Śaṅkara by tradition
sargasthitipralayahetumacintyaśaktiṃ viśveśvaraṃ viditaviśvamanantamūrtim |
nirmuktabandhanamapārasukhāmburāśiṃ śrīvallabhaṃ vimalabodhaghanaṃ namāmi ||
||1||yasya prasādādahameva viṣṇurmayyeva sarvaṃ parikalpitaṃ ca |
itthaṃ vijānāmi sadātmarūpaṃ tasyāṃghripadmaṃ praṇato'smi nityam ||
||2||tāpatrayārkasaṃtaptaḥ kaścidudvignamānasaḥ |
śamādisādhanairyuktaḥ sadguruṃ paripṛcchati ||
||3||anāyāsena yenāsmānmuccyeyaṃ bhavabandhanāt |
tanme saṃkṣipya bhagavankevalaṃ kṛpayā vada ||
||4||gururuvāca
sādhvīte vacanavyaktiḥ pratibhāti vadāmi te |
idaṃ taditi vispaṣṭaṃ sāvadhānamanāḥ śṛṇu ||
||5||tattvamasyādivākyotthaṃ yajjīvaparamātmanoḥ |
tādātmyaviṣayaṃ jñānaṃ tadidaṃ muktisādhanam ||
||6||śiṣya uvāca
ko jīvaḥ kaḥ paraścātmā tādātmyaṃ vā kathaṃ tayoḥ |
tattvamasyādivākyaṃ vā kathaṃ tatpratipādayet ||
||7||gururuvāca
atra brūmaḥ samādhānaṃ ko'nyo jīvastvameva hi |
yastvaṃ pṛcchasi māṃ ko'haṃ brahmaivāsi na saṃśayaḥ ||
||8||śiṣya uvāca
padārthameva jānāmi nādyāpi bhagavansphuṭam |
ahaṃ brahmeti vākyārthaṃ pratipadye kathaṃ vada ||
||9||gururuvāca
satyamāha bhavānatra vigānaṃ naiva vidyate |
hetuḥ padārthabodho hi vākyārthāvagateriha ||
||10||antaḥkaraṇatadvṛttisākṣicaitanyavigrahaḥ |
ānandarūpaḥ satyaḥ sankiṃ nātmānaṃ prapadyase ||
||11||satyānandasvarūpaṃ dhīsākṣiṇaṃ bodhavigraham |
cintayātmatayā nityaṃ tyaktvā dehādigāṃ dhiyam ||
||12||rūpādimānyataḥ piṇḍastato nātmā ghaṭādivat |
viyadādimahābhūtavikāratvācca kumbhavat ||
||13||anātmā yadi piṇḍo'yamuktahetubalānmataḥ |
karāmalakavatsākṣādātmānaṃ pratipādaya ||
||14||ghaṭadraṣṭā ghaṭādbhinnaḥ sarvathā na ghaṭo yathā |
dehadraṣṭā tathā deho nāhamityavadhāraya ||
||15||evamindriyadṛṅnāhamindriyāṇīti niścinu |
manobuddhistathā prāṇo nāhamityavadhāraya ||
||16||saṃghāto'pi tathā nāhamiti dṛśyavilakṣaṇam |
draṣṭāramanumānena nipuṇaṃ sampradhāraya ||
||17||dehendriyādayo bhāvā hānādivyāpṛtikṣamāḥ |
yasya sannidhimātreṇa so'hamityavadhāraya ||
||18||anāpannavikāraḥ sannayaskāntavadeva yaḥ |
buddhyādīṃścālayetpratyak so'hamityavadhāraya ||
||19||ajaḍātmavadābhānti yatsānnidhyājjaḍā api |
dehendriyamanaḥprāṇāḥ so'hamityavadhāraya ||
||20||agamanme mano'nyatra sāmprataṃ ca sthirīkṛtam |
evaṃ yo vetti dhīvṛttiṃ so'hamityavadhāraya ||
||21||svapnajāgarite suptiṃ bhāvābhāvau dhiyāṃ tathā |
yo vettyavikriyaḥ sākṣātso'hamityavadhāraya ||
||22||ghaṭāvabhāsako dīpo ghaṭādanyo yatheṣyate |
dehāvabhāsako dehī tathāhaṃ bodhavigrahaḥ ||
||23||putravittādayo bhāvā yasya śeṣatayā priyāḥ |
draṣṭā sarvapriyatamaḥ so'hamityavadhāraya ||
||24||parapremāspadatayā mā na bhūvamahaṃ sadā |
bhūyāsamiti yo draṣṭā so'hamityavadhāraya ||
||25||yaḥ sākṣilakṣaṇo bodhastvaṃpadārthaḥ sa ucyate |
sākṣitvamapi boddhṛtvamavikāritayātmanaḥ ||
||26||dehendriyamanaḥprāṇāhaṅkṛtibhyo vilakṣaṇaḥ |
projjhitāśeśaṣaḍbhāvavikārastvaṃpadābhidhaḥ ||
||27||tvamarthamevaṃ niścitya tadarthaṃ cintayetpunaḥ |
atadvyāvṛttirūpeṇa sākṣādvidhimukhena ca ||
||28||nirastāśeṣasaṃsāradoṣo'sthulādilakṣaṇaḥ |
adṛśyatvādiguṇakaḥ parākṛtatamomalaḥ ||
||29||nirastātiśayānandaḥ satyaprajñānavigrahaḥ |
sattāsvalakṣaṇaḥ pūrṇa paramātmeti gīyate ||
||30||sarvajñatvaṃ pareśatvaṃ tathā sampūrṇaśaktitā |
vedaiḥ samarthyate yasya tadbrahmetyavadhāraya ||
||31||yajjñānātsarvavijñānaṃ śrutiṣu pratipāditam |
mṛdādyanekadṛṣṭāntaistadbrahmetyavadhāraya ||
||32||yadānantyaṃ pratijñāya śrutistatsiddhaye jagau |
tatkāryatvaṃ prapañcasya tadbrahmetyavadhāraya ||
||33||vijijñāsyatayā yacca vedānteṣu mumukṣubhiḥ |
samarthyate'tiyatnena tadbrahmetyavadhāraya ||
||34||jīvātmanā praveśaśca niyantṛtvaṃ ca tān prati |
śrūyate yasya vedeṣu tadbrahmetyavadhāraya ||
||35||karmaṇāṃ phaladātṛtvaṃ yasyaiva śrūyate śrutau |
jīvānāṃ hetukartṛtvaṃ tadbrahmetyavadhāraya ||
||36||tattvaṃpadārthau nirṇītau vākyārthaścintyate'dhunā |
tādātmyamatra vākyārthastayoreva padārthayoḥ ||
||37||saṃsargo vā viśiṣṭo vā vākyārtho nātra sammataḥ |
akhaṇḍaikarasatvena vākyārtho viduṣāṃ mataḥ ||
||38||pratyagbodho ya ābhāti so'dvayānandalakṣaṇaḥ |
advayānandarūpaśca pratyagbodhaikalakṣaṇaḥ ||
||39||itthamanyonyatādātmyapratipattiryadā bhavet |
abrahmatvaṃ tvamarthasya vyāvarteta tadaiva hi ||
||40||tadarthasya pārokṣyaṃ yadyevaṃ kiṃ tataḥ śruṇu |
pūrṇānandaikarūpeṇa pratyagbodhovatiṣṭhate ||
||41||tattvamasyādivākyaṃ ca tādātmyapratipādane |
lakṣyau tattvaṃpadārthau dvāvupādāya pravartate ||
||42||hitvā dvau śabalau vācyau vākyaṃ vākyārthabodhane |
yathā pravartate'smābhistathā vyākhyātamādarāt ||
||43||ālambanatayābhāti yo'smatpratyayaśabdayoḥ |
antaḥkaraṇasaṃbhinnabodhaḥ sa tvaṃpadābhidhaḥ ||
||44||māyopādhirjagadyoniḥ sarvajñatvādilakṣaṇaḥ |
parokṣyaśabalaḥ satyādyātmakastatpadābhidhaḥ ||
||45||pratyakparokṣataikasya sadvitīyatvapūrṇatā |
virudhyate yatastasmāllakṣaṇā sampravartate ||
||46||mānāntaravirodhe tu mukhyārthasya parigrahe |
mukhyārthenāvinābhūte pratītirlakṣaṇocyate ||
||47||tattvamasyādivākyeṣu lakṣaṇā bhāgalakṣaṇā |
so'yamityādivākyasthapadayoriva nāparā ||
||48||ahaṃ brahmetivākyārthabodho yāvaddṛḍhībhavet |
śamādisahitastāvadabhyasecchravaṇādikam ||
||49||śrutyācāryaprasādena dṛḍho bodho yadā bhavet |
nirastāśeṣasaṃsāranidānaḥ puruṣastadā ||
||50||viśīrṇakāryakaraṇo bhūtasūkṣmairanāvṛtaḥ |
vimuktakarmanigaḍaḥ sadya eva vimucyate ||
||51||prārabdhakarmavegena jīvanmukto yadā bhavet |
kiñcitkālamanārabdhakarmabandhasya saṃkṣaye ||
||52||nirastātiśayānandaṃ vaiṣṇavaṃ paramaṃ padam |
punarāvṛttirahitaṃ kaivalyaṃ pratipadyate ||
||53||iti paramahaṃsaparivrājakācāryaśrīmacchaṅkarācāryaviracitā vākyavṛttiḥ samāpta