅgaśaiśirayaḥ bharadvājāhaśuṅgāḥ katāḥ śaiśirayaḥ
||2||teṣāmubhayataḥ pravṛṇītaikamitarato dvāvitarataḥ
||3||dvau vetaratastrīnitarataḥ
||4||nahi caturṇāṃ pravaro'sti na pañcānāmatipravaraṇaṃ
||5||āṅgirasabārhaspatyabhāradvājakātyātkīleti
||6||Caturdaśaḥ khaṇḍaḥ
atrīṇāmātreyārcanānasaśyāvāśveti | gaviṣṭhirāṇāmātreyagāviṣṭhirapaurvātitheti
||1||cikitagālavakālabavamanutantukuśikānāṃ vaiśvāmitradevarātaudaleti
||2||śraumatakāmakāyanānāṃ vaiśvāmitradaivaśravasadaivataraseti
||3||dhanañjayānāṃ vaiśvāmitramādhucchandasadhānañcayeti | ajānāṃ vaiśvāmitramādhucchandasājyeti | rohiṇānāṃ vaiśvāmitramādhucchandasarauhiṇeti | aṣṭakānāṃ vaiśvāmitramādhucchandasāṣṭaketi
||4||pūraṇavāridhāpayantānāṃ vaiśvāmitradevarātapauraṇeti
||5||katānāṃ vaiśvāmitrakātyātkīleti | aghamarṣaṇānāṃ vaiśvāmitrāghamarṣaṇakauśiketi | reṇūnāṃ vaiśvāmitragāthinaraiṇaveti | veṇūnāṃ vaiśvāmitragāthinavaiṇaveti | śālaṅkāyanaśālākṣalohitākṣalohitajahnūnāṃ vaiśvāmitraśālaṅkāyanakauśiketi
||6||kaśyapānāṃ kāśyapāvatsārāsiteti | nidhruvāṇāṃ kāśyapāvatsāranaidhruveti | rebhāṇāṃ kāśyapāvatsāraraibhyeti | śaṇḍilānāṃ śāṇḍilāsitadaivaleti
||7||kāśyapāsitadaivaleti vā
||8||Pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ
vāsiṣṭheti vasiṣṭhānāṃ ye'nya upamanyuparāśarakuṇḍinebhyaḥ
||1||upamanyūnāṃ vāsiṣṭhābharadvasvindrapramadeti | parāśarāṇāṃ vāsiṣṭhaśāktyapārāśaryeti | kuṇḍinānāṃ vāsiṣṭhamaitrāvaruṇakauṇḍinyeti
||2||agastīnāmāgastyadārḍhacyutedhmavāheti | somavāho vottama āgastyadārḍhācyatasomavāheti
||3||purohitapravaro rājñāṃ
||4||atha yadi sārṣṭaṃ pravṛṇīran mānavailapaurūravaseti
||5||iti satrāṇi
||6||tānyadakṣiṇāni
||7||teṣāmante jyotiṣṭomaḥ pṛṣṭhyaśamanīyaḥ
||8||sahasradakṣiṇaḥ
||9||anyo vā prajñātadakṣiṇaḥ
||10||dakṣiṇāvatā pṛṣṭhyāni śamayeranniti vijñāyate
||11||sa eva hetuḥ prakṛtibhāve prakṛtibhāve | namo brahmaṇe namo brahmaṇe
||12||nama ācāryebhyo nama ācāryebhyaḥ
||13||namaḥ śaunakāya namaḥ śaunakāya
||14||