Śrīśaṅkarabhagavatpādakṛtā
atha mokṣasādhanopadeśavidhiṃ vyākhyāsyāmo mumukṣūṇāṃ śraddadhānānāmarthināmarthāya ||
||1||tadidaṃ mokṣasādhanaṃ jñānaṃ sādhanasādhyādanityāt sarvasmād viraktāya tyaktaputravittalokaiṣaṇāya pratipannaparamahaṃsapārivrājyāya śamadamadayādiyuktāya śāstraprasiddhaśiṣyaguṇasampannāya śucaye brāhmaṇāya vidhivadupasannāya śiṣyāya jātikarmavṛttavidyādhijanaiḥ parīkṣitāya brūyāt punaḥ punaryāvad grahaṇaṃ dṛḍhībhavati ||
||2||śrutiśca -- ‘parīkṣya ... tattvato brahmavidyāṃ’ iti | dṛḍhagṛhītā hi vidyātmanaḥ śreyase santatyai ca bhavati | vidyāsantataiśca prāṇyanugrahāya bhavati nauriva nadīṃ titīrṣoḥ | śāstraṃ ca -- ‘yadyapi asmā imāmadbhiḥ parigṛhītāṃ dhanasya pūrṇāṃ dadyādetadeva tato bhūyaḥ’ iti | anyathā ca jñānaprāptyabhāvāt -- ‘ācāryavān puruṣo veda’ ‘ ācāryād dhaiva vidyā viditā (sādhiṣṭhaṃ prāpat)’ ‘ācāryaḥ plāvayitā tasya (samyag) jñānaṃ plava ihocyate’ ityādiśrutibhyaḥ smṛtibhyaśca ||
||3||śiṣyasya jñānagrahaṇaṃ ca lingairbuddhvā tadagrahaṇahetūnadharmalaukikapramādanityānitya(vastu) vivekaviṣayāsaṃjātadṛḍhapūrvaśrutatvalokacintāvekṣaṇajātyādyabhimānādīṃstat pratipakṣaiḥ śrutismṛtivihitairapanayedakrodhādibhirahiṃsādibhiśca yamairjñānāviruddhaiśca niyamaiḥ ||
||4||amānitvādiguṇaṃ ca jñānopāyaṃ samyag grāhayet ||
||5||ācāryāścohāpohagrahaṇadhāraṇaśamadamadayānugrahādisampanno labdhāgamo dṛṣṭādṛṣṭabhogeṣvanāsaktastyaktasarvakarmasādhano brahmavid brahmaṇi sthito'bhinnavṛtto dambhadarpakuhakaśāṭhyamāyāmātsaryānṛtāhaṃkāramamatvādidoṣavarjitaḥ kevalaparānugrahaprayojano vidyopayogārthī pūrvamupadiśet -- ‘sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyaṃ’ ‘yatra nānyat paśyati’ ‘ātmā vā idameka evāgra āsīt’ ‘sarvaṃ khalvidaṃ brahma’ ity(ādyaḥ) ātmaikatvapratipādanaparāḥ śrutīḥ ||
||6||upadiśya ca grāhayed brahmaṇo lakṣaṇaṃ -- ‘ya ātmāpahatapāpmā’ ‘ yat sākṣādaparokṣād brahma’ ‘yo'nātmye’ ‘sa vā eṣaḥ’ ‘ aprāṇo hyamanāḥ’ ‘sabāhyābhyantaro hyajaḥ’ ‘vijñānaghana eva’ ‘anantaramabāhyaṃ’ ‘anyadeva tad viditādatho aviditāt’ ‘ākāśo vai nāma’ ityādiśrutibhiḥ ||
||7||smṛtibhiśca -- ‘na jāyate mriyate vā’ ‘nādatte kasyacit pāpaṃ’ ‘yathākāśasthito nityaṃ’ ‘kṣetrajñāṃ cāpi māṃ viddhi’ ‘na sat tan nāsaducyate’ ‘anāditvān nirguṇatvāt’ ‘samaṃ sarveṣu bhūteṣu’ ‘uttamaḥ puruṣaḥ’ ityādibhiḥ śrutyuktalakṣaṇāviruddhābhiḥ paramātmāsaṃsāritvapratipādanaparābhiḥ tasya sarveṇānanyatvapratipādanaparābhiśca ||
||8||evaṃ śrutismṛtibhirgṛhitaparamātmalakṣaṇaṃ śiṣyaṃ saṃsārasāgarāduttitīṣuṃ pṛcchet -- kastvamasi somyeti ||
||9||sa yadi brūyāt -- brāhmaṇaputro'donvayo brahmacāryāsaṃ gṛhastho vedānīmasmi paramahaṃsaparivrāṭ saṃsārasāgarāj janmamṛtyumahāgrahāduttitīṣuriti ||
||10||ācāryo brūyād -- ihaiva te somya mṛtasya śarīraṃ vayobhiradyate mṛdbhāvaṃ vāpadyate tatra kathaṃ saṃsārasāgarādattartumicchasīti ||
||11||sa yadi brūyāt -- anyo'haṃ śarīrāt | śarīraṃ tu jāyate mriyate vayobhiradyate mṛdbhāvamāpadyate śastrāgnyādibhiś ca vināśyate vyādhyādhibhiśca yujyate | tasminnahaṃ svasvakṛtadharmādharmavaśāt pakṣī nīdamiva praviṣṭaḥ punaḥ punaḥ śarīravināśe dharmādharmavaśāccharīrāntaraṃ yāsyāmi pūrvanīḍavināśe pakṣīva nīḍāntaram | evamevāhamanādau saṃsāre devatiryañmanuṣyanirayasthāneṣu svakarmavaśādupāttaṃ śarīraṃ tyajan navaṃ navaṃ cānyadupādadāno janmamaraṇaprabandhacakre ghaṭīyantravat svakarmaṇā bhrāmyamāṇaḥ krameṇedaṃ śarīramāsādya saṃsāracakrabhramaṇādasmān nirviṇṇo bhagavantamupasanno'smi saṃsāracakrabhramaṇapraśamāyeti | tasmān nitya evāhaṃ śarīrādanyaḥ | śarīrāṇyāgacchantyapagacchanti ca vāsāṃṣīva puruṣasyeti ||
||12||ācāryo brūyāt -- sādhvavādhīḥ samyak paśyasi | kathaṃ mṛṣāvādhīḥ brāhmaṇaputro'donvayo brahmacaryāsaṃ gṛhastho vā idānīmasmi paramahaṃsaparivrāḍiti ||
||13||sa yadi brūyāt -- bhagavan, kathamahaṃ mṛṣāvādiṣamiti ||
||14||taṃ prati brūyādācāryaḥ -- yatastvaṃ bhinnajātyanvayasaṃskāraṃ śarīraṃ jātyanvayasaṃskāravarjitasyātmanaḥ pratyajñāsīrbrāhmaṇaputro'donvaya ityādinā vākyeneti ||
||15||sa yadi pṛcchet -- śṛṇu somya yathedaṃ śarīraṃ tvatto bhinnaṃ bhinnajātyanvayasaṃskāraṃ tvaṃ ca jātyanvayasaṃskāravarjita ityuktvā taṃ smārayet -- smartumarhasi somya paramātmānaṃ sarvātmānaṃ yathoktalakṣaṇaṃ śrāvito'si ‘sadeva somyedaṃ’ ityādi(bhiḥ) śrutibhiḥ smṛtibhiśca | lakṣaṇaṃ ca tasya śrutibhiḥ smṛtibhiśca ||
||17||labdhaparamātmalakṣaṇasmṛtaye brūyāt -- yo'sāvākāśanāmā nāmarūpābhyāmarthāntarabhūto'śarīro'sthūlādilakṣaṇo'pahatapāpmatvādilakṣaṇ aśca sarvaiḥ saṃsāradharmairanāgandhitaḥ ‘yat sākṣādaparokṣād brahma ... eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ’ ‘adṛṣṭo draṣṭā aśrutaḥ śrotā amato mantā avijñāto vijñātā’ nityavijñānasvarūpo'nantaro'bāhyaḥ ‘ vijñānaghana eva’ paripūrṇa ākāśavatanantaśaktiḥ ātmā sarvasya, aśanāyādivarjitaḥ, āvirbhāvatirobhāvavarjitaśca svātmavilakṣaṇayornāmarūpayorjagadbījabhūtayoḥ svātmasthayoḥ tattvānyatvābhyāmanirvacanīyayoḥ svasaṃvedyayoḥ sadbhāvamātreṇācintyaśaktitvād vyākartāvyākṛtayoḥ ||
||18||te nāmarūpe'vyākṛte sati vyākriyamāṇe tasmādetasmādātmana ākāśanāmākṛtī saṃvṛtte | tac cākāśākhyaṃ bhūtamanena prakāreṇa paramātmanaḥ sambhūtaṃ prasannāt salilān malamiva phenam | na salilaṃ na ca salilādatyantabhinnaṃ phenam | salilavyatirekeṇadarśanāt | salilaṃ tu svacchamanyat phenān malarūpāt | evaṃ paramātmā nāmarūpābhyāmanyaḥ phenāsthānīyābhyāṃ śuddhaḥ prasannastadvilakṣaṇaḥ | te nāmarūpe'vyākṛte satī vyākriyamāṇe phenasthānīye ākāśanāmākṛtī saṃvṛtte ||
||19||tato'pi sthūlabhāvamāpadyamāne nāmarūpe vyākriyamāṇe vāyubhāvamāpadyete tato'pyagnibhāvamagnerabhāvaṃ tataḥ pṛthvībhāvamityevaṃkrameṇa pūrvapūrvo(ttaro) ttarānupraveśena pañcamahābhūtāni pṛthivyantānyutpannāni | tataḥ pañcamahābhūtaguṇaviśiṣṭā pṛth(i) vī | pṛth(i) vyāśca pañcātmakyo vrīhiyavādyā oṣadhayo jāyante | tābhyo bhakṣitābhyo lohitaṃ śukraṃ ca strīpuṃsaśarīrasaṃbandhi jāyate | tadubhayaṃ ṛtukāle'vidyāprayuktakāmakhajanirmathanodbhūtaṃ mantrasaṃskṛtaṃ garbhāśaye niṣicyate | tat svayonirasānupraveśena vivardhamānaṃ garbhībhūtaṃ daśame navame vā māsi sañjāyate ||
||20||tajjātaṃ labdhanāmākṛtikaṃ jātakarmādibhirmantrasaṃskṛtaṃ punarupanayanasaṃskārayogena gṛhasthasaṃjñaṃ bhavati | tadeva śarīraṃ patnīsaṃyogasaṃskārayogena gṛhasthasaṃjñaṃ bhavati | tadeva vanasthasaṃskāreṇa tāpasasaṃjñaṃ bhavati | tadeva kriyāvinivṛttinimittasaṃskāreṇa parivrāṭsaṃjñaṃ bhavati | ityevaṃ tvatto bhinnaṃ bhinnajātyanvayasaṃskāraṃ śarīram ||
||21||manaścendriyāṇi ca nāmarūpātmakānyeva ‘annamayaṃ hi somya manaḥ’ ityādiśrutibhyaḥ ||
||22||kathaṃ cāhaṃ bhinnajātyanvayasaṃskāravarjita ityetacchṛṇu | yo'sau nāmarūpayorvyākartā nāmarūpadharmavilakṣaṇaḥ sa eva nāmarūpe vyākurvan sṛṣṭvedaṃ śarīraṃ svayaṃ saṃskāradharmavarjito nāmarūpa iha praviṣṭo'nyairadṛṣṭaḥ svayaṃ paśyaṃstathā'śrutaḥ śṛṇvannamato manvāno'vijñāto vijānaṃ -- ‘sarvāṇi rūpāṇi vicitya dhīro nāmāni kṛtvābhivadan yadāste’ iti | asminnarthe śrutayaḥ sahasraśaḥ ‘tat sṛṣṭvā tadevānuprāviśat’ ‘antaḥ praviṣṭaḥ śāstā janānāṃ’ ‘sa eṣa iha praviṣṭaḥ’ ‘eṣa ta ātmā’ ‘sa etameva sīmānaṃ vidāryaitayā dvārā prāpadyata’ ‘eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍho'tmā’ ‘seyaṃ devataikṣata hantāhamimāstisro devatāḥ’ ‘aśarīraṃ śarīreṣu’ ityādyāḥ ||
||23||smṛtayo'pi ‘ātmaiva devatāḥ sarvāḥ’ ‘navadvāre pure dehī’ ‘ kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi’ ‘samaṃ sarveṣu bhūteṣu’ ‘ upadraṣṭānumantā ca’ ‘uttamaḥ puruṣastvanyaḥ’ ityādyāḥ | tasmāj jātyanvayasaṃskāravarjitastvamiti siddham ||
||24||sa yadi brūyāt -- anya evāhamajñaḥ sukhī duḥkhī baddhaḥ saṃsārī, anyo'sau madvilakṣaṇo'saṃsārī devaḥ, tamahaṃ balyupahāranamaskārādibhirvarṇaśramakarmabhiścārādhya saṃsārasāgarāduttitīrṣurasmi kathamahaṃ sa eveti ||
||25||ācāryo brūyāt -- naivaṃ somya pratipattumarhasi pratiṣiddhatvād bhedapratipatteḥ | kathaṃ pratiṣiddhā bhedapratipattirityata āha -- ‘ anyo'sāvanyo'hamasmīti na sa veda’ ‘mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati’ ityevamādyāḥ ||
||26||etā eva śrutayo bhedapratipatteḥ saṃsāragamanaṃ darśayanti ||
||27||abhedapratipatteśca mokṣaṃ darśayanti sahasraśaḥ -- ‘sa ātmā tat tvamasi’ iti paramātmabhāvaṃ vidhāya ‘ācāryavān puruṣo veda’ ityuktvā ‘tasya tāvadeva ciraṃ’ iti mokṣaṃ darśayantyabhedavijñānādeva satyasandhasyātaskarasyeva dāhādyabhāvadṛṣṭāntena saṃsārābhāvaṃ darśayanti bhedadarśanādasatyābhisandhasya saṃsāragamanaṃ darśayanti taskarasyeva dāhādidṛṣṭāntena ||
||28||‘ta iha vyāghro vā’ ityādinā cābhedadarśanāt ‘(sa) svarāḍ bhavati’ ityuktvā tadvipaītena bhedadarśanena saṃsāragamanaṃ darśayanti -- ‘atha ye'nyathāto viduranyarājānaste kṣayyalokā bhavanti’ iti pratiśākham | tasmān mṛṣaivāvādīḥ -- brāhmaṇaputro'donvayaḥ saṃsārī paramātmavilakṣaṇa iti ||
||29||tasmāt pratisiddhatvāt bhedadarśanasya bhedaviṣayatvāc ca karmopādānasya, karmasādhanatvāc ca yajñopavītādeḥ karmasādhanopādānasya paramātmābhedapratipattyā pratiṣedhaḥ kṛto veditavyaḥ | karmaṇāṃ tatsādhanānāṃ ca yajñopavītādīnāṃ paramātmābhedapratipattiviruddhatvāt | saṃsāriṇo hi karmāṇi vidhīyante tatsādhanāni ca yajñopavītādīni na paramātmano'bhedadarśinaḥ | bhedadarśanamātreṇa ca tato'nyatvam ||
||30||yadi ca karmāṇi kartavyāni na nivartayiṣitāni karmasādhanāsambandhinaḥ karmanimittajātyāśramādyasambandhinaśca paramātmana ātmanaivābhedapratipattiṃ nāvakṣyat ‘sa ātmā tat tvamasi’ ityevamādibhirniścitarūpairvākyairbhedapratipattinindāṃ ca nābhyadhāsyat ‘ eṣa nityo mahimā brāhmaṇasya’ ‘ananvāgataṃ puṇyenānanvāgataṃ pāpena’ ‘atra steno'stena’ ityādinā ||
||31||karmāsambandharūpatvaṃ karmanimittavarṇādyasambandharūpatāṃ (ca) nābhyadhāsyat karmāṇi (ca) karmasādhanāni (ca) yajñopavītādīni yadyaparitityājayiṣitāni | tasmāt sasādhanaṃ karma parityaktavyaṃ mumukṣuṇā paramātmābhedadarśanavirodhāt | ātmā ca para eveti pratipattavyo yathāśrutyuktalakṣaṇaḥ ||
||32||sa yadi brūyāt -- bhagavn dahyamāne chidyamāne vā dehe pratyakṣā vedanā, aśanāyādinimittaṃ ca pratyakṣaṃ duḥkhaṃ mama | paraścātmā ‘apahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ’ sarvasaṃsāradharmavivarjitaḥ śrūyate sarvaśrutiṣu smṛtiṣu ca | kathaṃ tadvilakṣaṇo'nekasaṃsāradharmasaṃyuktaḥ paramātmānamātmatvena māṃ ca saṃsāriṇaṃ paramātmatvenāgnimiva śītatvena pratipadyeyam | saṃsāri ca san sarvābhyudayaniḥśreyasasādhane'dhikṛto'bhyudayaniḥśreyasasādhanāni karmāṇi tatsādhananāni ca yajñopavītādīni kathaṃ pariyajeyamiti ||
||33||taṃ prati brūyāt -- yadavoco dahyamāne vā dehe pratyakṣā vedanopalabhyate mameti tadasat | kasmāt | dahyamāne chidyamāna iva vṛkṣa upalabdhurupalabhyamāne karmaṇi śarīre dāhacchedavedanāyā upalabhyamānatvād dāhādisamānāśrayaiva vedanā | yatra hi dāhaḥ chedo vā kriyate tatraiva vyapadiśati dāhādivedanāṃ loko na dāhādyupalabdharīti | katham | kva te vedaneti pṛṣṭaḥ śirasi me vedanorasyudara iti yatra dāhādistatra vyapadiśati nopalabdharīti | yadyupalabdhari vedanā syād vedanānimittaṃ vā dāhacchedādi vedanāśrayatvenopadiśed dāhādyāśrayavat ||
||34||svayaṃ ca nopalabhyeta cakṣurgatarūpavat | tasmād dāhacchedādisamānāśrayatvenopalabhyamānatvād dāhādivat karmabhūtaiva vedanā | bhāvarūpatvāc ca sāśrayā taṇḍulapākavat | vedanāsamānāśraya eva tatsaṃskāraḥ | smṛtisamānakāla evopalabhyamānatvāt | vedanāviṣayastannimittaviṣayaśca dveṣo'pi saṃskārasamānāśraya eva | tathā coktaṃ -- ‘rūpasaṃskāratulyādhi rāgadveṣau bhayaṃ ca yat | gṛhyate dhīśrayaṃ tasmāj jñātā śuddho'bhayaḥ sadā’ ||
||35||kimāśrayaḥ punā rūpādisaṃskārādaya iti | ucyate | yatra kāmādayaḥ | kva punaste kāmādayaḥ | ‘kāmaḥ saṅkalpo vicikitsā’ ityādiśruterbuddhāveva | tatraiva rūpādisaṃskārādayo'pi ‘kasmin nu rūpāṇi pratiṣṭhitānīti hṛdaye’ iti śruteḥ | ‘kāmā ye'sya hṛdi śritāḥ’ ‘tīrṇo hi’ ‘asaṅgo hyayaṃ’ ‘tad vā asyaitadaticchandāḥ’ ityādiśrutiśatebhyaḥ ‘avikāryo'yamucyate’ ‘anāditvān nirguṇatvāt’ ityādi -- icchādveṣādi ca kṣetrasyaiva viṣayasya dharmo nātmana iti -smṛtibhyaśca karmasthaivāśuddhirnātmasthā iti ||
||36||ato rūpādisaṃskārādyaśuddhisaṃbandhābhāvān na parasmādātmano vilakṣaṇastvamiti pratyakṣādivirodhābhāvād yuktaṃ para evātmāhamiti pratipattuṃ -- ‘ tadātmānamevāved (ahaṃ brahmāsmi)’ ‘ekadhaivānumdraṣṭavyaṃ’ ‘ ahamevādhastāt’ ‘ātmaivādhastāt’ ‘sarvamātmānaṃ paśyet’ ‘ yatra tvasya sarvamātmaiva’ ‘idaṃ sarvaṃ yadayamātmā’ ‘sa eṣo ('kalaḥ)’ ‘anantaramabāhyaṃ’ ‘sabāhyābhyantaro hyajaḥ’ ‘ brahmaivedaṃ’ ‘etayā dvārā prāpadyata’ ‘prajñānasya nāmadheyāni’ ‘satyaṃ jñānamanantaṃ brahma’ ‘tasmād vā’ ‘ tat sṛṣṭvā tadevānupraviśat’ ‘eko devaḥ sarvabhūteṣu guḍhaḥ’ ‘ aśarīraṃ śarīreṣu’ ‘na jāyate mriyate’ ‘svapnāntaṃ jāgaritāntaṃ’ ‘sa ma ātmeti vidyāt’ ‘yastu sarvāṇi bhūtāni’ ‘tadejati tan naijati’ ‘venastat paśyan’ ‘tadevāgniḥ’ ‘ ahaṃ manurabhavaṃ sūryaśca’ ‘antaḥ praviṣṭaḥ śāstā janānāṃ’ ‘ sadeva somya’ ‘tat satyaṃ sa ātmā tat tvamasi’ ityādiśrutibhyaḥ ||
||37||smṛtibhyaśca -- ‘pūḥ prāṇinaḥ ... guhāśayasya’ ‘ātmaiva devatāḥ’ ‘navadvāre pure’ ‘samaṃ sarveṣu bhūteṣu’ ‘ vidyāvinayasampanne’ ‘avibhaktaṃ vibhakteṣu’ ‘vāsudevaḥ sarvaṃ’ ityādibhyaḥ, eka evātmā paraṃ brahma (sarva) saṃsāradharmavinirmuktastvamiti siddham ||
||38||sa yadi brūyāt -- yadi bhagavan ‘anantaro'bāhyaḥ’ ‘sabāhyābhyantaro hyajaḥ’ ‘kṛtsnaḥ prajñānaghana eva’ saindhavaghanavadātmā sarvamūrtibhedavarjita ākāśavadekarasaḥ kimidaṃ dṛśyate śrūyate vā sādhyaṃ sādhanaṃ (vā) sādhakaśceti śrutismṛtilokaprasiddhaṃ vādiśatavipratipattiviṣaya iti ||
||39||ācāryo brūyāt -- avidyākṛtametad yadidaṃ dṛśyate śrūyate vā paramārthatastveka avātmā avidyādṛṣṭeranekavadavabhāsate timiradṛṣṭyānekacandravat | ‘yatra vānyadiva syāt’ ‘yatra hi dvaitamiva bhavati itara itaraṃ paśyati’ ‘mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti’ ‘atha yatrānuat paśyatyanyacchṛṇotyanyad vijānāti tadalpaṃ ... atha yadalpaṃ tan martyaṃ’ iti ‘vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ’ (‘ anṛtaṃ’ ) ‘anyo'sāvanyo'haṃ’ iti bhedadarśananindopapatteravidyākṛtaṃ dvaitaṃ ‘ekamevādvitīyaṃ’ ‘ yatra tvasya’ ‘ko mohaḥ kaḥ śokaḥ’ ityādyekatvavidhiśrutibhyaśceti ||
||40||yadyevaṃ bhagavan, kimarthaṃ śrutyā sādhyasādhanādibheda ucyate utpattiḥ pralayaśceti ||
||41||atrocyate -- avidyāvata upāttaśarīrādibhedasyeṣṭāniṣṭayoginamātmānaṃ manyamānasya sādhanaireveṣṭāniṣṭaprāptiparihāropāyavivekamajānata iṣṭaprāptiṃ cāniṣṭaparihāraṃ cecchataḥ śanaistadviṣayamajñānaṃ nivartayati śāstraṃ na sādhyasādhanādibhedaṃ vidhatte | aniṣṭarūpaḥ saṃsāro hi sa iti tad bhedadṛṣṭimevāvidyāṃ saṃsāramūlamunmūlayati utpattipralayādyekatvopapattipradarśanena ||
||42||avidyāyāmunmūltitāyāṃ śrutismṛtinyāyebhyaḥ ‘anantaramabāhyaṃ’ ‘ sabāhyābhyantaro hyajaḥ’ saidhavaghanavat ‘prajñānaghana eva’ ekarasa ātmā ākāśavat paripūrṇa ityatraivaikā prajñā pratiṣṭhitā paramārthadarśino bhavati na sādhyasādhanotpattipralayādibhedenāśuddhigandho'pyupapadyate ||
||43||tac caitat paramārthadarśanaṃ pratipattumicchatā varṇāśramādyabhimānakṛtapāṅktarūpaputravittalokaiṣaṇādibhyo vyutthānaṃ kartavyam | samyakpratyayavirodhāt tadabhimānasya bhedadarśanapratiṣedhārthopapattiścopapadyate | na hyekasminnātmanyasaṃsāritvabuddhau śāstranyāyotpāditāyāṃ tadviparītā buddhirbhavati | na hy agnau śitatvabuddhiḥ, śarīre vājarāmaraṇabuddhiḥ | tasmādavidyākāryatvāt sarvakarmaṇāṃ tatsādhanānāṃ ca yajñopavītādīnāṃ paramārthadarśaniṣṭena tyāgaḥ kartavyaḥ ||
||44||iti śiṣyapratibodhana(vidhi) prakaraṇam