Śrīśaṅkarabhagavatpādakṛtā
nānyadanyad bhaved yasmān nānyat kiṃcid vicintayet |
anyasyānyatvabhāve hi nāśastasya dhruvo bhavet ||
||1||smarato dṛśyate dṛṣṭaṃ paṭe citramivārpitam |
yatra yena ca tau jñeyau sattvakṣetrajñasaṃjñakau ||
||2||phalāntaṃ cānubhūtaṃ yad yuktaṃ kartrādikārakaiḥ |
smaryamāṇaṃ hi karmasthaṃ pūrvaṃ karmaiva tat tataḥ ||
||3||draṣṭuścānyad bhaved dṛśyaṃ dṛśyatvād ghaṭavat sadā |
dṛśyād draṣṭāsajātīyo na dhīvat sākṣitānyathā ||
||4||svātmabuddhimapekṣyāsau vidhīnāṃ syāt prayojakaḥ |
jātyādiḥ śavavat tena tadvan nānātmatānyathā ||
||5||na priyāpriya ityukternādehatvaṃ kriyāphalam |
dehayogaḥ kriyāhetustasmād vidvān kriyāstyajet ||
||6||karmasvātmā svatantraścen nivṛttau ca tatheṣyatām |
adehatve phale'kārye jñāte kuryāt kathaṃ kriyāḥ ||
||7||jātyādīn samparityajya nimittaṃ karmaṇāṃ budhaḥ |
karmahetuviruddhaṃ yat svarūpaṃ śāstrataḥ smaret ||
||8||ātmaikaḥ sarvabhūteṣu tāni tasmiṃśca khe yathā |
paryagād vyomavat sarvaṃ śukraṃ dīptimadiṣyate ||
||9||vraṇasnāyvorabhāvena sthūlaṃ dehaṃ nivārayet |
śuddhāpāpatayā lepaṃ liṅgaṃ cākāyamityuta ||
||10||vāsdevo yathāśvatthe svadehe cābravīt samam |
tadvad vetti ya ātmānaṃ samaṃ sa brahmavittamaḥ ||
||11||yathā hyanyaśarīreṣu mamāhantā na ceṣyate |
asmiṃścāpi tathā dehe dhīsākṣitvāviśeṣataḥ ||
||12||rūpasaṃskāratulyādhī rāgadveṣau bhayaṃ ca yat |
gṛhyate dhīśrayaṃ tasmāj jñātā śuddho'bhayaḥ sadā ||
||13||yanmanāstanmayo'nyatve nātmatvāptau kriyātmani |
ātmatve cānapekṣatvāt sāpekṣaṃ hi na tat svayam ||
||14||khamivaikarasā jñaptiravibhaktājarāmalā |
cakṣurādyupadhānāt sā viparītā vibhāvyate ||
||15||dṛśyatvādahamityeṣa nātmadharmo ghaṭādivat |
tathānye pratyayā jñeyā doṣaścātmamalo hyataḥ ||
||16||sarvapratyayasākṣitvādavikārī ca sarvagaḥ |
vikriyeta yadi draṣṭā buddhyādīvālpavid bhavet ||
||17||na dṛṣṭirlupyate draṣṭuścakṣurāderyathaiva tu |
nahi draṣṭuriti hyuktaṃ tasmād draṣṭā sadaiva bhuk ||
||18||saṃghāto vāsmi bhūtānāṃ karaṇānāṃ tathaiva ca |
vyastaṃ vānyatamo vāsmi ko vāsmīti vicārayet ||
||19||vyastaṃ nāhaṃ samastaṃ vā bhūtamindriyameva vā |
jñeyatvāt karaṇatvāc ca jñātānyo'smād ghaṭādivat ||
||20||ātmāgnerindhanā buddhiravidyākāmakarmabhiḥ |
dīpitā prajvalatyeṣā dvāraiḥ śrotrādibhiḥ sadā ||
||21||dakṣiṇākṣipradhāneṣu yadā buddhirviceṣṭate |
viṣayairhaviṣā dīptā ātmāgniḥ sthūlabhuk tadā ||
||22||hūyante tu haviṃṣīti rūpādigrahaṇe smaran |
arāgadveṣa ātmāgnau jāgraddoṣairna lipyate ||
||23||mānase tu gṛhe vyaktā avidyākarmavāsanāḥ |
paśyaṃstaijasa ātmoktaḥ svayaṃjyotiḥprakāśitāḥ ||
||24||viṣayā vāsanā vāpi codyante naiva karmabhiḥ |
yadā buddhau tadā jñeyaḥ prājña ātmā hyananyadṛk ||
||25||manobuddhīndriyāṇāṃ yā avasthāḥ karmacoditāḥ |
caitanyenaiva bhāsyante raviṇeva ghaṭādayaḥ ||
||26||tatraivaṃ sati buddhīrjña ātmabhāsāvabhāsayan |
kartā tāsāṃ yadarthāstā mūḍhairevābhidhīyate ||
||27||sarvajño'pyata eva syāt svena bhāsāvabhāsayan |
sarvaṃ sarvakriyāhetoḥ sarvakṛttvaṃ tathātmanaḥ ||
||28||sopādhiścaivamātmokto nirupākhyo'nupādhikaḥ |
niṣkalo nirguṇaḥ śuddhastaṃ mano vāk ca nāpnutaḥ ||
||29||cetano'cetano vāpi kartākartā gato'gataḥ |
baddho muktastathā caiko naikaḥ śuddho'nyatheti vā ||
||30||aprāpyaiva nivartante vāco dhībhiḥ sahaiva tu |
nirguṇatvāt kriyābhāvād viśeṣāṇāṃ hyabhāvataḥ ||
||31||vyāpakaṃ sarvato vyoma mūrtaiḥ sarvairviyojitam |
yathā tadvadihātmānaṃ vidyācchuddhaṃ paraṃ padam ||
||32||dṛṣṭaṃ hitvā smṛtiṃ tasmin sarvagraśca tamastyajet |
sarvadṛg jyotiṣā yukto dinakṛcchārvaraṃ yathā ||
||33||rūpasmṛtyandhakārārthaḥ pratyayā yasya gocarāḥ |
sa evātmā samo draṣṭā sarvabhūteṣu sarvagaḥ ||
||34||ātmabuddhimanaścakṣurviṣayālokasaṃgamāt |
vicitro jāyate buddheḥ pratyayo'jñānalakṣaṇaḥ ||
||35||vivicyāsmāt svamātmānaṃ vidyācchuddhaṃ paraṃ padam |
draṣṭāraṃ sarvabhūtasthaṃ samaṃ sarvabhayātigam ||
||36||samastaṃ sarvagaṃ śāntaṃ vimalaṃ vyomavat sthitam |
niṣkalaṃ niṣkriyaṃ sarvaṃ nityaṃ dvandvairvivarjitam ||
||37||sarvapratyayasākṣī jñaḥ kathaṃ jñeyo mayetyuta |
vimṛśyaivaṃ vijānīyāj jñātaṃ brahma na veti vā ||
||38||adṛṣṭaṃ draṣṭravijñātaṃ dabhramityādiśāsanāt |
naiva jñeyaṃ mayānyairvā paraṃ brahma kathaṃcana ||
||39||svarūpāvyavadhānābhyāṃ jñānālokasvabhāvataḥ |
anyajñānānapekṣatvāj jñātaṃ caiva sadā mayā ||
||40||nānyena jyotiṣā kāryaṃ raverātmaprakāśane |
svabodhān nānyabodhecchā bodhasyātmaprakāśane ||
||41||na tasyaivānyato'pekṣā svarūpaṃ yasya yad bhavet |
prakāśāntaradṛśyo na prakāzo hyasti kaścana ||
||42||vyaktiḥ syādaprakāśasya prakāśātmasamāgamāt |
prakāśastvarkakāryaḥ syāditi mithyā vaco hyataḥ ||
||43||yato'bhūtvā bhaved yacca tasya tat kāryamiṣyate |
svarūpatvādabhūtvā na prakāśo jāyate raveḥ ||
||44||sattāmātre prakāśasya kartādityādiriṣyate |
ghaṭādivyaktito yadvat tadvad bodhātmanīṣyatām ||
||45||bilāt sarpasya niryāṇe sūryo yadvat prakāśakaḥ |
prayatnena vinā tadvaj jñātātmā bodharūpataḥ ||
||46||dagdhaivamuṣṇaḥ sattāyāṃ tadvad bodhātmanīṣyatām |
satyeva yadupādhau tu jñāte sarpa ivotthite ||
||47||jñātāyatno'pi tadvaj jñaḥ kartā bhrāmakavad bhavet |
svarūpeṇa svayaṃ nātmā jñeyo'jñeyo'thavā tataḥ ||
||48||viditāviditābhyāṃ tadanyadeveti śasanāt |
bandhamokṣādayo bhāvāstadvadātmani kalpitāḥ ||
||49||nāhorātre yathā sūrye prabhārūpāviśeṣataḥ |
bodharūpāviśeṣān na bodhābodhau tathātmani ||
||50||yathoktaṃ brahma yo veda hānopādānavarjitam |
yathoktena vidhānena sa satyaṃ naiva śaknuyāt ||
||51||janmamṛtyupravāheṣu patito naiva śaknuyāt |
ita uddhartumātmānaṃ jñānādanyena kenacit ||
||52||‘bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ |
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭa’ iti śruteḥ ||
||53||mamāhamityetadapohya sarvato vimuktadehaṃ padamambaropamam |
sudṛṣṭaśātrānumitibhya īritaṃ vimucyate'smin yadi niścito naraḥ ||
||54||