Śaṅkara by tradition
tattvaṃpadārthaśuddhyarthaṃ guruḥ śiṣyaṃ vaco'bravīt |
vākye tattvamasītyatra tvampadārthaṃ vivecaya ||
||1||na tvaṃ deho'si dṛśyatvādupajātyādimattvataḥ |
bhautikatvādaśuddhatvādanityattvāttathaiva ca ||
||2||adṛśyo rūpahīnastvaṃ jātihīno'pyabhautikaḥ |
śuddhanityo'si dṛgrūpo ghaṭo yadvanna dṛgbhavet ||
||3||na bhavānindriyāṇyeṣāṃ karaṇatvena yā śrutiḥ |
prerakastvaṃ pṛthaktebhyo na kartā karaṇaṃ bhavet ||
||4||nānaitānyekarūpastvaṃ bhinnastebhyaḥ kutaḥ śṛṇu |
na caikendriyarūpastvaṃ sarvatrāhampratītitaḥ ||
||5||na teṣāṃ samudāyo'si teṣāmanyatamasya ca |
vināśe'pyātmadhīstāvadasti syānnaivamanyathā ||
||6||pratyekamapi tānyātmā naiva tatra nayaṃ śṛṇu |
nānāsvāmikadeho'yaṃ naśyedbhinnamatāśrayaḥ ||
||7||nānātmābhimataṃ naiva viruddhaviṣayatvataḥ |
svāmyaikye tu vyavasthā syādekapārthivadeśavat ||
||8||na manastvaṃ na vā prāṇo jaḍatvādeva caitayoḥ |
gatamanyatra me cittamityanyatvānubhūtitaḥ ||
||9||kṣuttṛḍbhyāṃ pīḍitaḥ prāṇo mamāyaṃ ceti bhedataḥ |
tayordraṣṭā pṛthaktābhyāṃ ghaṭadraṣṭā ghaṭādyathā ||
||10||suptau līnāsti yā bodhe sarvaṃ vyāpnoti dehakam |
cicchāyayā ca sambaddhā na sā buddhirbhavāndvija ||
||11||nānārūpavatī bodhe suptau līnāticañcalā |
yato dṛgekarūpastvaṃ pṛthaktasya prakāśakaḥ ||
||12||suptau dehādyabhāve'pi sākṣī teṣāṃ bhavānyataḥ |
svānubhūtisvarūpatvānnānyastasyāsti bhāsakaḥ ||
||13||pramāṇaṃ bodhayantaṃ taṃ bodhaṃ mānena ye janāḥ |
bubhutsyante ta edhobhirdagdhuṃ vāñchanti pāvakam ||
||14||viśvamātmānubhavati tenāsau nānubhūyate |
viśvaṃ prakāśayatyātmā tenāsau na prakāśyate ||
||15||īdṛśaṃ tādṛśaṃ naitanna parokṣaṃ sadeva yat |
tadbrahma tvaṃ na dehādidṛśyarūpo'si sarvadṛk ||
||16||idaṃtvenaiva yadbhāti sarvaṃ tacca niṣidhyate |
avācyatattvamanidaṃ na vedyaṃ svaprakāśataḥ ||
||17||satyaṃ jñānamanantaṃ ca brahmalakṣaṇamucyate |
satyatvājjñānarūpatvādanantatvāttvameva hi ||
||18||sati dehādyupādhau syājjīvastasya niyāmakaḥ |
īśvaraḥ śaktyupādhitvāddvayorbādhe svayamprabhaḥ ||
||19||apekṣyate'khilairmānairna yanmānamapekṣate |
vedavākyaṃ pramāṇaṃ tadbrahmātmāvagatau matam ||
||20||ato hi tattvamasyādivedavākyaṃ pramāṇataḥ |
brahmaṇo'sti yayā yuktyā sāsmābhiḥ samprakīrtyate ||
||21||śodhite tvampadārthe hi tattvamasyādi cintitam |
sambhavennānyathā tasmācchodhanaṃ kṛtamāditaḥ ||
||22||dehendriyādidharmānyaḥ svātmanyāropayanmṛṣā |
kartṛtvādyabhimānī ca vācyārthastvaṃpadasya saḥ ||
||23||dehendriyādisākṣī yastebhyo bhāti vilakṣaṇaḥ |
svayaṃ bodhasvarūpatvāllakṣyārthastvaṃpadasya saḥ ||
||24||vedāntavākyasaṃvedyaviśvātītākṣarādvayam |
viśuddhaṃ yatsvasaṃvedyaṃ lakṣyārthastatpadasya saḥ ||
||25||sāmānādhikaraṇyaṃ hi padayostattvamordvayoḥ |
sambandhastena vedāntairbrahmaikyaṃ pratipādyate ||
||26||bhinnapravṛttihetutve padayorekavastuni |
vṛttitvaṃ yattathaivaikyaṃ vibhaktyantakayostayoḥ ||
||27||sāmānādhikaraṇyaṃ tatsampradāyibhirīritam |
tathā padārthayoreva viśeṣaṇaviśeṣyatā ||
||28||ayaṃ saḥ so'yamitivatsambandho bhavati dvayoḥ |
pratyaktvaṃ sadvitīyatvaṃ parokṣatvaṃ ca pūrṇatā ||
||29||parasparaviruddhaṃ syāttato bhavati lakṣaṇā |
lakṣyalakṣaṇasambandhaḥ padārthapratyagātmanoḥ ||
||30||mānāntaroparodhācca mukhyārthasyāparigrahe |
mukhyārthasyāvinābhūte pravṛttirlakṣaṇocyate ||
||31||trividhā lakṣaṇā jñeyā jahatyajahatī tathā |
anyobhayātmikā jñeyā tatrādyā naiva sambhavet ||
||32||vācyārthamakhilaṃ tyaktvā vṛttiḥ syādyā tadanvite |
gaṅgāyāṃ ghoṣa itivajjahatī lakṣaṇā hi sā ||
||33||vācyārthasyaikadeśasya prakṛte tyāga iṣyate |
jahatī sambhavennaiva sampradāyavirodhataḥ ||
||34||vācyārthamaparityajya vṛttiranyārthake tu yā |
kathiteyamajahatī śoṇo'yaṃ dhāvatītivat ||
||35||na sambhavati sāpyatra vācyārthe'tivirodhataḥ |
virodhāṃśaparityāgo dṛśyate prakṛte yataḥ ||
||36||vācyārthasyaikadeśaṃ ca parityajyaikadeśakam |
yā bodhayati sā jñeyā tṛtīyā bhāgalakṣaṇā ||
||37||so'yaṃ vipra idaṃ vākyaṃ bodhayatyāditastathā |
tatkālatvaviśiṣṭaṃ ca tathaitatkālasaṃyutam ||
||38||atastayorviruddhaṃ tattatkālatvādidharmakam |
tyaktvā vākyaṃ yathā viprapiṇḍaṃ bodhayatīritam ||
||39||tathaiva prakṛte tattvamasītyatra śrutau śṛṇu |
pratyaktvādīnparityajya jīvadharmāṃstvamaḥpadāt ||
||40||sarvajñatvaparokṣādīnparityajya tataḥpadāt |
śuddhaṃ kūṭasthamadvaitaṃ bodhayatyādarātparam ||
||41||tattvamoḥ padayoraikyameva tattvamasītyalam |
itthamaikyāvabodhena samyagjñānaṃ dṛḍhaṃ nayaiḥ ||
||42||ahaṃ brahmeti vijñānaṃ yasya śokaṃ taratyasau |
ātmā prakāśamāno'pi mahāvākyaistathaikatā ||
||43||tattvamorbodhyate'thāpi paurvāparyānusārataḥ |
tathāpi śakyate naiva śrīguroḥ karuṇāṃ vinā ||
||44||aparokṣayituṃ loke mūḍhaiḥ paṇḍitamānibhiḥ |
antaḥkaraṇasaṃśuddhau svayaṃ jñānaṃ prakāśate ||
||45||vedavākyairataḥ kiṃ syādguruṇeti na sāmpratam |
ācāryavānpuruṣo hi vedetyevaṃ śrutirjagau ||
||46||anādāviha saṃsāre bodhako gurureva hi |
ato brahmātmavastvaikyaṃ jñātvā dṛśyamasattayā ||
||47||advaite brahmaṇi stheyaṃ pratyagbrahmātmanā sadā |
tatpratyakṣātparijñātamadvaitabrahmacidghanam ||
||48||pratipādyaṃ tadevātra vedāntairna dvayaṃ jaḍam |
sukharūpaṃ cidadvaitaṃ duḥkharūpamasajjaḍam ||
||49||vedāntaistaddvayaṃ samyaṅnirṇītaṃ vastuto nayāt |
advaitameva satyaṃ tvaṃ viddhi dvaitamasatsadā ||
||50||śuddhe kathamaśuddhaḥ syāddṛśyaṃ māyāmayaṃ tataḥ |
śuktau rūpyaṃ mṛṣā yadvattathā viśvaṃ parātmani ||
||51||vidyate na svataḥ sattvaṃ nāsataḥ sattvamasti vā |
bādhyatvānnaiva saddvaitaṃ nāsatpratyakṣabhānataḥ ||
||52||sadasanna viruddhatvādato'nirvācyameva tat |
yaḥ pūrvameka evāsītsṛṣṭvā paścādidaṃ jagat ||
||53||praviṣṭo jīvarūpeṇa sa evātmā bhavānparaḥ |
saccidānanda eva tvaṃ vismṛtyātmatayā param ||
||54||jīvabhāvamanuprāptaḥ sa evātmāsi bodhataḥ |
advayānandacinmātraḥ śuddhaḥ sāmrājyamāgataḥ ||
||55||kartṛtvādīni yānyāsaṃstvayi brahmādvaye pare |
tānīdānīṃ vicārya tvaṃ kiṃsvarūpāṇi vastutaḥ ||
||56||atraiva śṛṇu vṛttāntamapūrvaṃ śrutibhāṣitam |
kaścidgāndhāradeśīyo mahāratnavibhūṣitaḥ ||
||57||svagṛhe svāṅgaṇe suptaḥ pramattaḥ sankadācana |
rātrau cauraḥ samāgatya bhūṣaṇānāṃ pralobhitaḥ ||
||58||baddhvā deśāntaraṃ caurairnītaḥ sangahane vane |
bhūṣaṇānyapahṛtyāpi baddhākṣakarapādakaḥ ||
||59||nikṣipto vipine'tīva kuśakaṇṭakavṛścikaiḥ |
vyālavyāghrādibhiścaiva saṅkule tarusaṅkaṭe ||
||60||vyālādiduṣṭasatvebhyo mahāraṇye bhayāturaḥ |
śilākaṇṭakadarbhādyairdehasya pratikūlakaiḥ ||
||61||kriyamāṇe viluṭhane viśīrṇāṅgo'samarthakaḥ |
kṣuttṛḍātapavāyvagnyādibhistapto'titāpakaiḥ ||
||62||bandhamuktau tathā deśaprāptāveva suduḥkhadhīḥ |
dadṛśe kaṃcidākrośannaikaṃ tatraiva tasthivān ||
||63||tathā rāgādibhirvargaiḥ śatrubhirduḥkhadāyibhiḥ |
caurairdehābhimānādyaiḥ svānandadhanahāribhiḥ ||
||64||brahmānande pramattaḥ svājñānanidrāvaśīkṛtaḥ |
baddhastvaṃ bandhanairbhogatṛṣṇājvarādibhirdṛḍham ||
||65||advayānandarūpāttvāṃ pracyāvyātīva dhūrtakaiḥ |
dūranīto'si deheṣu saṃsārāraṇyabhūmiṣu ||
||66||sarvaduḥkhanidāneṣu śarīrāditrayeṣu ca |
nānāyoniṣu karmāndhavāsanānirmitāsu ca ||
||67||praveśito'si sṛṣṭo'si baddhaḥ svānandadṛṣṭitaḥ |
anādikālamārabhya duḥkhaṃ cānubhavansadā ||
||68||janmamṛtyujarādoṣanarakādiparamparām |
nirantaraṃ viṣaṇṇo'nubhavannatyantaśokavān ||
||69||avidyābhūtabandhasya nivṛttau duḥkhadasya ca |
svarūpānandasaṃprāptau satyopāyaṃ na labdhavān ||
||70||yathā gāndhāradeśīyaściraṃ daivāddayālubhiḥ |
kaiścitpānthaiḥ pariprāptairmuktadṛṣṭyādibandhanaḥ ||
||71||saḥ svasthairupadiṣṭaśca paṇḍito niścitātmakaḥ |
grāmādgrāmāntaraṃ gacchenmedhāvī mārgatatparaḥ ||
||72||gatvā gāndhāradeśaṃ sa svagṛhaṃ prāpya pūrvavat |
bāndhavaiḥ sampariṣvaktaḥ sukhī bhūtvā sthito'bhavat ||
||73||tvamapyevamanekeṣu duḥkhadāyiṣu janmasu |
bhrānto daivācchubhe mārge jātaśraddhaḥ sukarmakṛt ||
||74||varṇāśramācāraparo'vāptapuṇyamahodayaḥ |
īśvarānugrahāllabdho brahmavidgurusattamaḥ ||
||75||vidhivatkṛtasaṃnyāso vivekādiyutaḥ sudhīḥ |
prāpto brahmopadeśo'dya vairāgyābhyāsataḥ param ||
||76||paṇḍitastatra medhāvī yuktyā vastu vicārayan |
nididhyāsanasampannaḥ prāpto hi tvaṃ paraṃ padam ||
||77||ato brahmātmavijñānamupadiṣṭaṃ yathāvidhi |
mayācāryeṇa te dhīra samyaktatra prayatnavān ||
||78||bhūtvā vimuktabandhastvaṃ chinnadvaitātmasaṃśayaḥ |
nirdvandvo niḥspṛho bhūtvā vicarasva yathāsukham ||
||79||vastuto niṣprapañco'si nityamuktaḥ svabhāvataḥ |
na te bandhavimokṣau staḥ kalpitau tau yatastvayi ||
||80||na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ |
na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā ||
||81||śrutisiddhāntasāro'yaṃ tathaiva tvaṃ svayā dhiyā |
saṃvicārya nididhyāsya nijānandātmakaṃ param ||
||82||sākṣātkṛtvā paricchinnādvaitabrahmākṣaraṃ svayam |
jīvanneva vinirmukto viśrāntaḥ śāntimāśraya ||
||83||vicāraṇīyā vedānto vandanīyo guruḥ sadā |
gurūṇāṃ vacanaṃ pathyaṃ darśanaṃ sevanaṃ nṛṇām ||
||84||gururbrahma svayaṃ sākṣātsevyo vandyo mumukṣubhiḥ |
nodvejanīya evāyaṃ kṛtajñena vivekinā ||
||85||yāvadāyustvayā vandyo vedāntā gururīśvaraḥ |
manasā karmaṇā vācā śrutirevaiṣa niścayaḥ ||
||86||bhāvādvaitaṃ sadā kuryātkriyādvaitaṃ na karhicit |
advaitaṃ triṣu lokeṣu nādvaitaṃ guruṇā saha ||
||87||iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya śrīmacchaṅkarabhagavataḥ kṛtau tattvopadeśaḥ sampūrṇaḥ