Śrīśaṅkarabhagavatpādakṛtā
ātmā jñeyaḥ paro hyātmā yasmādanyan na vidyate |
sarvajñaḥ sarvadṛk śuddhastasmai jñeyātmane namaḥ ||
||1||padavākyapramāṇajñairdīpabhūtaiḥ prakāśitaṃ |
brahma vedarahasyaṃ yaistān nityaṃ praṇato'smyaham ||
||2||yadnāksūryāṃśusampātapraṇaṣṭadhvāntakalmaṣaḥ |
praṇamya tān gurūn vakṣye brahmavidyāviniścayam ||
||3||ātmalābhāt paro nāyo lābhaḥ kaścana vidyate |
yadarthā vedavādāśca smārtāścāpi tu yāḥ kriyāḥ ||
||4||ātmārtho'pi hi yo lābhaḥ sukhāyeṣṭo viparyayaḥ |
ātmalābhaḥ paraḥ prokto nityatvād brahmavedibhiḥ ||
||5||svayaṃ labdhasvabhāvatvā lābhastasya na cāyathaḥ |
anyāpekṣastu yo lābhaḥ so'nyadṛṣṭisamudbhavaḥ ||
||6||anyadṛṣṭistvavidyā syāt tannāśo mokṣa ucyate |
jñānenaiva tu so'pi syād virodhitvān na karmaṇā ||
||7||karmakāryastvanityaḥ syādavidyākāmakārṇaḥ |
pramāṇaṃ veda evātra jñānasyādhigame smṛtaḥ ||
||8||jñānaikārthaparatvāt taṃ vākyamekaṃ tato viduḥ |
ekatvaṃ hyātmano jñeyaṃ vākyārthapratipattitaḥ ||
||9||vācyabhedāt tu tadbhedaḥ kalpyo vācyo'pi tacchruteḥ |
trayaṃ tvetat tataḥ proktaṃ rūpaṃ nāma ca karma ca ||
||10||asadetat trayaṃ tasmādanyonyena hi kalpitam |
kṛto varṇo thatā śabdācchruto'nyatra dhiyā bahiḥ ||
||11||dṛṣṭaṃ cāpi yathārūpaṃ buddheḥ śabdāya kalpate |
evametaj jagat sarvaṃ bhrāntibuddhivikalpitam ||
||12||asadetat tato yuktaṃ saccinmātraṃ na kalpitam |
vedaścāpi sa evādyo vedyaścānyastu kalpitaḥ ||
||13||yena vetti sa vedaḥ syāt svapne sarvaṃ tu māyayā |
yena paśyati tac cakṣuḥ śṛṇoti śrotramucyate ||
||14||yena svapnagato vakti sā vāg ghrāṇaṃ tathaiva ca |
rasanasparśane caiva manaścānyat tathendriyam ||
||15||kalpyopādhibhirevaitad bhinaṃ jñānamanekadhā |
ādhibhedād yatha bhedo maṇerekasya jāyate ||
||16||jāgrataśca tathā bhedo jñānasyāsya vikalpitaḥ |
buddhisthaṃ vyākarotyarthaṃ bhrāntyā tṛṣṇodbhavakriyaḥ ||
||17||svapne yadvat prabodhe ca bahiścāntastathaiva ca |
ālekhyādhyayane yadvat tadanyonyadhiyodbhavam ||
||18||yadāyaṃ kalpayed bhedaṃ tatkāmaḥ san yathākratuḥ |
yatkāmastatkraturbhūtvā kṛtaṃ yat tat prapadyate ||
||19||avidyāprabhavaṃ sarvamasat tasmādidaṃ jagat |
tadvatā sṛśyate yasmāt suṣupte na ca grhyate ||
||20||vidyāvidye śrutiprokte ekatvānyadhiyau gi naḥ |
tasmāt sarvaprayatnena śāstre vidyā vidhīyate ||
||21||citte hyādarśavad yasmācchuddhe vidyā prakāśate |
yamairnityaiśca yajñaiśca tapobhistasya śodhanam ||
||22||śārīrāditapaḥ kuryāt tadviśuddhyarthamuttamam |
manādisamādhānaṃ tattaddehaviśoṣaṇam ||
||23||dṛṣṭaṃ jāgaritaṃ vidyāt smṛtaṃ svapnaṃ tadeva tu |
suṣuptaṃ tadabhāvaṃ ca svamātmānaṃ paraṃ padam ||
||24||suṣuptākhyaṃ tamo'jñānaṃ bījaṃ svapnaprabodhayoḥ |
svātmabodhapradagdhaṃ syād bījaṃ dagdhaṃ yathābhavam ||
||25||tadevaikaṃ tridhā jñeyaṃ māyābījaṃ punaḥ kramāt |
māyāvyātmāvikāro'pi bahudhailo jalārkavat ||
||26||bījaṃ caikaṃ yathā bhinnaṃ prāṇasvapnādibhisthatā |
svapnajāgraccharīeṣu tadvac cātmā jalenduvat ||
||27||māyāhastinamāruhya māyāvyeko yathā vrajet |
āgacchaṃstadvadevātmā prāṇasvapnādigo'calaḥ ||
||28||na hastī na tadārūḍho māyāvyanyo yathā sthitaḥ |
na prāṇādi na taddraṣṭā tathā jño'nyaḥ sadā dṛśiḥ |
||29||abaddhacakṣuṣo nāsti māyā māyāvino'pi vā |
baddhākṣasyaiva sā māyāmāyāvyeva tato bhavet ||
||30||sākṣādeva sa vijñeyaḥ sākṣādātmeti ca śruteḥ |
bhidyate hṛdayagranthirna cedityāditaḥ śruteḥ ||
||31||aśabdāditvato nāsya grahaṇaṃ cendriyairbhavet |
sukhādibhyastathānyatvad buddhyā vāpi kathaṃ bhavet ||
||32||adṛśyo'pi yathā rāhuścandre bimbaṃ yathāmbhasi |
sarvago'pi tathaivātmā buddhāveva sa gṛhyate ||
||33||bhānorbimbaṃ yathā cauṣṇyaṃ jale dṛṣṭaṃ na cāmbhasaḥ |
buddhau bodho na taddharmastathaiva syād vidharmataḥ ||
||34||cakṣuryuktā dhiyo vṛttiryā tāṃ taśyannaluptadṛk |
dṛṣṭerdraṣṭā bhavedātmā śruteḥ śrotā tathā śruteḥ ||
||35||kevalāṃ manaso vṛttiṃ paśyan mantā materajaḥ |
vijñātāluptaśaktitvāt tathā śāstraṃ na hītyataḥ ||
||36||dhyāyatītyavikāritvaṃ tathā lelāyatītyapi |
atra steneti śuddhatvaṃ tathānanvāgataṃ śruteḥ ||
||37||śaktyalopāt suṣupte jñasthatā bodhe'vikārataḥ |
jñeyasyaiva viśeṣastu yatra veti śrutermataḥ ||
||38||vyavadhānād dhi pārokṣyaṃ lokadṛṣṭeranātmanaḥ |
dṛṣṭerātmasvarūpatvāt pratyakṣaṃ brahma tat smṛtam ||
||39||na hi dīpāntarāpekṣā yadvad dīpaprakāśane |
bodhasyātmasvarūpatvān na bodho'nyastatheṣyate ||
||40||viṣayatvaṃ vikāritvaṃ nānātvaṃ vā na hīṣyate |
na heyo nāpyupādeya ātmā nānyena vā tataḥ ||
||41||sabāhyābhyantaro'jīrṇo janmamṛtyujarātigaḥ |
ahamātmeti yo vetti kuto nveva bibheti saḥ ||
||42||pragevaitadvidheḥ karma varṇitvāderapohanāt |
tadasthūlādiśāstrebhyastat tvameveti niścayāt ||
||43||pūrvadehaparityāge jātyādīnāṃ prahāṇataḥ |
dehasyaiva tu jātyādistasyāpyevaṃ hyanātmatā ||
||44||mamāhaṃ cetyato'vidyā śarīrādiṣvanātmasu |
ātmajñānena heyā syādasurāṇāmiti śruteḥ ||
||45||daśāhāśaucakāryāṇāṃ pārivrājye nivartanam |
yathā jñānasya samprāptau tadvaj jātyādikarmaṇām ||
||46||yatkāmastatkraturbhūtvā kṛtaṃ tvajñaḥ prapadyate |
yadā svātmadṛśaḥ kāmāḥ pramucyante'mṛtastadā ||
||47||ātmarūpavidheḥ kāryaṃ kriyādibhyo nivartanam |
na sādhyaṃ sādhanaṃ vātmā nityatṛptaḥ śrutermataḥ ||
||48||utpādyāpyavikāryāṇi saṃskāryaṃ ca kriyāphalam |
nāto'nyat karmaṇaḥ karyaṃ tyajet tasmāt sasādhanam ||
||49||tāpāntatvādanityatvādātmārthatvāc ca yā bahiḥ |
saṃhṛtyātmani tāṃ prītiṃ satyārthī gurumāśrayet ||
||50||śāntaṃ prājñaṃ tathā muktaṃ niṣkryaṃ brahmaṇi sthitam |
śruterācāryavān veda tad viddhīti smṛtestathā ||
||51||sa gurustārayed yuktaṃ śiṣyaṃ śiṣyaguṇānvitam |
brahmavidyāplavenāśu svāntadhvāntamahodadhim ||
||52||dṛṣṭiḥ spṛṣṭiḥ śrutirghrātirmatirvijñātireva ca |
śaktayo'nyāśca bhidyante cidrūpatve'pyupādhibhiḥ ||
||53||apāyodbhūtihīnābhirnityaṃ dīpyan raviryathā |
sarvagaḥ sarvadṛk śuddhaḥ sarvaṃ jānāti sarvadā ||
||54||anyadṛṣṭiḥ śarīrasthastāvanmātro hyavidyayā |
jalendvādyupamabhistu taddharmā ca vibhāvyate ||
||55||dṛṣṭvā bāhyaṃ nimīlyātha smṛtvā tat pravihāya ca |
athonmīlyātmano dṛṣṭiṃ brahma prāpnotyandhvagaḥ ||
||56||prāṇādyevaṃ trikaṃ hitvaḥ tīrṇo'jñānamahodadhim |
svātmastho nirguṇaḥ śuddho buddho muktaḥ svato hi saḥ ||
||57||ajo'haṃ cāmaro'mṛtyurajaro'bhaya eva ca |
sarvajñaḥ sarvadṛk śuddha iti buddho na jāyate ||
||58||pūrvoktaṃ yat tamobījaṃ tan nāstīti viniścayaḥ |
tadbhāve kuto janma brahmaikatvaṃ vijānataḥ ||
||59||kṣīrāt sarpiryathoddhṛtya kṣiptaṃ tasmin na pūrvavat |
buddhyāderjñastathāsatyān na dehī pūrvavad bhavet ||
||60||satyaṃ jñānamanantaṃ ca rasādeḥ pañcakāt param |
syāmadṛśyādiśāstroktamahaṃ brahmeti nibhayaḥ ||
||61||yasmād bhītāḥ pravartante vāñmanaḥpāvakādayaḥ |
tadātmānandatattvajño na bibheti kutaścana ||
||62||nāmādibhyaḥ pare bhūmni svārājye cet sthito'dvaye |
praṇamet kaṃ tadātmajño na kāryaṃ karmaṇā tadā ||
||63||virāḍ vaiśvānaro bāhyaḥ smarannantaḥ prajāpatiḥ |
pravilīne tu sarvasmin prājño'vyākṛtamucyate ||
||64||vācārambhaṇamātratvāt suṣuptāditrikaṃ tvasat |
satyo jñaścāhamityevaṃ satyasandho vimucyate ||
||65||bhārūpatvād yathā bhānornāhorātre tathaiva tu |
jñānājñāne na me syātāṃ cidrūpatvāviśeṣataḥ ||
||66||śāstrasyānatiśaṅkyatvād brahmaiva syāmahaṃ sadā |
brahmaṇo me na heyaṃ syād grāhyaṃ veti ca saṃsmaret ||
||67||ahameva ca bhūteṣu sarveṣveko nabho yathā ||
mayi sarvāṇi bhūtāni paśyannevaṃ na jāyate ||
||68||na bāhyaṃ madhyato vāntarvidyate'nyat svataḥ kvacit |
abāhyāntaḥśruteḥ kiṃcit tasmācchuddhaḥ svayaṃprabhaḥ ||
||69||netinetyādiśāstrebhyaḥ prapañcopaśamo'dvayaḥ |
avijñātādiśāstrācca naiva jñeyo hyato'nyathā ||
||70||sarvasyātmāhameveti brahma ced viditaṃ param |
sa ātmā sarvabhūtānāmātmā hyeṣāmiti śruteḥ ||
||71||jivaścet paramātmānaṃ svātmānaṃ devamañjasā |
devopāsyaḥ sa devānāṃ paśutvāc ca nivartate ||
||72||ahameva sadātmajñaḥ śūnyastvanyairyathāmbaram |
ityevaṃ satyasaṃdhatvādasaddhātā na badhyate ||
||73||kṛpaṇāste'nyathaivāto vidurbrahma paraṃ hi ye |
svarāḍ yo'nanyadṛk svasthastasya devā asan vaśe ||
||74||hitvā jātyādisaṃbandhaṃ vāco'nyāḥ saha karmabhiḥ |
omityevaṃ svamātmānaṃ sarvaṃ śuddhaṃ prapadyatha ||
||75||setuṃ sarvavyavasthānāmahorātrādivarjitam |
tiryagūrdhvamadhaḥ sarvaṃ sakṛjjyotiranāmayam ||
||76||dharmādharmavinirmuktaṃ bhūtabhavyāt kṛtākṛtāt |
svamātmānaṃ paraṃ vidyād vimuktaṃ sarvabandhanaiḥ ||
||77||akurvan sarvakṛcchuddastiṣṭhannatyeti dhāvataḥ |
māyayā sarvaśaktitvādajaḥ san banudhā mataḥ ||
||78||rājavat sākṣimātratvāt sāṃnidhyād bhrāmako yathā |
bhrāmayañ jagadātmāhaṃ niṣkriyo 'kārako'dvayaḥ ||
||79||niguṇaṃ siṣkiyaṃ nityaṃ nirdvandvaṃ yan nirāmayam |
śuddhaṃ buddhaṃ tathā muktaṃ tad brahmāsmīti dhārayet ||
||80||bandhaṃ sokṣaṃ ca sarvaṃ yata idamubhayaṃ heyamekaṃ dvayaṃ ca |
jñeyājñeyābhyatītaṃ paramamadhigataṃ tattvamekaṃ viśuddham |
vijñāyaitad yathāvacchrutimunigaditaṃ śokamohāvatītaḥ |
sarvajñaḥ sarvakṛt syād bhavabhayarahito brāhmaṇo'vāptakṛtyaḥ ||
||81||na svayaṃ svasya nānyaśca nānyasyātmā ca heyagaḥ |
upādeyo na cāpyevamiti samyañmatiḥ smṛtā ||
||82||ātmapratyāyikā hyeṣā sarvavedāntagocarā |
jñātvaitāṃ hi vimucyante sarvasaṃsārabandhanaiḥ ||
||83||rahasyaṃ sarvavedānāṃ devānāṃ cāpi yat param |
pavitraṃ paramaṃ hyetat tadetat samprakāśitam ||
||84||naitad deyamaśāntāya rahasyaṃ jñānamuttamam |
viraktāya pradātavyaṃ śiṣyāyānugatāya ca ||
||85||dadataścātmano jñānaṃ niṣkriyo'nyo na vidyate |
jñānamicchan bhavet tasmād yuktaḥ śiṣyaguṇaiḥ sadā ||
||86||jñānaṃ jñeyaṃ tathā jñātā yasmādanyan na vidyate |
sarvajñaḥ sarvaśaktiryastasmai jñānātmane namaḥ ||
||87||vidyayā tāritāḥ smo yairjanmamṛtyumahodadhim |
sarvajñebhyo namastebhyo gurubhyo'jñānasaṃkulaṃ ||
||88||