sādhāraṇavyavahāramātṛkāprakaraṇam
vyavahārān nṛpaḥ paśyed vidvadbhir brāhmaṇaiḥ saha
dharmaśāstrānusāreṇa krodhalobhavivarjitaḥ
||1||śrutādhyayanasaṃpannā dharmajñāḥ satyavādinaḥ
rājñā sabhāsadaḥ kāryā ripau mitre ca ye samāḥ
||2||apaśyatā kāryavaśād vyavahārān nṛpeṇa tu
sabhyaiḥ saha niyoktavyo brāhmaṇaḥ sarvadharmavit
||3||rāgāl lobhād bhayād vāpi smṛtyapetādikāriṇaḥ
sabhyāḥ pṛthak pṛthag daṇḍyā vivādād dviguṇaṃ damam
||4||smṛtyācāravyapetena mārgeṇādharṣitaḥ paraiḥ
āvedayati ced rājñe vyavahārapadaṃ hi tat
||5||pratyarthino'grato lekhyaṃ yathāveditam arthinā
samāmāsatadardhāharnāmajātyādicihnitam
||6||śrutārthasyottaraṃ lekhyaṃ pūrvāvedakasaṃnidhau
tato'rthī lekhayet sadyaḥ pratijñātārthasādhanam
||7||tatsiddhau siddhim āpnoti viparītam ato'nyathā
catuṣpād vyavahāro'yaṃ vivādeṣūpadarśitaḥ
||8||asādhāraṇavyavahāramātṛkāprakaraṇam
abhiyogam anistīrya nainaṃ pratyabhiyojayet
abhiyuktaṃ ca nānyena noktaṃ viprakṛtiṃ nayet
||9||kuryāt pratyabhiyogaṃ ca kalahe sāhaseṣu ca
ubhayoḥ pratibhūr grāhyaḥ samarthaḥ kāryanirṇaye
||10||nihnave bhāvito dadyād dhanaṃ rājñe ca tatsamam
mithyābhiyogī dviguṇam abhiyogād dhanaṃ vahet
||11||sāhasasteyapāruṣyago'bhiśāpātyaye striyām
vivādayet sadya eva kālo'nyatrecchayā smṛtaḥ
||12||deśād deśāntaraṃ yāti sṛkkiṇī parileḍhi ca
lalāṭaṃ svidyate cāsya mukhaṃ vaivarṇyam eti ca
||13||pariśuṣyatskhaladvākyo viruddhaṃ bahu bhāṣite
vākcakṣuḥ pūjayati no tathauṣṭhau nirbhujaty api
||14||svabhāvād vikṛtiṃ gacchen manovākkāyakarmabhiḥ
abhiyoge'tha sākṣye vā duṣṭaḥ sa parikīrtitaḥ
||15||saṃdigdhārthaṃ svatantro yaḥ sādhayed yaś ca niṣpatet
na cāhūto vadet kiṃcid dhīno daṇḍyaś ca sa smṛtaḥ
||16||sākṣiṣūbhayataḥ satsu sākṣiṇaḥ pūrvavādinaḥ
pūrvapakṣe'dharībhūte bhavanty uttaravādinaḥ
||17||sapaṇaś ced vivādaḥ syāt tatra hīnaṃ tu dāpayet
daṇḍaṃ ca svapaṇaṃ caiva dhanine dhanam eva ca
||18||chalaṃ nirasya bhūtena vyavahārān nayen nṛpaḥ
bhūtam apy anupanyastaṃ hīyate vyavahārataḥ
||19||nihnute likhitaṃ naikam ekadeśe vibhāvitaḥ
dāpyaḥ sarvaṃ nṛpeṇārthaṃ na grāhyas tv aniveditaḥ
||20||smṛtyor virodhe nyāyas tu balavān vyavahārataḥ
arthaśāstrāt tu balavad dharmaśāstram iti sthitiḥ
||21||pramāṇaṃ likhitaṃ bhuktiḥ sākṣiṇaś ceti kīrtitam
eṣām anyatamābhāve divyānyatamam ucyate
||22||sarveṣv arthavivādeṣu balavaty uttarākriyā
ādhau pratigrahe krīte pūrvā tu balavattarā
||23||paśyato'bruvato bhūmer hānir viṃśativārṣikī
pareṇa bhujyamānāyā dhanasya daśavārṣikī
||24||ādhisīmopanikṣepajaḍabāladhanair vinā
tathopanidhirājastrīśrotriyāṇāṃ dhanair api
||25||ādhyādīnāṃ vihartāraṃ dhanine dāpayed dhanam
daṇḍaṃ ca tatsamaṃ rājñe śaktyapekṣam athāpi vā
||26||āgamo'bhyadhiko bhogād vinā pūrvakramāgatāt
āgame'pi balaṃ naiva bhuktiḥ stokāpi yatra no
||27||āgamas tu kṛto yena so'bhiyuktas tam uddharet
na tatsutas tatsuto vā bhuktis tatra garīyasī
||28||yo'bhiyuktaḥ paretaḥ syāt tasya rikthī tam uddharet
na tatra kāraṇaṃ bhuktir āgamena vinākṛtā
||29||nṛpeṇādhikṛtāḥ pūgāḥ śreṇayo'tha kulāni ca
pūrvaṃ pūrvaṃ guru jñeyaṃ vyavahāravidhau nṛṇām
||30||balopādhivinirvṛttān vyavahārān nivartayet
strīnaktamantarāgārabahiḥśatrukṛtāṃs tathā
||31||mattonmattārtavyasanibālabhītādiyojitaḥ
asaṃbaddhakṛtaś caiva vyavahāro na sidhyati
||32||pranaṣṭādhigataṃ deyaṃ nṛpeṇa dhanine dhanam
vibhāvayen na cel liṅgais tatsamaṃ daṇḍam arhati
||33||rājā labdhvā nidhiṃ dadyād dvijebhyo'rdhaṃ dvijaḥ punaḥ
vidvān aśeṣam ādadyāt sa sarvasya prabhur yataḥ
||34||itareṇa nidhau labdhe rājā ṣaṣṭhāṃśam āharet
aniveditavijñāto dāpyas taṃ daṇḍam eva ca
||35||deyaṃ caurahṛtaṃ dravyaṃ rājñā jānapadāya tu
adadad dhi samāpnoti kilbiṣaṃ yasya tasya tat
||36||ṛṇādānaprakaraṇam
aśītibhāgo vṛddhiḥ syān māsi māsi sabandhake
varṇakramāc chataṃ dvitricatuṣpañcakam anyathā
||37||kāntāragās tu daśakaṃ sāmudrā viṃśakaṃ śatam
dadyur vā svakṛtāṃ vṛddhiṃ sarve sarvāsu jātiṣu
||38||saṃtatis tu paśustrīṇāṃ rasasyāṣṭaguṇā parā
vastradhānyahiraṇyānāṃ catustridviguṇā parā
||39||prapannaṃ sādhayann arthaṃ na vācyo nṛpater bhavet
sādhyamāno nṛpaṃ gacchan daṇḍyo dāpyaś ca taddhanam
||40||gṛhītānukramād dāpyo dhaninām adhamarṇikaḥ
dattvā tu brāhmaṇāyaiva nṛpates tadanantaram
||41||rājñādhamarṇiko dāpyaḥ sādhitād daśakaṃ śatam
pañcakaṃ ca śataṃ dāpyaḥ prāptārtho hy uttamarṇikaḥ
||42||hīnajātiṃ parikṣīṇam ṛṇārthaṃ karma kārayet
brāhmaṇas tu parikṣīṇaḥ śanair dāpyo yathodayam
||43||dīyamānaṃ na gṛhṇāti prayuktaṃ yaḥ svakaṃ dhanam
madhyasthasthāpitaṃ cet syād vardhate na tataḥ param
||44||avibhaktaiḥ kuṭumbārthe yad ṛṇaṃ tu kṛtaṃ bhavet
dadyus tad rikthinaḥ prete proṣite vā kuṭumbini
||45||na yoṣitpatiputrābhyāṃ na putreṇa kṛtaṃ pitā
dadyād ṛte kuṭumbārthān na patiḥ strīkṛtaṃ tathā
||46||surākāmadyūtakṛtaṃ daṇḍaśulkāvaśiṣṭakam
vṛthādānaṃ tathaiveha putro dadyān na paitṛkam
||47||gopaśauṇḍikaśailūṣarajakavyādhayoṣitām
ṛṇaṃ dadyāt patis teṣāṃ yasmād vṛttis tadāśrayā
||48||pratipannaṃ striyā deyaṃ patyā vā saha yat kṛtam
svayaṃkṛtaṃ vā yad ṛṇaṃ nānyat strī dātum arhati
||49||pitari proṣite prete vyasanābhiplute'pi vā
putrapautrair ṛṇaṃ deyaṃ nihnave sākṣibhāvitam
||50||rikthagrāha ṛṇaṃ dāpyo yoṣidgrāhas tathaiva ca
putro'nanyāśritadravyaḥ putrahīnasya rikthinaḥ
||51||bhrātṝṇām atha daṃpatyoḥ pituḥ putrasya caiva hi
prātibhāvyam ṛṇaṃ sākṣyam avibhakte na tu smṛtam
||52||darśane pratyaye dāne prātibhāvyaṃ vidhīyate
ādyau tu vitathe dāpyāv itarasya sutā api
||53||darśanapratibhūr yatra mṛtaḥ prātyayiko'pi vā
na tatputrā ṛṇaṃ dadyur dadyur dānāya yaḥ sthitaḥ
||54||bahavaḥ syur yadi svāṃśair dadyuḥ pratibhuvo dhanam
ekacchāyāśriteṣv eṣu dhanikasya yathāruci
||55||pratibhūr dāpito yat tu prakāśaṃ dhanino dhanam
dviguṇaṃ pratidātavyam ṛṇikais tasya tad bhavet
||56||saṃtatiḥ strīpaśuṣv eva dhānyaṃ triguṇam eva ca
vastraṃ caturguṇaṃ proktaṃ rasaś cāṣṭaguṇas tathā
||57||ādhiḥ praṇaśyed dviguṇe dhane yadi na mokṣyate
kāle kālakṛto naśyet phalabhogyo na naśyati
||58||gopyādhibhoge no vṛddhiḥ sopakāre ca hāpite
naṣṭo deyo vinaṣṭaś ca daivarājakṛtād ṛte
||59||ādheḥ svīkaraṇāt siddhī rakṣyamāṇo'py asāratām
yātaś ced anya ādheyo dhanabhāg vā dhanī bhavet
||60||caritrabandhakakṛtaṃ sa vṛddhyā dāpayed dhanam
satyaṃkārakṛtaṃ dravyaṃ dviguṇaṃ pratidāpayet
||61||upasthitasya moktavya ādhiḥ steno'nyathā bhavet
prayojake'sati dhanaṃ kule nyasyādhim āpnuyāt
||62||tatkālakṛtamūlyo vā tatra tiṣṭhed avṛddhikaḥ
vinā dhāraṇakād vāpi vikrīṇīta sasākṣikam
||63||yadā tu dviguṇībhūtam ṛṇam ādhau tadā khalu
mocya ādhis tadutpanne praviṣṭe dviguṇe dhane
||64||upanidhiprakaraṇam
vāsanastham anākhyāya haste'nyasya yad arpyate
dravyaṃ tad aupanidhikaṃ pratideyaṃ tathaiva tat
||65||na dāpyo'pahṛtaṃ taṃ tu rājadaivikataskaraiḥ
bhreṣaś cen mārgite'adatte dāpyo daṇḍaṃ ca tatsamam
||66||ājīvan svecchayā daṇḍyo dāpyas taṃ cāpi sodayam
yācitānvāhitanyāsanikṣepādiṣv ayaṃ vidhiḥ
||67||sākṣiprakaraṇam
tapasvino dānaśīlāḥ kulīnāḥ satyavādinaḥ
dharmapradhānā ṛjavaḥ putravanto dhanānvitāḥ
||68||tryavarāḥ sākṣiṇo jñeyāḥ śrautasmārtakriyāparāḥ
yathājāti yathāvarṇaṃ sarve sarveṣu vā smṛtāḥ
||69||strībālavṛddhakitavamattonmattābhiśastakāḥ
raṅgāvatāripākhaṇḍikūṭakṛdvikalendriyāḥ
||70||patitāptārthasaṃbandhisahāyariputaskarāḥ
sāhasī dṛṣṭadoṣaś ca nirdhūtādyās tv asākṣiṇaḥ
||71||ubhayānumataḥ sākṣī bhavaty eko'pi dharmavit
sarvaḥ sākṣī saṃgrahaṇe cauryapāruṣyasāhase
||72||sākṣiṇaḥ śrāvayed vādiprativādisamīpagān
ye pātakakṛtāṃ lokā mahāpātakināṃ tathā
||73||agnidānāṃ ca ye lokā ye ca strībālaghātinām
sa tān sarvān avāpnoti yaḥ sākṣyam anṛtaṃ vadet
||74||sukṛtaṃ yat tvayā kiṃcij janmāntaraśataiḥ kṛtam
tat sarvaṃ tasya jānīhi yaṃ parājayase mṛṣā
||75||abruvan hi naraḥ sākṣyam ṛṇaṃ sadaśabandhakam
rājñā sarvaṃ pradāpyaḥ syāt ṣaṭcatvāriṃśake'hani
||76||na dadāti hi yaḥ sākṣyaṃ jānann api narādhamaḥ
sa kūṭasākṣiṇāṃ pāpais tulyo daṇḍena caiva hi
||77||dvaidhe bahūnāṃ vacanaṃ sameṣu guṇināṃ tathā
guṇidvaidhe tu vacanaṃ grāhyaṃ ye guṇavattamāḥ
||78||yasyocuḥ sākṣiṇaḥ satyāṃ pratijñāṃ sa jayī bhavet
anyathā vādino yasya dhruvas tasya parājayaḥ
||79||ukte'pi sākṣibhiḥ sākṣye yady anye guṇavattamāḥ
dviguṇā vānyathā brūyuḥ kūṭāḥ syuḥ pūrvasākṣiṇaḥ
||80||pṛthak pṛthag daṇḍanīyāḥ kūṭakṛt sākṣiṇas tathā
vivādād dviguṇaṃ daṇḍaṃ vivāsyo brāhmaṇaḥ smṛtaḥ
||81||yaḥ sākṣyaṃ śrāvito'nyebhyo nihnute tat tamovṛtaḥ
sa dāpyo'ṣṭaguṇaṃ daṇḍaṃ brāhmaṇaṃ tu vivāsayet
||82||varṇināṃ hi vadho yatra tatra sākṣy anṛtaṃ vadet
tatpāvanāya nirvāpyaś caruḥ sārasvato dvijaiḥ
||83||lekhyaprakaraṇam
yaḥ kaścid artho niṣṇātaḥ svarucyā tu parasparam
lekhyaṃ tu sākṣimat kāryaṃ tasmin dhanikapūrvakam
||84||samāmāsatadardhāharnāmajātisvagotrakaiḥ
sabrahmacārikātmīyapitṛnāmādicihnitam
||85||samāpte'rthe ṛṇī nāma svahastena niveśayet
mataṃ me'mukaputrasya yad atropari lekhitam
||86||sākṣiṇaś ca svahastena pitṛnāmakapūrvakam
atrāham amukaḥ sākṣī likheyur iti te samāḥ
||87||ubhayābhyarthitenaitan mayā hy amukasūnunā
likhitaṃ hy amukeneti lekhako'nte tato likhet
||88||vināpi sākṣibhir lekhyaṃ svahastalikhitaṃ tu yat
tat pramāṇaṃ smṛtaṃ lekhyaṃ balopadhikṛtād ṛte
||89||ṛṇaṃ lekhyakṛtaṃ deyaṃ puruṣais tribhir eva tu
ādhis tu bhujyate tāvad yāvat tan na pradīyate
||90||deśāntarasthe durlekhye naṣṭonmṛṣṭe hṛte tathā
bhinne dagdhe'thavā chinne lekhyam anyat tu kārayet
||91||saṃdigdhalekhyaśuddhiḥ syāt svahastalikhitādibhiḥ
yuktiprāptikriyācihnasaṃbandhāgamahetubhiḥ
||92||lekhyasya pṛṣṭhe'bhilikhed dattvā dattvā rṇiko dhanam
dhanī vopagataṃ dadyāt svahastaparicihnitam
||93||dattvā rṇaṃ pāṭayel lekhyaṃ śuddhyai vānyat tu kārayet
sākṣimac ca bhaved yad vā tad dātavyaṃ sasākṣikam
||94||divyaprakaraṇam
tulāgnyāpo viṣaṃ kośo divyānīha viśuddhaye
mahābhiyogeṣv etāni śīrṣakasthe'bhiyoktari
||95||rucyā vānyataraḥ kuryād itaro vartayec chiraḥ
vināpi śīrṣakāt kuryān nṛpadrohe'tha pātake
||96||sacailaṃ snātam āhūya sūryodaya upoṣitam
kārayet sarvadivyāni nṛpabrāhmaṇasaṃnidhau
||97||tulā strībālavṛddhāndhapaṅgubrāhmaṇarogiṇām
agnir jalaṃ vā śūdrasya yavāḥ sapta viṣasya vā
||98||nāsahasrād dharet phālaṃ na viṣaṃ na tulāṃ tathā
nṛpārtheṣv abhiśāpe ca vaheyuḥ śucayaḥ sadā
||99||tulādhāraṇavidvadbhir abhiyuktas tulāśritaḥ
pratimānasamībhūto rekhāṃ kṛtvāvatāritaḥ
||100||tvaṃ tule satyadhāmāsi purā devair vinirmitā
tat satyaṃ vada kalyāṇi saṃśayān māṃ vimocaya
||101||yady asmi pāpakṛn mātas tato māṃ tvam adho naya
śuddhaś ced gamayordhvaṃ māṃ tulām ity abhimantrayet
||102||karau vimṛditavrīher lakṣayitvā tato nyaset
saptāśvatthasya patrāṇi tāvat sūtreṇa veṣṭayet
||103||tvam agne sarvabhūtānām antaś carasi pāvaka
sākṣivat puṇyapāpebhyo brūhi satyaṃ kave mama
||104||tasyety uktavato lauhaṃ pañcāśat palikaṃ samam
agnivarṇaṃ nyaset piṇḍaṃ hastayor ubhayor api
||105||sa tam ādāya saptaiva maṇḍalāni śanair vrajet
ṣoḍaśāṅgulakaṃ jñeyaṃ maṇḍalaṃ tāvad antaram
||106||muktvāgniṃ mṛditavrīhir adagdhaḥ śuddhim āpnuyāt
antarā patite piṇḍe saṃdehe vā punar haret
||107||satyena mābhirakṣa tvaṃ varuṇety abhiśāpya kam
nābhidaghnodakasthasya gṛhītvorū jalaṃ vaśet
||108||samakālam iṣuṃ muktam ānīyānyo javī naraḥ
gate tasmin nimagnāṅgaṃ paśyec cec chuddhim āpnuyāt
||109||tvaṃ viṣa brahmaṇaḥ putraḥ satyadharme vyavasthitaḥ
trāyasvāsmād abhīśāpāt satyena bhava me'mṛtam
||110||evam uktvā viṣaṃ śārṅgaṃ bhakṣayed dhimaśailajam
yasya vegair vinā jīryec chuddhiṃ tasya vinirdiśet
||111||devān ugrān samabhyarcya tatsnānodakam āharet
saṃsrāvya pāyayet tasmāj jalaṃ tu prasṛtitrayam
||112||arvāk caturdaśād ahno yasya no rājadaivikam
vyasanaṃ jāyate ghoraṃ sa śuddhaḥ syān na saṃśayaḥ
||113||dāyavibhāgaprakaraṇam
vibhāgaṃ cet pitā kuryād icchayā vibhajet sutān
jyeṣṭhaṃ vā śreṣṭhabhāgena sarve vā syuḥ samāṃśinaḥ
||114||yadi kuryāt samān aṃśān patnyaḥ kāryāḥ samāṃśikāḥ
na dattaṃ strīdhanaṃ yāsāṃ bhartrā vā śvaśureṇa vā
||115||śaktasyānīhamānasya kiṃcid dattvā pṛthak kriyā
nyūnādhikavibhaktānāṃ dharmyaḥ pitṛkṛtaḥ smṛtaḥ
||116||vibhajeran sutāḥ pitror ūrdhvaṃ riktham ṛṇaṃ samam
mātur duhitaraḥ śeṣam ṛṇāt tābhya ṛte'nvayaḥ
||117||pitṛdravyāvirodhena yad anyat svayam arjitam
maitramaudvāhikaṃ caiva dāyādānāṃ na tad bhavet
||118||kramād abhyāgataṃ dravyaṃ hṛtam apy uddharet tu yaḥ
dāyādebhyo na tad dadyād vidyayā labdham eva ca
||119||sāmānyārthasamutthāne vibhāgas tu samaḥ smṛtaḥ
anekapitṛkāṇāṃ tu pitṛto bhāgakalpanā
||120||bhūr yā pitāmahopāttā nibandho dravyam eva vā
tatra syāt sadṛśaṃ svāmyaṃ pituḥ putrasya caiva hi
||121||vibhakteṣu suto jātaḥ savarṇāyāṃ vibhāgabhāk
dṛśyād vā tad vibhāgaḥ syād āyavyayaviśodhitāt
||122||pitṛbhyāṃ yasya tad dattaṃ tat tasyaiva dhanaṃ bhavet
pitur ūrdhvaṃ vibhajatāṃ mātāpy aṃśaṃ samaṃ haret
||123||asaṃskṛtās tu saṃskāryā bhrātṛbhiḥ pūrvasaṃskṛtaiḥ
bhaginyaś ca nijād aṃśād dattvāṃśaṃ tu turīyakam
||124||catustridvyekabhāgāḥ syur varṇaśo brāhmaṇātmajāḥ
kṣatrajās tridvyekabhāgā viḍjās tu dvyekabhāginaḥ
||125||anyonyāpahṛtaṃ dravyaṃ vibhakte yat tu dṛśyate
tat punas te samair aṃśair vibhajerann iti sthitiḥ
||126||aputreṇa parakṣetre niyogotpāditaḥ sutaḥ
ubhayor apy asau rikthī piṇḍadātā ca dharmataḥ
||127||auraso dharmapatnījas tatsamaḥ putrikāsutaḥ
kṣetrajaḥ kṣetrajātas tu sagotreṇetareṇa vā
||128||gṛhe pracchanna utpanno gūḍhajas tu sutaḥ smṛtaḥ
kānīnaḥ kanyakājāto mātāmahasuto mataḥ
||129||akṣatāyāṃ kṣatāyāṃ vā jātaḥ paunarbhavaḥ sutaḥ
dadyān mātā pitā vā yaṃ sa putro dattako bhavet
||130||krītaś ca tābhyāṃ vikrītaḥ kṛtrimaḥ syāt svayaṃkṛtaḥ
dattvātmā tu svayaṃdatto garbhe vinnaḥ sahoḍhajaḥ
||131||utsṛṣṭo gṛhyate yas tu so'paviddho bhavet sutaḥ
piṇḍado'ṃśaharaś caiṣāṃ pūrvābhāve paraḥ paraḥ
||132||sajātīyeṣv ayaṃ proktas tanayeṣu mayā vidhiḥ
jāto'pi dāsyāṃ śūdreṇa kāmato'ṃśaharo bhavet
||133||mṛte pitari kuryus taṃ bhrātaras tv ardhabhāgikam
abhrātṛko haret sarvaṃ duhitṝṇāṃ sutād ṛte
||134||patnī duhitaraś caiva pitarau bhrātaras tathā
tatsutā gotrajā bandhuśiṣyasabrahmacāriṇaḥ
||135||eṣām abhāve pūrvasya dhanabhāg uttarottaraḥ
svaryātasya hy aputrasya sarvavarṇeṣv ayaṃ vidhiḥ
||136||vānaprasthayatibrahmacāriṇāṃ rikthabhāginaḥ
krameṇācāryasacchiṣyadharmabhrātrekatīrthinaḥ
||137||saṃsṛṣṭinas tu saṃsṛṣṭī sodarasya tu sodaraḥ
dadyād apaharec cāṃśaṃ jātasya ca mṛtasya ca
||138||anyodaryas tu saṃsṛṣṭī nānyodaryo dhanaṃ haret
asaṃsṛṣṭy api vādadyāt saṃsṛṣṭo nānyamātṛjaḥ
||139||klībo'tha patitas tajjaḥ paṅgur unmattako jaḍaḥ
andho'cikitsyarogādyā bhartavyāḥ syur niraṃśakāḥ
||140||aurasāḥ kṣetrajās tv eṣāṃ nirdoṣā bhāgahāriṇaḥ
sutāś caiṣāṃ prabhartavyā yāvad vai bhartṛsātkṛtāḥ
||141||aputrā yoṣitaś caiṣāṃ bhartavyāḥ sādhuvṛttayaḥ
nirvāsyā vyabhicāriṇyaḥ pratikūlās tathaiva ca
||142||pitṛmātṛpatibhrātṛdattam adhyagnyupāgatam
ādhivedanikādyaṃ ca strīdhanaṃ parikīrtitam
||143||bandhudattaṃ tathā śulkam anvādheyakam eva ca
atītāyām aprajasi bāndhavās tad avāpnuyuḥ
||144||aprajastrīdhanaṃ bhartur brāhmādiṣu caturṣv api
duhitṝṇāṃ prasūtā cec cheṣeṣu pitṛgāmi tat
||145||dattvā kanyāṃ haran daṇḍyo vyayaṃ dadyāc ca sodayam
mṛtāyāṃ dattam ādadyāt pariśodhyobhayavyayam
||146||durbhikṣe dharmakārye ca vyādhau saṃpratirodhake
gṛhītaṃ strīdhanaṃ bhartā na striyai dātum arhati
||147||adhivinnastriyai dadyād ādhivedanikaṃ samam
na dattaṃ strīdhanaṃ yasyai datte tv ardhaṃ prakalpayet
||148||vibhāganihnave jñātibandhusākṣyabhilekhitaiḥ
vibhāgabhāvanā jñeyā gṛhakṣetraiś ca yautakaiḥ
||149||sīmāvivādaprakaraṇam
sīṃno vivāde kṣetrasya sāmantāḥ sthavirādayaḥ
gopāḥ sīmākṛṣāṇā ye sarve ca vanagocarāḥ
||150||nayeyur ete sīmānaṃ sthalāṅgāratuṣadrumaiḥ
setuvalmīkaniṃnāsthicaityādyair upalakṣitām
||151||sāmantā vā samagrāmāś catvāro'ṣṭau daśāpi vā
raktasragvasanāḥ sīmāṃ nayeyuḥ kṣitidhāriṇaḥ
||152||anṛte tu pṛthag daṇḍyā rājñā madhyamasāhasam
abhāve jñātṛcihnānāṃ rājā sīṃnaḥ pravartitā
||153||ārāmāyatanagrāmanipānodyānaveśmasu
eṣa eva vidhir jñeyo varṣāmbupravahādiṣu
||154||maryādāyāḥ prabhede ca sīmātikramaṇe tathā
kṣetrasya haraṇe daṇḍā adhamottamamadhyamāḥ
||155||na niṣedhyo'lpabādhas tu setuḥ kalyāṇakārakaḥ
parabhūmiṃ haran kūpaḥ svalpakṣetrobahūdakaḥ
||156||svāmine yo'nivedyaiva kṣetre setuṃ pravartayet
utpanne svāmino bhogas tadabhāve mahīpateḥ
||157||phālāhatam api kṣetraṃ na kuryād yo na kārayet
sa pradāpyaḥ kṛṣṭaphalaṃ kṣetram anyena kārayet
||158||svāmipālavivādaprakaraṇam
māṣān aṣṭau tu mahiṣī sasyaghātasya kāriṇī
daṇḍanīyā tadardhaṃ tu gaus tadardham ajāvikam
||159||bhakṣayitvopaviṣṭānāṃ yathoktād dviguṇo damaḥ
samam eṣāṃ vivīte'pi kharoṣṭraṃ mahiṣīsamam
||160||yāvat sasyaṃ vinaśyet tu tāvat syāt kṣetriṇaḥ phalam
gopas tāḍyaś ca gomī tu pūrvoktaṃ daṇḍam arhati
||161||pathi grāmavivītānte kṣetre doṣo na vidyate
akāmataḥ kāmacāre cauravad daṇḍam arhati
||162||mahokṣotsṛṣṭapaśavaḥ sūtikāgantukādayaḥ
pālo yeṣāṃ na te mocyā daivarājapariplutāḥ
||163||yathārpitān paśūn gopaḥ sāyaṃ pratyarpayet tathā
pramādamṛtanaṣṭāṃś ca pradāpyaḥ kṛtavetanaḥ
||164||pāladoṣavināśe tu pāle daṇḍo vidhīyate
ardhatrayodaśapaṇaḥ svāmino dravyam eva ca
||165||grāmyecchayā gopracāro bhūmirājavaśena vā
dvijas tṛṇaidhaḥpuṣpāṇi sarvataḥ sarvadā haret
||166||dhanuḥśataṃ parīṇāho grāme kṣetrāntaraṃ bhavet
dve śate kharvaṭasya syān nagarasya catuḥśatam
||167||asvāmivikrayaprakaraṇam
svaṃ labhetānyavikrītaṃ kretur doṣo'prakāśite
hīnād raho hīnamūlye velāhīne ca taskaraḥ
||168||naṣṭāpahṛtam āsādya hartāraṃ grāhayen naram
deśakālātipattau ca gṛhītvā svayam arpayet
||169||vikretur darśanāc chuddhiḥ svāmī dravyaṃ nṛpo damam
kretā mūlyam avāpnoti tasmād yas tasya vikrayī
||170||āgamenopabhogena naṣṭaṃ bhāvyam ato'nyathā
pañcabandho damas tasya rājñe tenāvibhāvite
||171||hṛtaṃ pranaṣṭaṃ yo dravyaṃ parahastād avāpnuyāt
anivedya nṛpe daṇḍyaḥ sa tu ṣaṇṇavatiṃ paṇān
||172||śaulkikaiḥ sthānapālair vā naṣṭāpahṛtam āhṛtam
arvāk saṃvatsarāt svāmī hareta parato nṛpaḥ
||173||paṇān ekaśaphe dadyāc caturaḥ pañca mānuṣe
mahiṣoṣṭragavāṃ dvau dvau pādaṃ pādam ajāvike
||174||dattāpradānikaprakaraṇam
svaṃ kuṭumbāvirodhena deyaṃ dārasutād ṛte
nānvaye sati sarvasvaṃ yac cānyasmai pratiśrutam
||175||pratigrahaḥ prakāśaḥ syāt sthāvarasya viśeṣataḥ
deyaṃ pratiśrutaṃ caiva dattvā nāpaharet punaḥ
||176||krītānuśayaprakaraṇam
daśaikapañcasaptāhamāsatryahārdhamāsikam
bījāyovāhyaratnastrīdohyapuṃsāṃ parīkṣaṇam
||177||agnau suvarṇam akṣīṇaṃ rajate dvipalaṃ śate
aṣṭau trapuṇi sīse ca tāmre pañca daśāyasi
||178||śate daśapalā vṛddhir aurṇe kārpāsasautrike
madhye pañcapalā vṛddhiḥ sūkṣme tu tripalā matā
||179||kārmike romabaddhe ca triṃśadbhāgaḥ kṣayo mataḥ
na kṣayo na ca vṛddhiś ca kauśeye vālkaleṣu ca
||180||deśaṃ kālaṃ ca bhogaṃ ca jñātvā naṣṭe balābalam
dravyāṇāṃ kuśalā brūyur yat tad dāpyam asaṃśayam
||181||abhyupetyāśuśrūṣāprakaraṇam
balāddāsīkṛtaś caurair vikrītaś cāpi mucyate
svāmiprāṇaprado bhaktatyāgāt tan niṣkrayād api
||182||pravrajyāvasito rājño dāsa āmaraṇāntikam
varṇānām ānulomyena dāsyaṃ na pratilomataḥ
||183||kṛtaśilpo'pi nivaset kṛtakālaṃ guror gṛhe
antevāsī guruprāptabhojanas tatphalapradaḥ
||184||saṃvidvyatikramaprakaraṇam
rājā kṛtvā pure sthānaṃ brāhmaṇān nyasya tatra tu
traividyaṃ vṛttimad brūyāt svadharmaḥ pālyatām iti
||185||nijadharmāvirodhena yas tu samayiko bhavet
so'pi yatnena saṃrakṣyo dharmo rājakṛtaś ca yaḥ
||186||gaṇadravyaṃ hared yas tu saṃvidaṃ laṅghayec ca yaḥ
sarvasvaharaṇaṃ kṛtvā taṃ rāṣṭrād vipravāsayet
||187||kartavyaṃ vacanaṃ sarvaiḥ samūhahitavādinām
yas tatra viparītaḥ syāt sa dāpyaḥ prathamaṃ damam
||188||samūhakārya āyātān kṛtakāryān visarjayet
sa dānamānasatkāraiḥ pūjayitvā mahīpatiḥ
||189||samūhakāryaprahito yal labheta tad arpayet
ekādaśaguṇaṃ dāpyo yady asau nārpayet svayam
||190||dharmajñāḥ śucayo'lubdhā bhaveyuḥ kāryacintakāḥ
kartavyaṃ vacanaṃ teṣāṃ samūhahitavādinām
||191||śreṇinaigamapākhaṇḍagaṇānām apy ayaṃ vidhiḥ
bhedaṃ caiṣāṃ nṛpo rakṣet pūrvavṛttiṃ ca pālayet
||192||vetanādānaprakaraṇam
gṛhītavetanaḥ karma tyajan dviguṇam āvahet
agṛhīte samaṃ dāpyo bhṛtyai rakṣya upaskaraḥ
||193||dāpyas tu daśamaṃ bhāgaṃ vāṇijyapaśusasyataḥ
aniścitya bhṛtiṃ yas tu kārayet sa mahīkṣitā
||194||deśaṃ kālaṃ ca yo'tīyāl lābhaṃ kuryāc ca yo'nyathā
tatra syāt svāminaś chando'dhikaṃ deyaṃ kṛte'dhike
||195||yo yāvat kurute karma tāvat tasya tu vetanam
ubhayor apy asādhyaṃ cet sādhye kuryād yathāśrutam
||196||arājadaivikaṃ naṣṭaṃ bhāṇḍaṃ dāpyas tu vāhakaḥ
prasthānavighnakṛc caiva pradāpyo dviguṇāṃ bhṛtim
||197||prakrānte saptamaṃ bhāgaṃ caturthaṃ pathi saṃtyajan
bhṛtim ardhapathe sarvāṃ pradāpyas tyājako'pi ca
||198||dyūtasamāhvayaprakaraṇam
glahe śatikavṛddhes tu sabhikaḥ pañcakaṃ śatam
gṛhṇīyād dhūrtakitavād itarād daśakaṃ śatam
||199||sa samyakpālito dadyād rājñe bhāgaṃ yathākṛtam
jitam udgrāhayej jetre dadyāt satyaṃ vacaḥ kṣamī
||200||prāpte nṛpatinā bhāge prasiddhe dhūrtamaṇḍale
jitaṃ sasabhike sthāne dāpayed anyathā na tu
||201||draṣṭāro vyavahārāṇāṃ sākṣiṇaś ca ta eva hi
rājñā sacihnaṃ nirvāsyāḥ kūṭākṣopadhidevinaḥ
||202||dyūtam ekamukhaṃ kāryaṃ taskarajñānakāraṇāt
eṣa eva vidhir jñeyaḥ prāṇidyūte samāhvaye
||203||vākpāruṣyaprakaraṇam
satyāsatyānyathāstotrair nyūnāṅgendriyarogiṇām
kṣepaṃ karoti ced daṇḍyaḥ paṇān ardhatrayodaśān
||204||abhigantāsmi bhaginīṃ mātaraṃ vā taveti ha
śapantaṃ dāpayed rājā pañcaviṃśatikaṃ damam
||205||ardho'dharmeṣu dviguṇaḥ parastrīṣūttameṣu ca
daṇḍapraṇayanaṃ kāryaṃ varṇajātyuttarādharaiḥ
||206||prātilomyāpavādeṣu dviguṇatriguṇā damāḥ
varṇānām ānulomyena tasmād ardhārdhahānitaḥ
||207||bāhugrīvānetrasakthivināśe vācike damaḥ
satyas tadardhikaḥ pādanāsākarṇakarādiṣu
||208||aśaktas tu vadann evaṃ daṇḍanīyaḥ paṇān daśa
tathā śaktaḥ pratibhuvaṃ dāpyaḥ kṣemāya tasya tu
||209||patanīyakṛte kṣepe daṇḍo madhyamasāhasaḥ
upapātakayukte tu dāpyaḥ prathamasāhasam
||210||traividyanṛpadevānāṃ kṣepa uttamasāhasaḥ
madhyamo jātipūgānāṃ prathamo grāmadeśayoḥ
||211||daṇḍapāruṣyaprakaraṇam
asākṣikahate cihnair yuktibhiś cāgamena ca
draṣṭavyo vyavahāras tu kūṭacihnakṛto bhayāt
||212||bhasmapaṅkarajaḥsparśe daṇḍo daśapaṇaḥ smṛtaḥ
amedhyapārṣṇiniṣṭhyūtasparśane dviguṇas tataḥ
||213||sameṣv evaṃ parastrīṣu dviguṇas tūttameṣu ca
hīneṣv ardhadamo mohamadādibhiradaṇḍanam
||214||viprapīḍākaraṃ chedyam aṅgam abrāhmaṇasya tu
udgūrṇe prathamo daṇḍaḥ saṃsparśe tu tadardhikaḥ
||215||udgūrṇe hastapāde tu daśaviṃśatikau damau
parasparaṃ tu sarveṣāṃ śastre madhyamasāhasaḥ
||216||pādakeśāṃśukakarolluñcaneṣu paṇān daśa
pīḍākarṣāṃśukāveṣṭapādādhyāse śataṃ damaḥ
||217||śoṇitena vinā duḥkhaṃ kurvan kāṣṭhādibhir naraḥ
dvātriṃśataṃ paṇān daṇḍyo dviguṇaṃ darśane'sṛjaḥ
||218||karapādadato bhaṅge chedane karṇanāsayoḥ
madhyo daṇḍo vraṇodbhede mṛtakalpahate tathā
||219||ceṣṭābhojanavāgrodhe netrādipratibhedane
kandharābāhusakthnāṃ ca bhaṅge madhyamasāhasaḥ
||220||ekaṃ ghnatāṃ bahūnāṃ ca yathoktād dviguṇo damaḥ
kalahāpahṛtaṃ deyaṃ daṇḍaś ca dviguṇas tataḥ
||221||duḥkham utpādayed yas tu sa samutthānajaṃ vyayam
dāpyo daṇḍaṃ ca yo yasmin kalahe samudāhṛtaḥ
||222||abhighāte tathā chede bhede kuḍyāvapātane
paṇān dāpyaḥ pañca daśa viṃśatiṃ tad vyayaṃ tathā
||223||duḥkhotpādi gṛhe dravyaṃ kṣipan prāṇaharaṃ tathā
ṣoḍaśādyaḥ paṇān dāpyo dvitīyo madhyamaṃ damam
||224||duḥkhe ca śoṇitotpāde śākhāṅgacchedane tathā
daṇḍaḥ kṣudrapaśūnāṃ tu dvipaṇaprabhṛtiḥ kramāt
||225||liṅgasya chedane mṛtyau madhyamo mūlyam eva ca
mahāpaśūnām eteṣu sthāneṣu dviguṇo damaḥ
||226||prarohiśākhināṃ śākhāskandhasarvavidāraṇe
upajīvyadrumāṇāṃ ca viṃśater dviguṇo damaḥ
||227||caityaśmaśānasīmāsu puṇyasthāne surālaye
jātadrumāṇāṃ dviguṇo damo vṛkṣe ca viśrute
||228||gulmagucchakṣupalatāpratānauṣadhivīrudhām
pūrvasmṛtād ardhadaṇḍaḥ sthāneṣūkteṣu kartane
||229||sāhasaprakaraṇam
sāmānyadravyaprasabhaharaṇāt sāhasaṃ smṛtam
tanmūlyād dviguṇo daṇḍo nihnave tu caturguṇaḥ
||230||yaḥ sāhasaṃ kārayati sa dāpyo dviguṇaṃ damam
yaś caivam uktvāhaṃ dātā kārayet sa caturguṇam
||231||arghyākṣepātikramakṛd bhrātṛbhāryāprahārakaḥ
saṃdiṣṭasyāpradātā ca samudragṛhabhedakṛt
||232||sāmantakulikādīnām apakārasya kārakaḥ
pañcāśatpaṇiko daṇḍa eṣām iti viniścayaḥ
||233||svacchandavidhavāgāmī vikruṣṭe'nabhidhāvakaḥ
akāraṇe ca vikroṣṭā caṇḍālaś cottamān spṛśet
||234||śūdrapravrajitānāṃ ca daive pitrye ca bhojakaḥ
ayuktaṃ śapathaṃ kurvann ayogyo yogyakarmakṛt
||235||vṛṣakṣudrapaśūnāṃ ca puṃstvasya pratighātakṛt
sādhāraṇasyāpalāpī dāsīgarbhavināśakṛt
||236||pitṛputrasvasṛbhātṛdaṃpatyācāryaśiṣyakāḥ
eṣām apatitānyonyatyāgī ca śatadaṇḍabhāk
||237||vasānastrīn paṇān daṇḍyo nejakas tu parāṃśukam
vikrayāvakrayādhānay āciteṣu paṇān daśa
||238||pitāputravirodhe tu sākṣiṇāṃ tripaṇo damaḥ
antare ca tayor yaḥ syāt tasyāpy aṣṭaguṇo damaḥ
||239||tulāśāsanamānānāṃ kūṭakṛnnāṇakasya ca
ebhiś ca vyavahartā yaḥ sa dāpyo damam uttamam
||240||akūṭaṃ kūṭakaṃ brūte kūṭaṃ yaś cāpy akūṭakam
sa nāṇakaparīkṣī tu dāpya uttamasāhasam
||241||bhiṣaṅ mithyācaran daṇḍyas tiryakṣu prathamaṃ damam
mānuṣe madhyamaṃ rājapuruṣeṣūttamaṃ damam
||242||abandhyaṃ yaś ca badhnāti baddhaṃ yaś ca pramuñcati
aprāptavyavahāraṃ ca sa dāpyo damam uttamam
||243||mānena tulayā vāpi yo'ṃśam aṣṭamakaṃ haret
daṇḍaṃ sa dāpyo dviśataṃ vṛddhau hānau ca kalpitam
||244||bheṣajasnehalavaṇagandhadhānyaguḍādiṣu
paṇyeṣu prakṣipan hīnaṃ paṇān dāpyas tu ṣoḍaśa
||245||mṛccarmamaṇisūtrāyaḥkāṣṭhavalkalavāsasām
ajātau jātikaraṇe vikreyāṣṭaguṇo damaḥ
||246||samudgaparivartaṃ ca sārabhāṇḍaṃ ca kṛtrimam
ādhānaṃ vikrayaṃ vāpi nayato daṇḍakalpanā
||247||bhinne paṇe ca pañcāśatpaṇe tu śatam ucyate
dvipaṇe dviśato daṇḍo mūlyavṛddhau ca vṛddhimān
||248||saṃbhūya kurvatām arghaṃ saṃbādhaṃ kāruśilpinām
arghasya hrāsaṃ vṛddhiṃ vā jānato dama uttamaḥ
||249||saṃbhūya vaṇijāṃ paṇyam anargheṇoparundhatām
vikrīṇatāṃ vā vihito daṇḍa uttamasāhasaḥ
||250||rājani sthāpyate yo'rghaḥ pratyahaṃ tena vikrayaḥ
krayo vā niḥsravas tasmād vaṇijāṃ lābhakṛt smṛtaḥ
||251||svadeśapaṇye tu śataṃ vaṇig gṛhṇīta pañcakam
daśakaṃ pāradeśye tu yaḥ sadyaḥ krayavikrayī
||252||paṇyasyopari saṃsthāpya vyayaṃ paṇyasamudbhavam
argho'nugrahakṛt kāryaḥ kretur vikretur eva ca
||253||vikrīyāsaṃpradānaprakaraṇam
gṛhītamūlyaṃ yaḥ paṇyaṃ kretur naiva prayacchati
sodayaṃ tasya dāpyo'sau diglābhaṃ vā digāgate
||254||vikrītam api vikreyaṃ pūrvakretary agṛhṇati
hāniś cet kretṛdoṣeṇa kretur eva hi sā bhavet
||255||rājadaivopaghātena paṇye doṣam upāgate
hānir vikretur evāsau yācitasyāprayacchataḥ
||256||anyahaste ca vikrīya duṣṭaṃ vāduṣṭavad yadi
vikrīṇīte damas tatra mūlyāt tu dviguṇo bhavet
||257||kṣayaṃ vṛddhiṃ ca vaṇijā paṇyānām avijānatā
krītvā nānuśayaḥ kāryaḥ kurvan ṣaḍbhāgadaṇḍabhāk
||258||saṃbhūyasamutthānaprakaraṇam
samavāyena vaṇijāṃ lābhārthaṃ karma kurvatām
lābhālābhau yathādravyaṃ yathā vā saṃvidā kṛtau
||259||pratiṣiddham anādiṣṭaṃ pramādād yac ca nāśitam
sa tad dadyād viplavāc ca rakṣitād daśamāṃśabhāk
||260||arghaprakṣepaṇād viṃśaṃ bhāgaṃ śulkaṃ nṛpo haret
vyāsiddhaṃ rājayogyaṃ ca vikrītaṃ rājagāmi tat
||261||mithyā vadan parīmāṇaṃ śulkasthānād apāsaran
dāpyas tv aṣṭaguṇaṃ yaś ca savyājakrayavikrayī
||262||tarikaḥ sthalajaṃ śulkaṃ gṛhṇan dāpyaḥ paṇān daśa
brāhmaṇaprātiveśyānām etad evānimantraṇe
||263||deśāntaragate prete dravyaṃ dāyādabāndhavāḥ
jñātayo vā hareyus tadāgatās tair vinā nṛpaḥ
||264||jihmaṃ tyajeyur nirlābham aśakto'nyena kārayet
anena vidhir ākhyāta ṛtvikkarṣakakarmiṇām
||265||steyaprakaraṇam
grāhakair gṛhyate cauro loptreṇātha padena vā
pūrvakarmāparādhī ca tathā cāśuddhavāsakaḥ
||266||anye'pi śaṅkayā grāhyā jātināmādinihnavaiḥ
dyūtastrīpānasaktāś ca śuṣkabhinnamukhasvarāḥ
||267||paradravyagṛhāṇāṃ ca pṛcchakā gūḍhacāriṇaḥ
nirāyā vyayavantaś ca vinaṣṭadravyavikrayāḥ
||268||gṛhītaḥ śaṅkayā caurye nātmānaṃ ced viśodhayet
dāpayitvā hṛtaṃ dravyaṃ cauradaṇḍena daṇḍayet
||269||cauraṃ pradāpyāpahṛtaṃ ghātayed vividhair vadhaiḥ
sacihnaṃ brāhmaṇaṃ kṛtvā svarāṣṭrād vipravāsayet
||270||ghātite'pahṛte doṣo grāmabhartur anirgate
vivītabhartus tu pathi cauroddhartur avītake
||271||svasīṃni dadyād grāmas tu padaṃ vā yatra gacchati
pañcagrāmī bahiḥ krośād daśagrāmy atha vā punaḥ
||272||bandigrāhāṃs tathā vājikuñjarāṇāṃ ca hāriṇaḥ
prasahyaghātinaś caiva śūlān āropayen narān
||273||utkṣepakagranthibhedau karasaṃdaṃśahīnakau
kāryau dvitīyāparādhe karapādaikahīnakau
||274||kṣudramadhyamahādravyaharaṇe sārato damaḥ
deśakālavayaḥśakti saṃcintyaṃ daṇḍakarmaṇi
||275||bhaktāvakāśāgnyudakamantropakaraṇavyayān
dattvā caurasya vā hantur jānato dama uttamaḥ
||276||śastrāvapāte garbhasya pātane cottamo damaḥ
uttamo vādhamo vāpi puruṣastrīpramāpaṇe
||277||vipraduṣṭāṃ striyaṃ caiva puruṣaghnīm agarbhiṇīm
setubhedakarīṃ cāpsu śilāṃ baddhvā praveśayet
||278||viṣāgnidāṃ patigurunijāpatyapramāpaṇīm
vikarṇakaranāsauṣṭhīṃ kṛtvā gobhiḥ pramāpayet
||279||avijñātahatasyāśu kalahaṃ sutabāndhavāḥ
praṣṭavyā yoṣitaś cāsya parapuṃsi ratāḥ pṛthak
||280||strīdravyavṛttikāmo vā kena vāyaṃ gataḥ saha
mṛtyudeśasamāsannaṃ pṛcched vāpi janaṃ śanaiḥ
||281||kṣetraveśmavanagrāmavivītakhaladāhakāḥ
rājapatnyabhigāmī ca dagdhavyās tu kaṭāgninā
||282||strīsaṃgrahaṇaprakaraṇam
pumān saṃgrahaṇe grāhyaḥ keśākeśi parastriyā
sadyo vā kāmajaiś cihnaiḥ pratipattau dvayos tathā
||283||nīvīstanaprāvaraṇasakthikeśāvamarśanam
adeśakālasaṃbhāṣaṃ sahaikāsanam eva ca
||284||strī niṣedhe śataṃ dadyād dviśataṃ tu damaṃ pumān
pratiṣedhe tayor daṇḍo yathā saṃgrahaṇe tathā
||285||sajātāv uttamo daṇḍa ānulomye tu madhyamaḥ
prātilomye vadhaḥ puṃso nāryāḥ karṇādikartanam
||286||alaṃkṛtāṃ haran kanyām uttamaṃ hy anyathādhamam
daṇḍaṃ dadyāt savarṇāsu prātilomye vadhaḥ smṛtaḥ
||287||sakāmāsv anulomāsu na doṣas tv anyathā damaḥ
dūṣaṇe tu karaccheda uttamāyāṃ vadhas tathā
||288||śataṃ strīdūṣaṇe dadyād dve tu mithyābhiśaṃsane
paśūn gacchan śataṃ dāpyo hīnāṃ strīṃ gāṃ ca madhyamam
||289||avaruddhāsu dāsīsu bhujiṣyāsu tathaiva ca
gamyāsv api pumān dāpyaḥ pañcāśat paṇikaṃ damam
||290||prasahya dāsyabhigame daṇḍo daśapaṇaḥ smṛtaḥ
bahūnāṃ yady akāmāsau caturviṃśatikaḥ pṛthak
||291||gṛhītavetanā veśyā necchantī dviguṇaṃ vahet
agṛhīte samaṃ dāpyaḥ pumān apy evam eva hi
||292||ayonau gacchato yoṣāṃ puruṣaṃ vābhimehataḥ
caturviṃśatiko daṇḍas tathā pravrajitāgame
||293||antyābhigamane tv aṅkyaḥ kubandhena pravāsayet
śūdras tathāntya eva syād antyasyāryāgame vadhaḥ
||294||prakīrṇakaprakaraṇam
ūnaṃ vābhyadhikaṃ vāpi likhed yo rājaśāsanam
pāradārikacauraṃ vā muñcato daṇḍa uttamaḥ
||295||abhakṣyeṇa dvijaṃ dūṣyo daṇḍya uttamasāhasam
madhyamaṃ kṣatriyaṃ vaiśyaṃ prathamaṃ śūdram ardhikam
||296||kūṭasvarṇavyavahārī vimāṃsasya ca vikrayī
tryaṅgahīnas tu kartavyo dāpyaś cottamasāhasam
||297||catuṣpādakṛto doṣo nāpehīti prajalpataḥ
kāṣṭhaloṣṭeṣupāṣāṇabāhuyugyakṛtas tathā
||298||chinnanasyena yānena tathā bhagnayugādinā
paścāc caivāpasaratā hiṃsane svāmy adoṣabhāk
||299||śakto'py amokṣayan svāmī daṃṣṭriṇāṃ śṛṅgiṇāṃ tathā
prathamaṃ sāhasaṃ dadyād vikruṣṭe dviguṇaṃ tathā
||300||jāraṃ caurety abhivadan dāpyaḥ pañcaśataṃ damam
upajīvya dhanaṃ muñcaṃs tad evāṣṭaguṇīkṛtam
||301||rājño'niṣṭapravaktāraṃ tasyaivākrośakāriṇam
tanmantrasya ca bhettāraṃ chittvā jihvāṃ pravāsayet
||302||mṛtāṅgalagnavikretur guros tāḍayitus tathā
rājayānāsanāroḍhur daṇḍa uttamasāhasaḥ
||303||dvinetrabhedino rājadviṣṭādeśakṛtas tathā
vipratvena ca śūdrasya jīvato'ṣṭaśato damaḥ
||304||durdṛṣṭāṃs tu punar dṛṣṭvā vyavahārān nṛpeṇa tu
sabhyāḥ sajayino daṇḍyā vivādād dviguṇaṃ damam
||305||yo manyetājito'smīti nyāyenāpi parājitaḥ
tam āyāntaṃ punar jitvā dāpayed dviguṇaṃ damam
||306||rājñānyāyena yo daṇḍo gṛhīto varuṇāya tam
nivedya dadyād viprebhyaḥ svayaṃ triṃśadguṇīkṛtam
||307||