vyavahārāndidṛkṣustu brāhmaṇaiḥ saha pārthivaḥ
mantrajñairmantribhiścaiva vinītaḥ praviśetsabhām
||1||tatrāsīnaḥ sthito vāpi pāṇimudyamya dakṣiṇam
vinītaveṣābharaṇaḥ paśyetkāryāṇi kāryiṇām
||2||pratyahaṃ deśadṛṣṭaiśca śāstradṛṣṭaiśca hetubhiḥ
aṣṭādaśasu mārgeṣu nibaddhāni pṛthakpṛthak
||3||teṣāmādyamṛṇādānaṃ nikṣepo'svāmivikrayaḥ
saṃbhūya ca samutthānaṃ dattasyānapakarma ca
||4||vetanasyaiva cādānaṃ saṃvidaśca vyatikramaḥ
krayavikrayānuśayo vivādaḥ svāmipālayoḥ
||5||sīmāvivādadharmaśca pāruṣye daṇḍavācike
steyaṃ ca sāhasaṃ caiva strīsaṃgrahaṇameva ca
||6||strīpuṃdharmo vibhāgaśca dyūtamāhvaya eva ca
padānyaṣṭādaśaitāni vyavahārasthitāviha
||7||eṣu sthāneṣu bhūyiṣṭhaṃ vivādaṃ caratāṃ nṛṇām
dharmaṃ śāśvatamāśritya kuryātkāryavinirṇayam
||8||yadā svayaṃ na kuryāttu nṛpatiḥ kāryadarśanam
tadā niyuñjyādvidvāṃsaṃ brāhmaṇaṃ kāryadarśane
||9||so'sya kāryāṇi saṃpaśyetsabhyaireva tribhirvṛtaḥ
sabhāmeva praviśyāgryāmāsīnaḥ sthita eva vā
||10||yasmindeśe niṣīdanti viprā vedavidastrayaḥ
rājñaścādhikṛto vidvānbrahmaṇastāṃ sabhāṃ viduḥ
||11||dharmo viddhastvadharmeṇa sabhāṃ yatropatiṣṭhate
śalyaṃ cāsya na kṛntanti viddhāstatra sabhāsadaḥ
||12||sabhāṃ vā na praveṣṭavyaṃ vaktavyaṃ vā samañjasam
abruvanvibruvanvāpi naro bhavati kilbiṣī
||13||yatra dharmo hyadharmeṇa satyaṃ yatrānṛtena ca
hanyate prekṣamāṇānāṃ hatāstatra sabhāsadaḥ
||14||dharma eva hato hanti dharmo rakṣati rakṣitaḥ
tasmāddharmo na hantavyo mā no dharmo hato'vadhīt
||15||vṛṣo hi bhagavāndharmastasya yaḥ kurute hyalam
vṛṣalaṃ taṃ vidurdevāstasmāddharmaṃ na lopayet
||16||eka eva suhṛddharmo nidhāne'pyanuyāti yaḥ
śarīreṇa samaṃ nāśaṃ sarvamanyaddhi gacchati
||17||pādo'dharmasya kartāraṃ pādaḥ sākṣiṇamṛcchati
pādaḥ sabhāsadaḥ sarvānpādo rājānamṛcchati
||18||rājā bhavatyanenāstu mucyante ca sabhāsadaḥ
eno gacchati kartāraṃ nindārho yatra nindyate
||19||jātimātropajīvī vā kāmaṃ syādbrāhmaṇabruvaḥ
dharmapravaktā nṛpaterna tu śūdraḥ kathaṃ cana
||20||yasya śūdrastu kurute rājño dharmavivecanam
tasya sīdati tadrāṣṭraṃ paṅke gauriva paśyataḥ
||21||yadrāṣṭraṃ śūdrabhūyiṣṭhaṃ nāstikākrāntamadvijam
vinaśyatyāśu tatkṛtsnaṃ durbhikṣavyādhipīḍitam
||22||dharmāsanamadhiṣṭhāya saṃvītāṅgaḥ samāhitaḥ
praṇamya lokapālebhyaḥ kāryadarśanamārabhet
||23||arthānarthāvubhau buddhvā dharmādharmau ca kevalau
varṇakrameṇa sarvāṇi paśyetkāryāṇi kāryiṇām
||24||bāhyairvibhāvayelliṅgairbhāvamantargataṃ nṛṇām
svaravarṇeṅgitākāraiścakṣuṣā ceṣṭitena ca
||25||ākārairiṅgitairgatyā ceṣṭayā bhāṣitena ca
netravaktravikāraiśca gṛhyate'ntargataṃ manaḥ
||26||bāladāyādikaṃ rikthaṃ tāvadrājānupālayet
yāvatsa syātsamāvṛtto yāvaccātītaśaiśavaḥ
||27||vaśāputrāsu caivaṃ syādrakṣaṇaṃ niṣkulāsu ca
pativratāsu ca strīṣu vidhavāsvāturāsu ca
||28||jīvantīnāṃ tu tāsāṃ ye taddhareyuḥ svabāndhavāḥ
tāñśiṣyāccauradaṇḍena dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ
||29||praṇaṣṭasvāmikaṃ rikthaṃ rājā tryabdaṃ nidhāpayet
arvāktryabdāddharetsvāmī pareṇa nṛpatirharet
||30||mamedamiti yo brūyātso'nuyojyo yathāvidhi
saṃvādya rūpasaṃkhyādīnsvāmī taddravyamarhati
||31||avedayāno naṣṭasya deśaṃ kālaṃ ca tattvataḥ
varṇaṃ rūpaṃ pramāṇaṃ ca tatsamaṃ daṇḍamarhati
||32||ādadītātha ṣaḍbhāgaṃ pranaṣṭādhigatānnṛpaḥ
daśamaṃ dvādaśaṃ vāpi satāṃ dharmamanusmaran
||33||pranaṣṭādhigataṃ dravyaṃ tiṣṭhedyuktairadhiṣṭhitam
yāṃstatra caurāngṛhṇīyāttānrājebhena ghātayet
||34||mamāyamiti yo brūyānnidhiṃ satyena mānavaḥ
tasyādadīta ṣaḍbhāgaṃ rājā dvādaśameva vā
||35||anṛtaṃ tu vadandaṇḍyaḥ svavittasyāṃśamaṣṭamam
tasyaiva vā nidhānasya saṃkhyayālpīyasīṃ kalām
||36||vidvāṃstu brāhmaṇo dṛṣṭvā pūrvopanihitaṃ nidhim
aśeṣato'pyādadīta sarvasyādhipatirhi saḥ
||37||yaṃ tu paśyennidhiṃ rājā purāṇaṃ nihitaṃ kṣitau
tasmāddvijebhyo dattvārdhamardhaṃ kośe praveśayet
||38||nidhīnāṃ tu purāṇānāṃ dhātūnāmeva ca kṣitau
ardhabhāgrakṣaṇādrājā bhūmeradhipatirhi saḥ
||39||dātavyaṃ sarvavarṇebhyo rājñā caurairhṛtaṃ dhanam
rājā tadupayuñjānaścaurasyāpnoti kilbiṣam
||40||jātijānapadāndharmānśreṇīdharmāṃśca dharmavit
samīkṣya kuladharmāṃśca svadharmaṃ pratipādayet
||41||svāni karmāṇi kurvāṇā dūre santo'pi mānavāḥ
priyā bhavanti lokasya sve sve karmaṇyavasthitāḥ
||42||notpādayetsvayaṃ kāryaṃ rājā nāpyasya puruṣaḥ
na ca prāpitamanyena grasedarthaṃ kathaṃ cana
||43||yathā nayatyasṛkpātairmṛgasya mṛgayuḥ padam
nayettathānumānena dharmasya nṛpatiḥ padam
||44||satyamarthaṃ ca saṃpaśyedātmānamatha sākṣiṇaḥ
deśaṃ rūpaṃ ca kālaṃ ca vyavahāravidhau sthitaḥ
||45||sadbhirācaritaṃ yatsyāddhārmikaiśca dvijātibhiḥ
taddeśakulajātīnāmaviruddhaṃ prakalpayet
||46||adhamarṇārthasiddhyarthamuttamarṇena coditaḥ
dāpayeddhanikasyārthamadhamarṇādvibhāvitam
||47||yairyairupāyairarthaṃ svaṃ prāpnuyāduttamarṇikaḥ
tairtairupāyaiḥ saṃgṛhya dāpayedadhamarṇikam
||48||dharmeṇa vyavahāreṇa chalenācaritena ca
prayuktaṃ sādhayedarthaṃ pañcamena balena ca
||49||yaḥ svayaṃ sādhayedarthamuttamarṇo'dhamarṇikāt
na sa rājñābhiyoktavyaḥ svakaṃ saṃsādhayandhanam
||50||arthe'pavyayamānaṃ tu karaṇena vibhāvitam
dāpayeddhanikasyārthaṃ daṇḍaleśaṃ ca śaktitaḥ
||51||apahnave'dhamarṇasya dehītyuktasya saṃsadi
abhiyoktā diśeddeśyaṃ karaṇaṃ vānyaduddiśet
||52||adeśyaṃ yaśca diśati nirdiśyāpahnute ca yaḥ
yaścādharottarānarthānvigītānnāvabudhyate
||53||apadiśyāpadeśyaṃ ca punaryastvapadhāvati
samyakpraṇihitaṃ cārthaṃ pṛṣṭaḥ sannābhinandati
||54||asaṃbhāṣye sākṣibhiśca deśe saṃbhāṣate mithaḥ
nirucyamānaṃ praśnaṃ ca necchedyaścāpi niṣpatet
||55||brūhītyuktaśca na brūyāduktaṃ ca na vibhāvayet
na ca pūrvāparaṃ vidyāttasmādarthātsa hīyate
||56||sākṣiṇaḥ santi metyuktvā diśetyukto diśenna yaḥ
dharmasthaḥ kāraṇairetairhīnaṃ tamapi nirdiśet
||57||abhiyoktā na cedbrūyādbadhyo daṇḍyaśca dharmataḥ
na cettripakṣātprabrūyāddharmaṃ prati parājitaḥ
||58||yo yāvannihnuvītārthaṃ mithyā yāvati vā vadet
tau nṛpeṇa hyadharmajñau dāpyo taddviguṇaṃ damam
||59||pṛṣṭo'pavyayamānastu kṛtāvastho dhanaiṣiṇā
tryavaraiḥ sākṣibhirbhāvyo nṛpabrāhmaṇasaṃnidhau
||60||yādṛśā dhanibhiḥ kāryā vyavahāreṣu sākṣiṇaḥ
tādṛśānsaṃpravakṣyāmi yathā vācyamṛtaṃ ca taiḥ
||61||gṛhiṇaḥ putriṇo maulāḥ kṣatraviśśūdrayonayaḥ
arthyuktāḥ sākṣyamarhanti na ye ke cidanāpadi
||62||āptāḥ sarveṣu varṇeṣu kāryāḥ kāryeṣu sākṣiṇaḥ
sarvadharmavido'lubdhā viparītāṃstu varjayet
||63||nārthasaṃbandhino nāptā na sahāyā na vairiṇaḥ
na dṛṣṭadoṣāḥ kartavyā na vyādhyārtā na dūṣitāḥ
||64||na sākṣī nṛpatiḥ kāryo na kārukakuśīlavau
na śrotriyo na liṅgastho na saṅgebhyo vinirgataḥ
||65||nādhyadhīno na vaktavyo na dasyurna vikarmakṛt
na vṛddho na śiśurnaiko nāntyo na vikalendriyaḥ
||66||nārto na matto nonmatto na kṣuttṛṣṇopapīḍitaḥ
na śramārto na kāmārto na kruddho nāpi taskaraḥ
||67||strīṇāṃ sākṣyaṃ striyaḥ kuryurdvijānāṃ sadṛśā dvijāḥ
śūdrāśca santaḥ śūdrāṇāmantyānāmantyayonayaḥ
||68||anubhāvī tu yaḥ kaścitkuryātsākṣyaṃ vivādinām
antarveśmanyaraṇye vā śarīrasyāpi cātyaye
||69||striyāpyasaṃbhāve kāryaṃ bālena sthavireṇa vā
śiṣyeṇa bandhunā vāpi dāsena bhṛtakena vā
||70||bālavṛddhāturāṇāṃ ca sākṣyeṣu vadatāṃ mṛṣā
jānīyādasthirāṃ vācamutsiktamanasāṃ tathā
||71||sāhaseṣu ca sarveṣu steyasaṃgrahaṇeṣu ca
vāgdaṇḍayośca pāruṣye na parīkṣeta sākṣiṇaḥ
||72||bahutvaṃ parigṛhṇīyātsākṣidvaidhe narādhipaḥ
sameṣu tu guṇotkṛṣṭānguṇidvaidhe dvijottamān
||73||samakṣadarśanātsākṣyaṃ śravaṇāccaiva sidhyati
tatra satyaṃ bruvansākṣī dharmārthābhyāṃ na hīyate
||74||sākṣī dṛṣṭaśrutādanyadvibruvannāryasaṃsadi
avāṅnarakamabhyeti pretya svargācca hīyate
||75||yatrānibaddho'pīkṣeta śṛṇuyādvāpi kiṃ cana
pṛṣṭastatrāpi tadbrūyādyathādṛṣṭaṃ yathāśrutam
||76||eko'lubdhastu sākṣī syādbahvyaḥ śucyo'pi na striyaḥ
strībuddherasthiratvāttu doṣaiścānye'pi ye vṛtāḥ
||77||svabhāvenaiva yadbrūyustadgrāhyaṃ vyāvahārikam
ato yadanyadvibrūyurdharmārthaṃ tadapārthakam
||78||sabhāntaḥ sākṣiṇaḥ prāptānarthipratyarthisaṃnidhau
prāḍvivāko'nuyuñjīta vidhinānena sāntvayan
||79||yaddvayoranayorvettha kārye'smiṃśceṣṭitaṃ mithaḥ
tadbrūta sarvaṃ satyena yuṣmākaṃ hyatra sākṣitā
||80||satyaṃ sākṣye bruvansākṣī lokānāpnoti puṣkalān
iha cānuttamāṃ kīrtiṃ vāgeṣā brahmapūjitā
||81||sākṣye'nṛtaṃ vadanpāśairbadhyate vāruṇairbhṛśam
vivaśaḥ śatamājātīstasmātsākṣyaṃ vadedṛtam
||82||satyena pūyate sākṣī dharmaḥ satyena vardhate
tasmātsatyaṃ hi vaktavyaṃ sarvavarṇeṣu sākṣibhiḥ
||83||ātmaiva hyātmanaḥ sākṣī gatirātmā tathātmanaḥ
māvamaṃsthāḥ svamātmānaṃ nṛṇāṃ sākṣiṇamuttamam
||84||manyante vai pāpakṛto na kaścitpaśyatīti naḥ
tāṃstu devāḥ prapaśyanti svasyaivāntarapūruṣaḥ
||85||dyaurbhūmirāpo hṛdayaṃ candrārkāgniyamānilāḥ
rātriḥ saṃdhye ca dharmaśca vṛttajñāḥ sarvadehinām
||86||devabrāhmaṇasāṃnidhye sākṣyaṃ pṛcchedṛtaṃ dvijān
udaṅmukhānprāṅmukhānvā pūrvāhṇe vai śuciḥ śucīn
||87||brūhīti brāhmaṇaṃ pṛcchetsatyaṃ brūhīti pārthivam
gobījakāñcanairvaiśyaṃ śūdraṃ sarvaistu pātakaiḥ
||88||brahmaghno ye smṛtā lokā ye ca strībālaghātinaḥ
mitradruhaḥ kṛtaghnasya te te syurbruvato mṛṣā
||89||janmaprabhṛti yatkiṃ citpuṇyaṃ bhadra tvayā kṛtam
tatte sarvaṃ śuno gacchedyadi brūyāstvamanyathā
||90||eko'hamasmītyātmānaṃ yastvaṃ kalyāṇa manyase
nityaṃ sthitaste hṛdyeṣa puṇyapāpekṣitā muniḥ
||91||yamo vaivasvato devo yastavaiṣa hṛdi sthitaḥ
tena cedavivādaste mā gaṅgāṃ mā kurūngamaḥ
||92||nagno muṇḍaḥ kapālena ca bhikṣārthī kṣutpipāsitaḥ
andhaḥ śatrukulaṃ gacchedyaḥ sākṣyamanṛtaṃ vadet
||93||avākśirāstamasyandhe kilbiṣī narakaṃ vrajet
yaḥ praśnaṃ vitathaṃ brūyātpṛṣṭaḥ sandharmaniścaye
||94||andho matsyānivāśnāti sa naraḥ kaṇṭakaiḥ saha
yo bhāṣate'rthavaikalyamapratyakṣaṃ sabhāṃ gataḥ
||95||yasya vidvānhi vadataḥ kṣetrajño nābhiśaṅkate
tasmānna devāḥ śreyāṃsaṃ loke'nyaṃ puruṣaṃ viduḥ
||96||yāvato bāndhavānyasminhanti sākṣye'nṛtaṃ vadan
tāvataḥ saṃkhyayā tasminśṛṇu saumyānupūrvaśaḥ
||97||pañca paśvanṛte hanti daśa hanti gavānṛte
śatamaśvānṛte hanti sahasraṃ puruṣānṛte
||98||hanti jātānajātāṃśca hiraṇyārthe'nṛtaṃ vadan
sarvaṃ bhūmyanṛte hanti mā sma bhūmyanṛtaṃ vadīḥ
||99||apsu bhūmivadityāhuḥ strīṇāṃ bhoge ca maithune
abjeṣu caiva ratneṣu sarveṣvaśmamayeṣu ca
||100||etāndoṣānavekṣya tvaṃ sarvānanṛtabhāṣaṇe
yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ sarvamevāñjasā vada
||101||gorakṣakānvāṇijikāṃstathā kārukuśīlavān
preṣyānvārdhuṣikāṃścaiva viprānśūdravadācaret
||102||tadvadandharmato'rtheṣu jānannapyanythā naraḥ
na svargāccyavate lokāddaivīṃ vācaṃ vadanti tām
||103||śūdraviṭkṣatraviprāṇāṃ yatra rtoktau bhavedvadhaḥ
tatra vaktavyamanṛtaṃ taddhi satyādviśiṣyate
||104||vāggaivatyaiśca carubhiryajeraṃste sarasvatīm
anṛtasyainasastasya kurvāṇā niṣkṛtiṃ parām
||105||kūṣmāṇḍairvāpi juhuyādghṛtamagnau yathāvidhi
udityṛcā vā vāruṇyā tṛcenābdaivatena vā
||106||tripakṣādabruvansākṣyamṛṇādiṣu naro'gadaḥ
tadṛṇaṃ prāpnuyātsarvaṃ daśabandhaṃ ca sarvataḥ
||107||yasya dṛśyeta saptāhāduktavākyasya sākṣiṇaḥ
rogo'gnirjñātimaraṇamṛṇaṃ dāpyo damaṃ ca saḥ
||108||asākṣikeṣu tvartheṣu mitho vivādamānayoḥ
avindaṃstattvataḥ satyaṃ śapathenāpi lambhayet
||109||maharṣibhiśca devaiśca kāryārthaṃ śapathāḥ kṛtāḥ
vasiṣṭhaścāpi śapathaṃ śepe paijavane nṛpe
||110||na vṛthā śapathaṃ kuryātsvalpe'pyarthe naro budhaḥ
vṛthā hi śapathaṃ kurvanpretya ceha ca naśyati
||111||kāminīṣu vivāheṣu gavāṃ bhakṣye tathendhane
brāhmaṇābhyupapattau ca śapathe nāsti pātakam
||112||satyena śāpayedvipraṃ kṣatriyaṃ vāhanāyudhaiḥ
gobījakāñcanairvaiśyaṃ śūdraṃ sarvaistu pātakaiḥ
||113||agniṃ vāhārayedenamapsu cainaṃ nimajjayet
putradārasya vāpyenaṃ śirāṃsi sparśayetpṛthak
||114||yamiddho na dahatyagnirāpo nonmajjayanti ca
na cārtimṛcchati kṣipraṃ sa jñeyaḥ śapathe śuciḥ
||115||vatsasya hyabhiśastasya purā bhrātrā yavīyasā
nāgnirdadāha romāpi satyena jagataḥ spaśaḥ
||116||yasminyasminvivāde tu kauṭasākṣyaṃ kṛtaṃ bhavet
tattatkāryaṃ nivarteta kṛtaṃ cāpyakṛtaṃ bhavet
||117||lobhānmohādbhayānmaitrātkāmātkrodhāttathaiva ca
ajñānādbālabhāvācca sākṣyaṃ vitathamucyate
||118||eṣāmanyatame sthāne yaḥ sākṣyamanṛtaṃ vadet
tasya daṇḍaviśeṣāṃstu pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ
||119||lobhātsahasraṃ daṇḍyastu mohātpūrvaṃ tu sāhasam
bhayāddvau madhyamau daṇḍau maitrātpūrvaṃ caturguṇam
||120||kāmāddaśaguṇaṃ pūrvaṃ krodhāttu triguṇaṃ param
ajñānāddve śate pūrṇe bāliśyācchatameva tu
||121||etānāhuḥ kauṭasākṣye proktāndaṇḍānmanīṣibhiḥ
dharmasyāvyabhicārārthamadharmaniyamāya ca
||122||kauṭasākṣyaṃ tu kurvāṇāṃstrīnvarṇāndhārmiko nṛpaḥ
pravāsayeddaṇḍayitvā brāhmaṇaṃ tu vivāsayet
||123||daśa sthānāni daṇḍasya manuḥ svayaṃbhuvo'bravīt
triṣu varṇeṣu yāni syurakṣato brāhmaṇo vrajet
||124||upasthamudaraṃ jihvā hastau pādau ca pañcamam
cakṣurnāsā ca karṇau ca dhanaṃ dehastathaiva ca
||125||anubandhaṃ parijñāya deśakālau ca tattvataḥ
sārāparādho cālokya daṇḍaṃ daṇḍyeṣu pātayet
||126||adharmadaṇḍanaṃ loke yaśoghnaṃ kīrtināśanam
asvargyaṃ ca paratrāpi tasmāttatparivarjayet
||127||adaṇḍyāndaṇḍayanrājā daṇḍyāṃścaivāpyadaṇḍayan
ayaśo mahadāpnoti narakaṃ caiva gacchati
||128||vāgdaṇḍaṃ prathamaṃ kuryāddhigdaṇḍaṃ tadanantaram
tṛtīyaṃ dhanadaṇḍaṃ tu vadhadaṇḍamataḥ param
||129||vadhenāpi yadā tvetānnigrahītuṃ na śaknuyāt
tadaiṣu sarvamapyetatprayuñjīta catuṣṭayam
||130||lokasaṃvyavahārārthaṃ yāḥ saṃjñāḥ prathitā bhuvi
tāmrarūpyasuvarṇānāṃ tāḥ pravakṣyāmyaśeṣataḥ
||131||jālāntaragate bhānau yatsūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ
prathamaṃ tatpramāṇānāṃ trasareṇuṃ pracakṣate
||132||trasareṇavo'ṣṭau vijñeyā likṣaikā parimāṇataḥ
tā rājasarṣapastisraste trayo gaurasarṣapaḥ
||133||sarṣapāḥ ṣaḍyavo madhyastriyavaṃ tvekakṛṣṇalam
pañcakṛṣṇalako māṣaste suvarṇastu ṣoḍaśa
||134||palaṃ suvarṇāścatvāraḥ palāni dharaṇaṃ daśa
dve kṛṣṇale samadhṛte vijñeyo raupyamāṣakaḥ
||135||te ṣoḍaśa syāddharaṇaṃ purāṇaścaiva rājataḥ
kārṣāpaṇastu vijñeyastāmrikaḥ kārṣikaḥ paṇaḥ
||136||dharaṇāni daśa jñeyaḥ śatamānastu rājataḥ
catuḥsauvarṇiko niṣko vijñeyastu pramāṇataḥ
||137||paṇānāṃ dve śate sārdhe prathamaḥ sāhasaḥ smṛtaḥ
madhyamaḥ pañca vijñeyaḥ sahasraṃ tveva cottamaḥ
||138||ṛṇe deye pratijñāte pañcakaṃ śatamarhati
apahnave taddviguṇaṃ tanmanoranuśāsanam
||139||vasiṣṭhavihitāṃ vṛddhiṃ sṛjedvittavivardhinīm
aśītibhāgaṃ gṛhṇīyānmāsādvārdhuṣikaḥ śate
||140||dvikaṃ śataṃ vā gṛhṇīyātsatāṃ dharmamanusmaran
dvikaṃ śataṃ hi gṛhṇāno na bhavatyarthakilbiṣī
||141||dvikaṃ trikaṃ catuṣkaṃ ca pañcakaṃ ca śataṃ samam
māsasya vṛddhiṃ gṛhṇīyādvarṇānāmanupūrvaśaḥ
||142||na tvevādhau sopakāre kausīdīṃ vṛddhimāpnuyāt
na cādheḥ kālasaṃrodhānnisargo'sti na vikrayaḥ
||143||na bhoktavyo balādādhirbhuñjāno vṛddhimutsṛjet
mūlyena toṣayeccainamādhisteno'nyathā bhavet
||144||ādhiścopanidhiścobhau na kālātyayamarhataḥ
avahāryau bhavetāṃ tau dīrghakālamavasthitau
||145||saṃprītyā bhujyamānāni na naśyanti kadā cana
dhenuruṣṭro vahannaśvo yaśca damyaḥ prayujyate
||146||yatkiṃ ciddaśavarṣāṇi saṃnidhau prekṣate dhanī
bhujyamānaṃ paraistūṣṇīṃ na sa tallabdhumarhati
||147||ajaḍaścedapogaṇḍo viṣaye cāsya bhujyate
bhagnaṃ tadvyavahāreṇa bhoktā taddravyamarhati
||148||ādhiḥ sīmā bāladhanaṃ nikṣepopanidhiḥ striyaḥ
rājasvaṃ śrotriyasvaṃ ca na bhogena praṇaśyati
||149||yaḥ svāminānanujñātamādhiṃ bhūṅkte'vicakṣaṇaḥ
tenārdhavṛddhirmoktavyā tasya bhogasya niṣkṛtiḥ
||150||kusīdavṛddhirdvaiguṇyaṃ nātyeti sakṛdāhṛtā
dhānye sade lave vāhye nātikrāmati pañcatām
||151||kṛtānusārādadhikā vyatiriktā na sidhyati
kusīdapathamāhustaṃ pañcakaṃ śatamarhati
||152||nātisāṃvatsarīṃ vṛddhiṃ na cādṛṣṭāṃ punarharet
cakravṛddhiḥ kālavṛddhiḥ kāritā kāyikā ca yā
||153||ṛṇaṃ dātumaśakto yaḥ kartumicchetpunaḥ kriyām
sa dattvā nirjitāṃ vṛddhiṃ karaṇaṃ parivartayet
||154||adarśayitvā tatraiva hiraṇyaṃ parivartayet
yāvatī saṃbhavedvṛddhistāvatīṃ dātumarhati
||155||cakravṛddhiṃ samārūḍho deśakālavyavasthitaḥ
atikrāmandeśakālau na tatphalamavāpnuyāt
||156||samudrayānakuśalā deśakālārthadarśinaḥ
sthāpayanti tu yāṃ vṛddhiṃ sā tatrādhigamaṃ prati
||157||yo yasya pratibhūstiṣṭheddarśanāyeha mānavaḥ
adarśayansa taṃ tasya prayacchetsvadhanādṛṇam
||158||prātibhāvyaṃ vṛthādānamākṣikaṃ saurikāṃ ca yat
daṇḍaśulkāvaśeṣaṃ ca na putro dātumarhati
||159||darśanaprātibhāvye tu vidhiḥ syātpūrvacoditaḥ
dānapratibhuvi prete dāyādānapi dāpayet
||160||adātari punardātā vijñātaprakṛtāvṛṇam
paścātpratibhuvi prete parīpsetkena hetunā
||161||nirādiṣṭadhanaścettu pratibhūḥ syādalaṃdhanaḥ
svadhanādeva taddadyānnirādiṣṭa iti sthitiḥ
||162||mattonmattārtādhyadhīnairbālena sthavireṇa vā
asaṃbaddhakṛtaścaiva vyāvahāro na sidhyati
||163||satyā na bhāṣā bhavati yadyapi syātpratiṣṭhitā
bahiścedbhāṣyate dharmānniyatādvyavahārikāt
||164||yogādhamanavikrītaṃ yogadānapratigraham
yatra vāpyupadhiṃ paśyettatsarvaṃ vinivartayet
||165||grahītā yadi naṣṭaḥ syātkuṭumbārthe kṛto vyayaḥ
dātavyaṃ bāndhavaistatsyātpravibhaktairapi svataḥ
||166||kuṭumbārthe'dhyadhīno'pi vyavahāraṃ yamācaret
svadeśe vā videśe vā taṃ jyāyānna vicālayet
||167||balāddattaṃ balādbhuktaṃ balādyaccāpi lekhitam
sarvānbalakṛtānarthānakṛtānmanurabravīt
||168||trayaḥ parārthe kliśyanti sākṣiṇaḥ pratibhūḥ kulam
catvārastūpacīyante vipra āḍhyo vaṇiṅnṛpaḥ
||169||anādeyaṃ nādadīta parikṣīṇo'pi pārthivaḥ
na cādeyaṃ samṛddho'pi sūkṣmamapyarthamutsṛjet
||170||anādeyasya cādānādādeyasya ca varjanāt
daurbalyaṃ khyāpyate rājñaḥ sa pretyeha ca naśyati
||171||svādānādvarṇasaṃsargāttvabalānāṃ ca rakṣaṇāt
balaṃ saṃjāyate rājñaḥ sa pretyeha ca vardhate
||172||tasmādyama iva svāmī svayaṃ hitvā priyāpriye
varteta yāmyayā vṛttyā jitakrodho jitendriyaḥ
||173||yastvadharmeṇa kāryāṇi mohātkuryānnarādhipaḥ
acirāttaṃ durātmānaṃ vaśe kurvanti śatravaḥ
||174||kāmakrodhau tu saṃyamya yo'rthāndharmeṇa paśyati
prajāstamanuvartante samudramiva sindhavaḥ
||175||yaḥ sādhayantaṃ chandena vedayeddhanikaṃ nṛpe
sa rājñā taccaturbhāgaṃ dāpyastasya ca taddhanam
||176||karmaṇāpi samaṃ kuryāddhanikāyādhamarṇikaḥ
samo'vakṛṣṭajātistu dadyācchreyāṃstu tacchanaiḥ
||177||anena vidhinā rājā mitho vivadatāṃ nṛṇām
sākṣipratyayasiddhāni kāryāṇi samatāṃ nayet
||178||kulaje vṛttasaṃpanne dharmajñe satyavādini
mahāpakṣe dhaninyārye nikṣepaṃ nikṣipedbudhaḥ
||179||yo yathā nikṣipeddhaste yamarthaṃ yasya mānavaḥ
sa tathaiva grahītavyo yathā dāyastathā grahaḥ
||180||yo nikṣepaṃ yācyamāno nikṣepturna prayacchati
sa yācyaḥ prāḍvivākena tannikṣepturasaṃnidhau
||181||sākṣyabhāve praṇidhibhirvayorūpasamanvitaiḥ
apadeśaiśca saṃnyasya hiraṇyaṃ tasya tattvataḥ
||182||sa yadi pratipadyeta yathānyastaṃ yathākṛtam
na tatra vidyate kiṃ cidyatparairabhiyujyate
||183||teṣāṃ na dadyādyadi tu taddhiraṇyaṃ yathāvidhi
ubhau nigṛhya dāpyaḥ syāditi dharmasya dhāraṇā
||184||nikṣepopanidhī nityaṃ na deyau pratyanantare
naśyato vinipāte tāvanipāte tvanāśinau
||185||svayameva tu yau dadyānmṛtasya pratyanantare
na sa rājñābhiyoktavyo na nikṣeptuśca bandhubhiḥ
||186||acchalenaiva cānvicchettamarthaṃ prītipūrvakam
vicārya tasya vā vṛttaṃ sāmnaiva parisādhayet
||187||nikṣepeṣveṣu sarveṣu vidhiḥ syātparisādhane
samudre nāpnuyātkiṃ cidyadi tasmānna saṃharet
||188||caurairhṛtaṃ jalenoḍhamagninā dagdhameva vā
na dadyādyadi tasmātsa na saṃharati kiṃ cana
||189||nikṣepasyāpahartāramanikṣeptārameva ca
sarvairupāyairanvicchecchapathaiścaiva vaidikaiḥ
||190||yo nikṣepaṃ nārpayati yaścānikṣipya yācate
tāvubhau cauravacchāsyau dāpyau vā tatsamaṃ damam
||191||nikṣepasyāpahartāraṃ tatsamaṃ dāpayeddamam
tathopanidhihartāramaviśeṣeṇa pārthivaḥ
||192||upadhābhiśca yaḥ kaścitparadravyaṃ harennaraḥ
sasahāyaḥ sa hantavyaḥ prakāśaṃ vividhairvadhaiḥ
||193||nikṣepo yaḥ kṛto yena yāvāṃśca kulasaṃnidhau
tāvāneva sa vijñeyo vibruvandaṇḍamarhati
||194||mitho dāyaḥ kṛto yena gṛhīto mitha eva vā
mitha eva pradātavyo yathā dāyastathā grahaḥ
||195||nikṣiptasya dhanasyaivaṃ prītyopanihitasya ca
rājā vinirṇayaṃ kuryādakṣiṇvannyāsadhāriṇam
||196||vikrīṇīte parasya svaṃ yo'svāmī svāmyasammataḥ
na taṃ nayeta sākṣyaṃ tu stenamastenamāninam
||197||avahāryo bhaveccaiva sānvayaḥ ṣaṭśataṃ damam
niranvayo'napasaraḥ prāptaḥ syāccaurakilbiṣam
||198||asvāminā kṛto yastu dāyo vikraya eva vā
akṛtaḥ sa tu vijñeyo vyavahāre yathā sthitiḥ
||199||saṃbhogo dṛśyate yatra na dṛśyetāgamaḥ kva cit
āgamaḥ kāraṇaṃ tatra na saṃbhoga iti sthitiḥ
||200||vikrayādyo dhanaṃ kiṃ cidgṛhṇīyatkulasaṃnidhau
krayeṇa sa viśuddhaṃ hi nyāyato labhate dhanam
||201||atha mūlamanāhāryaṃ prakāśakrayaśodhitaḥ
adaṇḍyo mucyate rājñā nāṣṭiko labhate dhanam
||202||nānyadanyena saṃsṛṣṭarūpaṃ vikrayamarhati
na cāsāraṃ na ca nyūnaṃ na dūreṇa tirohitam
||203||anyāṃ ceddarśayitvānyā voḍhuḥ kanyā pradīyate
ubhe ta ekaśulkena vahedityabravīnmanuḥ
||204||nonmattāyā na kuṣṭhinyā na ca yā spṛṣṭamaithunā
pūrvaṃ doṣānabhikhyāpya pradātā daṇḍamarhati
||205||ṛtvigyadi vṛto yajñe svakarma parihāpayet
tasya karmānurūpeṇa deyo'ṃśaḥ sahakartṛbhiḥ
||206||dakṣiṇāsu ca dattāsu svakarma parihāpayan
kṛtsnameva labhetāṃśamanyenaiva ca kārayet
||207||yasminkarmaṇi yāstu syuruktāḥ pratyaṅgadakṣiṇāḥ
sa eva tā ādidīta bhajeransarva eva vā
||208||rathaṃ haretcādhvaryurbrahmādhāne ca vājinam
hotā vāpi haredaśvamudgātā cāpyanaḥ kraye
||209||sarveṣāmardhino mukhyāstadardhenārdhino'pare
tṛtīyinastṛtīyāṃśāścaturthāṃśāśca pādinaḥ
||210||saṃbhūya svāni karmāṇi kurvadbhiriha mānavaiḥ
anena vidhiyogena kartavyāṃśaprakalpanā
||211||dharmārthaṃ yena dattaṃ syātkasmai cidyācate dhanam
paścācca na tathā tatsyānna deyaṃ tasya tadbhavet
||212||yadi saṃsādhayettattu darpāllobhena vā punaḥ
rājñā dāpyaḥ suvarṇaṃ syāttasya steyasya niṣkṛtiḥ
||213||dattasyaiṣoditā dharmyā yathāvadanapakriyā
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vetanasyānapakriyām
||214||bhṛto nārto na kuryādyo darpātkarma yathoditam
sa daṇḍyaḥ kṛṣṇalānyaṣṭau na deyaṃ cāsya vetanam
||215||ārtastu kuryātsvasthaḥ sanyathābhāṣitamāditaḥ
sa dīrghasyāpi kālasya tallabhetaiva vetanam
||216||yathoktamārtaḥ sustho vā yastatkarma na kārayet
na tasya vetanaṃ deyamalponasyāpi karmaṇaḥ
||217||eṣa dharmo'khilenokto vetanādānakarmaṇaḥ
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi dharmaṃ samayabhedinām
||218||yo grāmadeśasaṃghānāṃ kṛtvā satyena saṃvidam
visaṃvadennaro lobhāttaṃ rāṣṭrādvipravāsayet
||219||nigṛhya dāpayeccainaṃ samayavyabhicāriṇam
catuḥsuvarṇānṣaṇniṣkāṃśchatamānaṃ ca rājakam
||220||etaddaṇḍavidhiṃ kuryāddhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ
grāmajātisamūheṣu samayavyabhicāriṇām
||221||krītvā vikrīya vā kiṃ cidyasyehānuśayo bhavet
so'ntardaśāhāttaddravyaṃ dadyāccaivādadīta vā
||222||pareṇa tu daśāhasya na dadyānnāpi dāpayet
ādadāno dadatcaiva rājñā daṇḍyau śatāni ṣaṭ
||223||yastu doṣavatīṃ kanyāmanākhyāya prayacchati
tasya kuryānnṛpo daṇḍaṃ svayaṃ ṣaṇṇavatiṃ paṇān
||224||akanyeti tu yaḥ kanyāṃ brūyāddveṣeṇa mānavaḥ
sa śataṃ prāpnuyāddaṇḍaṃ tasyā doṣamadarśayan
||225||pāṇigrahaṇikā mantrāḥ kanyāsveva pratiṣṭhitāḥ
nākanyāsu kva cinnṝṇāṃ luptadharmakriyā hi tāḥ
||226||pāṇigrahaṇikā mantrā niyataṃ dāralakṣaṇam
teṣāṃ niṣṭhā tu vijñeyā vidvadbhiḥ saptame pade
||227||yasminyasminkṛte kārye yasyehānuśayo bhavet
tamanena vidhānena dharmye pathi niveśayet
||228||paśuṣu svāmināṃ caiva pālānāṃ ca vyatikrame
vivādaṃ saṃpravakṣyāmi yathāvaddharmatattvataḥ
||229||divā vaktavyatā pāle rātrau svāmini tadgṛhe
yogakṣeme'nyathā cettu pālo vaktavyatāmiyāt
||230||gopaḥ kṣīrabhṛto yastu sa duhyāddaśato varām
gosvāmyanumate bhṛtyaḥ sā syātpāle'bhṛte bhṛtiḥ
||231||naṣṭaṃ vinaṣṭaṃ kṛmibhiḥ śvahataṃ viṣame mṛtam
hīnaṃ puruṣakāreṇa pradadyātpāla eva tu
||232||vighuṣya tu hṛtaṃ caurairna pālo dātumarhati
yadi deśe ca kāle ca svāminaḥ svasya śaṃsati
||233||karṇau carma ca vālāṃśca bastiṃ snāyuṃ ca rocanām
paśuṣu svāmināṃ dadyānmṛteṣvaṅkāni darśayet
||234||ajāvike tu saṃruddhe vṛkaiḥ pāle tvanāyati
yāṃ prasahya vṛko hanyātpāle tatkilbiṣaṃ bhavet
||235||tāsāṃ cedavaruddhānāṃ carantīnāṃ mitho vane
yāmutplutya vṛko hanyānna pālastatra kilbiṣī
||236||dhanuḥśataṃ parīhāro grāmasya syātsamantataḥ
śamyāpātāstrayo vāpi triguṇo nagarasya tu
||237||tatrāparivṛtaṃ dhānyaṃ vihiṃsyuḥ paśavo yadi
na tatra praṇayeddaṇḍaṃ nṛpatiḥ paśurakṣiṇām
||238||vṛtiṃ tatra prakurvīta yāmuṣṭro na vilokayet
chidraṃ ca vārayetsarvaṃ śvasūkaramukhānugam
||239||pathi kṣetre parivṛte grāmāntīye'tha vā punaḥ
sapālaḥ śatadaṇḍārho vipālānvārayetpaśūn
||240||kṣetreṣvanyeṣu tu paśuḥ sapādaṃ paṇamarhati
sarvatra tu sado deyaḥ kṣetrikasyeti dhāraṇā
||241||anirdaśāhāṃ gāṃ sūtāṃ vṛṣāndevapaśūṃstathā
sapālānvā vipālānvā na daṇḍyānmanurabravīt
||242||kṣetriyasyātyaye daṇḍo bhāgāddaśaguṇo bhavet
tato'rdhadaṇḍo bhṛtyānāmajñānātkṣetrikasya tu
||243||etadvidhānamātiṣṭheddhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ
svāmināṃ ca paśūnāṃ ca pālānāṃ ca vyatikrame
||244||sīmāṃ prati samutpanne vivāde grāmayordvayoḥ
jyeṣṭhe māsi nayetsīmāṃ suprakāśeṣu setuṣu
||245||sīṃāvṛkṣāṃśca kurvīta nyagrodhāśvatthakiṃśukān
śālmalīnsālatālāṃśca kṣīriṇaścaiva pādapān
||246||gulmānveṇūṃśca vividhānśamīvallīsthalāni ca
śarānkubjakagulmāṃśca tathā sīmā na naśyati
||247||taḍāgānyudapānāni vāpyaḥ prasravaṇāni ca
sīmāsaṃdhiṣu kāryāṇi devatāyatanāni ca
||248||upachannāni cānyāni sīmāliṅgāni kārayet
sīmājñāne nṛṇāṃ vīkṣya nityaṃ loke viparyayam
||249||aśmano'sthīni govālāṃstuṣānbhasma kapālikāḥ
karīṣamiṣṭakāṅgārāṃśśarkarā vālukāstathā
||250||yāni caivaṃprakārāṇi kālādbhūmirna bhakṣayet
tāni saṃdhiṣu sīmāyāmaprakāśāni kārayet
||251||etairliṅgairnayetsīmāṃ rājā vivadamānayoḥ
pūrvabhuktyā ca satatamudakasyāgamena ca
||252||yadi sṃśaya eva syālliṅgānāmapi darśane
sākṣipratyaya eva syātsīmāvādavinirṇayaḥ
||253||grāmīyakakulānāṃ ca samakṣaṃ sīmni sākṣiṇaḥ
praṣṭavyāḥ sīmaliṅgāni tayoścaiva vivādinoḥ
||254||te pṛṣṭāstu yathā brūyuḥ samastāḥ sīmni niścayam
nibadhnīyāttathā sīmāṃ sarvāṃstāṃścaiva nāmataḥ
||255||śirobhiste gṛhītvorvīṃ sragviṇo raktavāsasaḥ
sukṛtaiḥ śāpithāḥ svaiḥ svairnayeyuste samañjasam
||256||yathoktena nayantaste pūyante satyasākṣiṇaḥ
viparītaṃ nayantastu dāpyāḥ syurdviśataṃ damam
||257||sākṣyabhāve tu catvāro grāmāḥ sāmantavāsinaḥ
sīmāvinirṇayaṃ kuryuḥ prayatā rājasaṃnidhau
||258||sāmantānāmabhāve tu maulānāṃ sīmni sākṣiṇām
imānapyanuyuñjīta puruṣānvanagocarān
||259||vyādhāñśākunikāngopānkaivartānmūlakhānakān
vyālagrāhānuñchavṛttīnanyāṃśca vanacāriṇaḥ
||260||te pṛṣṭāstu yathā brūyuḥ sīmāsaṃdhiṣu lakṣaṇam
tattathā sthāpayedrājā dharmeṇa grāmayordvayoḥ
||261||kṣetrakūpataḍāgānāmārāmasya gṛhasya ca
sāmantapratyayo jñeyaḥ sīmāsetuvinirṇayaḥ
||262||sāmantāścenmṛṣā brūyuḥ setau vivādatāṃ nṛṇām
sarve pṛthakpṛthagdaṇḍyā rājñā madhyamasāhasam
||263||gṛhaṃ taḍāgamārāmaṃ kṣetraṃ vā bhīṣayā haran
śatāni pañca daṇḍyaḥ syādajñānāddviśato damaḥ
||264||sīmāyāmaviṣahyāyāṃ svayaṃ rājaiva dharmavit
pradiśedbhūmimekeṣāmupakārāditi sthitiḥ
||265||eṣo'khilenābhihito dharmaḥ sīmāvinirṇaye
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vākpāruṣyavinirṇayam
||266||śataṃ brāhmaṇamākruśya kṣatriyo daṇḍamarhati
vaiśyo'pyardhaśataṃ dve vā śūdrastu vadhamarhati
||267||pañcāśadbrāhmaṇo daṇḍyaḥ kṣatriyasyābhiśaṃsane
vaiśye syādardhapañcāśacchūdre dvādaśako damaḥ
||268||samavarṇe dvijātīnāṃ dvādaśaiva vyatikrame
vādeṣvavacanīyeṣu tadeva dviguṇaṃ bhavet
||269||ekajātirdvijātīṃstu vācā dāruṇayā kṣipan
jihvāyāḥ prāpnuyācchedaṃ jaghanyaprabhavo hi saḥ
||270||nāmajātigrahaṃ tveṣāmabhidroheṇa kurvataḥ
nikṣepyo'yomayaḥ śaṅkurjvalannāsye daśāṅgulaḥ
||271||dharmopadeśaṃ darpeṇa viprāṇāmasya kurvataḥ
taptamāsecayettailaṃ vaktre śrotre ca pārthivaḥ
||272||śrutaṃ deśaṃ ca jātiṃ ca karma śarīrameva ca
vitathena bruvandarpāddāpyaḥ syāddviśataṃ damam
||273||kāṇaṃ vāpyatha vā khañjamanyaṃ vāpi tathāvidham
tathyenāpi bruvandāpyo daṇḍaṃ kārṣāpaṇāvaram
||274||mātaraṃ pitaraṃ jāyāṃ bhrātaraṃ tanayaṃ gurum
ākṣārayañśataṃ dāpyaḥ panthānaṃ cādadadguroḥ
||275||brāhmaṇakṣatriyābhyāṃ tu daṇḍaḥ kāryo vijānatā
brāhmaṇe sāhasaḥ pūrvaḥ kṣatriye tveva madhyamaḥ
||276||viṭśūdrayorevameva svajātiṃ prati tattvataḥ
chedavarjaṃ praṇayanaṃ daṇḍasyeti viniścayaḥ
||277||eṣa daṇḍavidhiḥ prokto vākpāruṣyasya tattvataḥ
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi daṇḍapāruṣyanirṇayam
||278||yena kena cidaṅgena hiṃsyāccecchreṣṭhamantyajaḥ
chettavyaṃ tadtadevāsya tanmanoranuśāsanam
||279||pāṇimudyamya daṇḍaṃ vā pāṇicchedanamarhati
pādena praharankopātpādacchedanamarhati
||280||sahāsanamabhiprepsurutkṛṣṭasyāpakṛṣṭajaḥ
kaṭyāṃ kṛtāṅko nirvāsyaḥ sphicaṃ vāsyāvakartayet
||281||avaniṣṭhīvato darpāddvāvoṣṭhau chedayennṛpaḥ
avamūtrayato meḍhramavaśardhayato gudam
||282||keśeṣu gṛhṇato hastau chedayedavicārayan
pādayordāḍhikāyāṃ ca grīvāyāṃ vṛṣaṇeṣu ca
||283||tvagbhedakaḥ śataṃ daṇḍyo lohitasya ca darśakaḥ
māṃsabhettā tu ṣaṇniṣkānpravāsyastvasthibhedakaḥ
||284||vanaspatīnāṃ sarveṣāmupabhogo yathā yathā
yathā tathā damaḥ kāryo hiṃsāyāmiti dhāraṇā
||285||manuṣyāṇāṃ paśūnāṃ ca duḥkhāya prahṛte sati
yathā yathā mahadduḥkhaṃ daṇḍaṃ kuryāttathā tathā
||286||aṅgāvapīḍanāyāṃ ca vraṇaśonitayostathā
samutthānavyayaṃ dāpyaḥ sarvadaṇḍamathāpi vā
||287||dravyāṇi hiṃsyādyo yasya jñānato'jñānato'pi vā
sa tasyotpādayettuṣṭiṃ rājñe dadyācca tatsamam
||288||carmacārmikabhāṇḍeṣu kāṣṭhaloṣṭamayeṣu
mūlyātpañcaguṇo daṇḍaḥ puṣpamūlaphaleṣu ca
||289||yānasya caiva yātuśca yānasvāmina eva ca
daśātivartanānyāhuḥ śeṣe daṇḍo vidhīyate
||290||chinnanāsye bhagnayuge tiryakpratimukhāgate
akṣabhaṅge ca yānasya cakrabhaṅge tathaiva ca
||291||chedane caiva yantrāṇāṃ yoktraraśmyostathaiva ca
ākrande cāpyapaihīti na daṇḍaṃ manurabravīt
||292||yatrāpavartate yugyaṃ vaiguṇyātprājakasya tu
tatra svāmī bhaveddaṇḍyo hiṃsāyāṃ dviśataṃ damam
||293||prājakaścedbhavedāptaḥ prājako daṇḍamarhati
yugyasthāḥ prājake'nāpte sarve daṇḍyāḥ śataṃ śatam
||294||sa cettu pathi saṃruddhaḥ paśubhirvā rathena vā
pramāpayetprāṇabhṛtastatra daṇḍo'vicāritaḥ
||295||manuṣyamāraṇe kṣipraṃ cauravatkilbiṣaṃ bhavet
prāṇabhṛtsu mahatsvardhaṃ gogajoṣṭrahayādiṣu
||296||kṣudrakāṇāṃ paśūnāṃ tu hiṃsāyāṃ dviśato damaḥ
pañcāśattu bhaveddaṇḍaḥ śubheṣu mṛgapakṣiṣu
||297||gardhabhājāvikānāṃ tu daṇḍaḥ syātpañcamāṣikaḥ
māṣikastu bhaveddaṇḍaḥ śvasūkaranipātane
||298||bhāryā putraśca dāsaśca preṣyo bhrātrā ca sodaraḥ
prāptāparādhāstāḍyāḥ syū rajjvā veṇudalena vā
||299||pṛṣṭhatastu śarīrasya nottamāṅge kathaṃ cana
ato'nyathā tu praharanprāptaḥ syāccaurakilbiṣam
||300||eṣo'khilenābhihito daṇḍapāruṣyanirṇayaḥ
stenasyātaḥ pravakṣyāmi vidhiṃ daṇḍavinirṇaye
||301||paramaṃ yatnamātiṣṭhetstenānāṃ nigrahe nṛpaḥ
stenānāṃ nigrahādasya yaśo rāṣṭraṃ ca vardhate
||302||abhayasya hi yo dātā sa pūjyaḥ satataṃ nṛpaḥ
sattraṃ hi vardhate tasya sadaivābhayadakṣiṇam
||303||sarvato dharmaṣaḍbhāgo rājño bhavati rakṣataḥ
adharmādapi ṣaḍbhāgo bhavatyasya hyarakṣataḥ
||304||yadadhīte yadyajate yaddadāti yadarcati
tasya ṣaḍbhāgabhāgrājā samyagbhavati rakṣaṇāt
||305||rakṣandharmeṇa bhūtāni rājā vadhyāṃśca ghātayan
yajate'haraharyajñaiḥ sahasraśatadakṣiṇaiḥ
||306||yo'rakṣanbalimādatte karaṃ śulkaṃ ca pārthivaḥ
pratibhāgaṃ ca daṇḍaṃ ca sa sadyo narakaṃ vrajet
||307||arakṣitāraṃ rājānaṃ baliṣaḍbhāgahāriṇam
tamāhuḥ sarvalokasya samagramalahārakam
||308||anapekṣitamaryādaṃ nāstikaṃ vipraluṃpakam
arakṣitāramattāraṃ nṛpaṃ vidyādadhogatim
||309||adhārmikaṃ tribhirnyāyairnigṛhṇīyātprayatnataḥ
nirodhanena bandhena vividhena vadhena ca
||310||nigraheṇa hi pāpānāṃ sādhūnāṃ saṃgraheṇa ca
dvijātaya ivejyābhiḥ pūyante satataṃ nṛpāḥ
||311||kṣantavyaṃ prabhuṇā nityaṃ kṣipatāṃ kāryiṇāṃ nṛṇām
bālavṛddhāturāṇāṃ ca kurvatā hitamātmanaḥ
||312||yaḥ kṣipto marṣayatyārtaistena svarge mahīyate
yastvaiśvaryānna kṣamate narakaṃ tena gacchati
||313||rājā stenena gantavyo muktakeśena dhāvatā
ācakṣāṇena tatsteyamevaṃkarmāsmi śādhi mām
||314||skandhenādāya musalaṃ laguḍaṃ vāpi khādiram
śaktiṃ cobhayatastīkṣṇāmāyasaṃ daṇḍameva vā
||315||śāsanādvā vimokṣādvā stenaḥ steyādvimucyate
aśāsitvā tu taṃ rājā stenasyāpnoti kilbiṣam
||316||annāde bhrūṇahā mārṣṭi patyau bhāryāpacāriṇī
gurau śiṣyaśca yājyaśca steno rājani kilbiṣam
||317||rājabhiḥ kṛtadaṇḍāstu kṛtvā pāpāni mānavāḥ
nirmalāḥ svargamāyānti santaḥ sukṛtino yathā
||318||yastu rajjuṃ ghaṭaṃ kūpāddharedbhindyācca yaḥ prapām
sa daṇḍaṃ prāpnuyānmāṣaṃ tacca tasminsamāharet
||319||dhānyaṃ daśabhyaḥ kumbhebhyo harato'bhyadhikaṃ vadhaḥ
śeṣe'pyekādaśaguṇaṃ dāpyastasya ca taddhanam
||320||tathā dharimameyānāṃ śatādabhyadhike vadhaḥ
suvarṇarajatādīnāmuttamānāṃ ca vāsasām
||321||pañcāśatastvabhyadhike hastacchedanamiṣyate
śeṣe tvekādaśaguṇaṃ mūlyāddaṇḍaṃ prakalpayet
||322||puruṣāṇāṃ kulīnānāṃ nārīṇāṃ ca viśeṣataḥ
mukhyānāṃ caiva ratnānāṃ haraṇe vadhamarhati
||323||mahāpaśūnāṃ haraṇe śastrāṇāmauṣadhasya ca
kālamāsādya kāryaṃ ca daṇḍaṃ rājā prakalpayet
||324||goṣu brāhmaṇasaṃsthāsu churikāyāśca bhedane
paśūnāṃ haraṇe caiva sadyaḥ kāryo'rdhapādikaḥ
||325||sūtrakārpāsakiṇvānāṃ gomayasya guḍasya ca
dadhnaḥ kṣīrasya takrasya pānīyasya tṛṇasya ca
||326||veṇuvaidalabhāṇḍānāṃ lavaṇānāṃ tathaiva ca
mṛṇmayānāṃ ca haraṇe mṛdo bhasmana eva ca
||327||matsyānāṃ pakṣiṇāṃ caiva tailasya ca ghṛtasya ca
māṃsasya madhunaścaiva yaccānyatpaśusaṃbhavam
||328||anyeṣāṃ caivamādīnāṃ madyānāmodanasya ca
pakvānnānāṃ ca sarveṣāṃ tanmulyāddviguṇo damaḥ
||329||puṣpeṣu harite dhānye gulmavallīnageṣu ca
anyeṣvaparipūteṣu daṇḍaḥ syātpañcakṛṣṇalaḥ
||330||paripūteṣu dhānyeṣu śākamūlaphaleṣu ca
niranvaye śataṃ daṇḍaḥ sānvaye'rdhaśataṃ damaḥ
||331||syātsāhasaṃ tvanvayavatprasabhaṃ karma yatkṛtam
niranvayaṃ bhavetsteyaṃ hṛtvāpavyayate ca yat
||332||yastvetānyupakḷptāni dravyāṇi stenayennaraḥ
tamādyaṃ daṇḍayedrājā yaścāgniṃ corayedgṛhāt
||333||yena yena yathāṅgena steno nṛṣu viceṣṭate
tattadeva harettasya pratyādeśāya pārthivaḥ
||334||pitācāryaḥ suhṛnmātā bhāryā putraḥ purohitaḥ
nādaṇḍyo nāma rājño'sti yaḥ svadharme na tiṣṭhati
||335||kārṣāpaṇaṃ bhaveddaṇḍyo yatrānyaḥ prākṛto janaḥ
tatra rājā bhaveddaṇḍyaḥ sahasramiti dhāraṇā
||336||aṣṭāpādyaṃ tu śūdrasya steye bhavati kilbiṣam
ṣoḍaśaiva tu vaiśyasya dvātriṃśatkṣatriyasya ca
||337||brāhmaṇasya catuḥṣaṣṭiḥ pūrṇaṃ vāpi śataṃ bhavet
dviguṇā vā catuḥṣaṣṭistaddoṣaguṇaviddhi saḥ
||338||vānaspatyaṃ mūlaphalaṃ dārvagnyarthaṃ tathaiva ca
tṛṇaṃ ca gobhyo grāsārthamasteyaṃ manurabravīt
||339||yo'dattādāyino hastāllipseta brāhmaṇo dhanam
yājanādhyāpanenāpi yathā stenastathaiva saḥ
||340||dvijo'dhvagaḥ kṣīṇavṛttirdvāvikṣū dve ca mūlake
ādadānaḥ parakṣetrānna daṇḍaṃ dātumarhati
||341||asaṃditānāṃ saṃdātā saṃditānāṃ ca mokṣakaḥ
dāsāśvarathahartā ca prāptaḥ syāccorakilbiṣam
||342||anena vidhinā rājā kurvāṇaḥ stenanigraham
yaśo'sminprāpnuyālloke pretya cānuttamaṃ sukham
||343||aindraṃ sthānamabhiprepsuryaśaścākṣayamavyayam
nopekṣeta kṣaṇamapi rājā sāhasikaṃ naram
||344||vāgduṣṭāttaskarāccaiva daṇḍenaiva ca hiṃsataḥ
sāhasasya naraḥ kartā vijñeyaḥ pāpakṛttamaḥ
||345||sāhase vartamānaṃ tu yo marṣayati pārthivaḥ
sa vināśaṃ vrajatyāśu vidveṣaṃ cādhigacchati
||346||na mitrakāraṇādrājā vipulādvā dhanāgamāt
samutsṛjetsāhasikānsarvabhūtabhayāvahān
||347||śastraṃ dvijātibhirgrāhyaṃ dharmo yatroparudhyate
dvijātīnāṃ ca varṇānāṃ viplave kālakārite
||348||ātmanaśca paritrāṇe dakṣiṇānāṃ ca saṃgare
strīviprābhyupapattau ca ghnandharmeṇa na duṣyati
||349||guruṃ vā bālavṛddhau vā brāhmaṇaṃ vā bahuśrutam
ātatāyinamāyāntaṃ hanyādevāvicārayan
||350||nātatāyivadhe doṣo hanturbhavati kaścana
prakāśaṃ vāprakāśaṃ vā manyustaṃ manyumṛcchati
||351||paradārābhimarśeṣu pravṛttānnṝnmahīpatiḥ
udvejanakarairdaṇḍaiśchinnayitvā pravāsayet
||352||tatsamuttho hi lokasya jāyate varṇasaṃkaraḥ
yena mūlaharo'dharmaḥ sarvanāśāya kalpate
||353||parasya patnyā puruṣaḥ saṃbhāṣāṃ yojayanrahaḥ
pūrvamākṣārito doṣaiḥ prāpnuyātpūrvasāhasam
||354||yastvanākṣāritaḥ pūrvamabhibhāṣate kāraṇāt
na doṣaṃ prāpnuyātkiṃ cinna hi tasya vyatikramaḥ
||355||parastriyaṃ yo'bhivadettīrthe'raṇye vane'pi vā
nadīnāṃ vāpi saṃbhede sa saṃgrahaṇamāpnuyāt
||356||upacārakriyā keliḥ sparśo bhūṣaṇavāsasām
saha khaṭvāsanaṃ caiva sarvaṃ saṃgrahaṇaṃ smṛtam
||357||striyaṃ spṛśedadeśe yaḥ spṛṣṭo vā marṣayettayā
parasparasyānumate sarvaṃ saṃgrahaṇaṃ smṛtam
||358||abrāhmaṇaḥ saṃgrahaṇe prāṇāntaṃ daṇḍamarhati
caturṇāmapi varṇānāṃ dārā rakṣyatamāḥ sadā
||359||bhikṣukā bandinaścaiva dīkṣitāḥ kāravastathā
saṃbhāṣanaṃ saha strībhiḥ kuryuraprativāritāḥ
||360||na saṃbhāṣāṃ parastrībhiḥ pratiṣiddhaḥ samācaret
niṣiddho bhāṣamāṇastu suvarṇaṃ daṇḍamarhati
||361||naiṣa cāraṇadāreṣu vidhirnātmopajīviṣu
sajjayanti hi te nārīrnigūḍhāścārayanti ca
||362||kiṃ cideva tu dāpyaḥ syātsaṃbhāṣāṃ tābhirācaran
praiṣyāsu caikabhaktāsu rahaḥ pravrajitāsu ca
||363||yo'kāmāṃ dūṣayetkanyāṃ sa sadyo vadhamarhati
sakāmāṃ dūṣayaṃstulyo na vadhaṃ prāpnuyānnaraḥ
||364||kanyāṃ bhajantīmutkṛṣṭaṃ na kiṃ cidapi dāpayet
jaghanyaṃ sevamānāṃ tu saṃyatāṃ vāsayedgṛhe
||365||uttamāṃ sevamānastu jaghanyo vadhamarhati
śulkaṃ dadyātsevamānaḥ samāmicchetpitā yadi
||366||abhiṣahya tu yaḥ kanyāṃ kuryāddarpeṇa mānavaḥ
tasyāśu kartye aṅgulyau daṇḍaṃ cārhati ṣaṭśatam
||367||sakāmāṃ dūṣayaṃstulyo nāṅgulicchedamāpnuyāt
dviśataṃ tu damaṃ dāpyaḥ prasaṅgavinivṛttaye
||368||kanyaiva kanyāṃ yā kuryāttasyāḥ syāddviśato damaḥ
śulkaṃ ca dviguṇaṃ dadyācchiphāścaivāpnuyāddaśa
||369||yā tu kanyāṃ prakuryātstrī sā sadyo mauṇḍyamarhati
aṅgulyoreva vā chedaṃ khareṇodvahanaṃ tathā
||370||bhartāraṃ laṅghayedyā tu strī jñātiguṇadarpitā
tāṃ śvabhiḥ khādayedrājā saṃsthāne bahusaṃsthite
||371||pumāṃsaṃ dāhayetpāpaṃ śayane tapta āyase
abhyādadhyuśca kāṣṭhāni tatra dahyeta pāpakṛt
||372||saṃvatsarābhiśastasya duṣṭasya dviguṇo damaḥ
vrātyayā saha saṃvāse cāṇḍālyā tāvadeva tu
||373||śūdro guptamaguptaṃ vā dvaijātaṃ varṇamāvasan
aguptamaṅgasarvasvairguptaṃ sarveṇa hīyate
||374||vaiśyaḥ sarvasvadaṇḍaḥ syātsaṃvatsaranirodhataḥ
sahasraṃ kṣatriyo daṇḍyo mauṇḍyaṃ mūtreṇa cārhati
||375||brāhmaṇīṃ yadyaguptāṃ tu gacchetāṃ vaiśyapārthivau
vaiśyaṃ pañcaśataṃ kuryātkṣatriyaṃ tu sahasriṇam
||376||ubhāvapi tu tāveva brāhmaṇyā guptayā saha
viplutau śūdravaddaṇḍyau dagdhavyau vā kaṭāgninā
||377||sahasraṃ brāhmaṇo daṇḍyo guptāṃ viprāṃ balādvrajan
śatāni pañca daṇḍyaḥ syādicchantyā saha saṃgataḥ
||378||mauṇḍyaṃ prāṇāntikaṃ daṇḍo brāhmaṇasya vidhīyate
itareṣāṃ tu varṇānāṃ daṇḍaḥ prāṇāntiko bhavet
||379||na jātu brāhmaṇaṃ hanyātsarvapāpeṣvapi sthitam
rāṣṭrādenaṃ bahiḥ kuryātsamagradhanamakṣatam
||380||na brāhmaṇavadhādbhūyānadharmo vidyate bhuvi
tasmādasya vadhaṃ rājā manasāpi na cintayet
||381||vaiśyaścetkṣatriyāṃ guptāṃ vaiśyāṃ vā kṣatriyo vrajet
yo brāhmaṇyāmaguptāyāṃ tāvubhau daṇḍamarhataḥ
||382||sahasraṃ brāhmaṇo daṇḍaṃ dāpyo gupte tu te vrajan
śūdrāyāṃ kṣatriyaviśoḥ sāhasro vai bhaveddamaḥ
||383||kṣatriyāyāmaguptāyāṃ vaiśye pañcaśataṃ damaḥ
mūtreṇa mauṇḍyamicchettu kṣatriyo daṇḍameva vā
||384||agupte kṣatriyāvaiśye śūdrāṃ vā brāhmaṇo vrajan
śatāni pañca daṇḍyaḥ syātsahasraṃ tvantyajastriyam
||385||yasya stenaḥ pure nāsti nānyastrīgo na duṣṭavāk
na sāhasikadaṇḍaghno sa rājā śakralokabhāk
||386||eteṣāṃ nigraho rājñaḥ pañcānāṃ viṣaye svake
sāṃrājyakṛtsajātyeṣu loke caiva yaśaskaraḥ
||387||ṛtvijaṃ yastyajedyājyo yājyaṃ ca rtviktyajedyadi
śaktaṃ karmaṇyaduṣṭaṃ ca tayordaṇḍaḥ śataṃ śatam
||388||na mātā na pitā na strī na putrastyāgamarhati
tyajannapatitānetānrājñā daṇḍyaḥ śatāni ṣaṭ
||389||āśrameṣu dvijātīnāṃ kārye vivadatāṃ mithaḥ
na vibrūyānnṛpo dharmaṃ cikīrṣanhitamātmanaḥ
||390||yathārhametānabhyarcya brāhmaṇaiḥ saha pārthivaḥ
sāntvena praśamayyādau svadharmaṃ pratipādayet
||391||prativeśyānuveśyau ca kalyāṇe viṃśatidvije
arhāvabhojayanvipro daṇḍamarhati māṣakam
||392||śrotriyaḥ śrotriyaṃ sādhuṃ bhūtikṛtyeṣvabhojayan
tadannaṃ dviguṇaṃ dāpyo hiraṇyaṃ caiva māṣakam
||393||andho jaḍaḥ pīṭhasarpī saptatyā sthaviraśca yaḥ
śrotriyeṣūpakurvaṃśca na dāpyāḥ kena citkaram
||394||śrotriyaṃ vyādhitārtau ca bālavṛddhāvakiṃcanam
mahākulīnamāryaṃ ca rājā saṃpūjayetsadā
||395||śālmalīphalake ślakṣṇe nenijyānnejakaḥ śanaiḥ
na ca vāsāṃsi vāsobhirnirharenna ca vāsayet
||396||tantuvāyo daśapalaṃ dadyādekapalādhikam
ato'nyathā vartamāno dāpyo dvādaśakaṃ damam
||397||śulkasthāneṣu kuśalāḥ sarvapaṇyavicakṣaṇāḥ
kuryurarghaṃ yathāpaṇyaṃ tato viṃśaṃ nṛpo haret
||398||rājñaḥ prakhyātabhāṇḍāni pratiṣiddhāni yāni ca
tāṇi nirharato lobhātsarvahāraṃ harennṛpaḥ
||399||śulkasthānaṃ pariharannakāle krayavikrayī
mithyāvādī ca saṃkhyāne dāpyo'ṣṭaguṇamatyayam
||400||āgamaṃ nirgamaṃ sthānaṃ tathā vṛddhikṣayāvubhau
vicārya sarvapaṇyānāṃ kārayetkrayavikrayau
||401||pañcarātre pañcarātre pakṣe pakṣe'tha vā gate
kurvīta caiṣāṃ pratyakṣamarghasaṃsthāpanaṃ nṛpaḥ
||402||tulāmānaṃ pratīmānaṃ sarvaṃ ca syātsulakṣitam
ṣaṭsu ṣaṭsu ca māseṣu punareva parīkṣayet
||403||paṇaṃ yānaṃ tare dāpyaṃ pauruṣo'rdhapaṇaṃ tare
pādaṃ paśuśca yoṣicca pādārdhaṃ riktakaḥ pumān
||404||bhāṇḍapūrṇāni yānāni tāryaṃ dāpyāni sārataḥ
riktabhāṇḍāni yatkiṃ citpumāṃsaścāparicchadāḥ
||405||dīrghādhvani yathādeśaṃ yathākālaṃ taro bhavet
nadītīreṣu tadvidyātsamudre nāsti lakṣaṇam
||406||garbhiṇī tu dvimāsādistathā pravrajito muniḥ
brāhmaṇā liṅginaścaiva na dāpyāstārikaṃ tare
||407||yannāvi kiṃ ciddāśānāṃ viśīryetāparādhataḥ
taddāśaireva dātavyaṃ samāgamya svato'ṃśataḥ
||408||eṣa nauyāyināmukto vyavahārasya nirṇayaḥ
dāśāparādhatastoye daivike nāsti nigrahaḥ
||409||vāṇijyaṃ kārayedvaiśyaṃ kusīdaṃ kṛṣimeva ca
paśūnāṃ rakṣaṇaṃ caiva dāsyaṃ śūdraṃ dvijanmanām
||410||kṣatriyaṃ caiva vaiśyaṃ ca brāhmaṇo vṛttikarśitau
bibhṛyādānṛśaṃsyena svāni karmāṇi kārayet
||411||dāsyaṃ tu kārayaṃllobhādbrāhmaṇaḥ saṃskṛtāndvijān
anicchataḥ prābhavatyādrājñā daṇḍyaḥ śatāni ṣaṭ
||412||śūdraṃ tu kārayeddāsyaṃ krītamakrītameva vā
dāsyāyaiva hi sṛṣṭo'sau brāhmaṇasya svayaṃbhuvā
||413||na svāminā nisṛṣṭo'pi śūdro dāsyādvimucyate
nisargajaṃ hi tattasya kastasmāttadapohati
||414||dhvajāhṛto bhaktadāso gṛhajaḥ krītadattrimau
paitriko daṇḍadāsaśca saptaite dāsayonayaḥ
||415||bhāryā putraśca dāsaśca traya evādhanāḥ smṛtāḥ
yatte samadhigacchanti yasya te tasya taddhanam
||416||visrabdhaṃ brāhmaṇaḥ śūdrāddravyopādānamācaret
na hi tasyāsti kiṃ citsvaṃ bhartṛhāryadhano hi saḥ
||417||vaiśyaśūdrau prayatnena svāni karmāṇi kārayet
tau hi cyutau svakarmabhyaḥ kṣobhayetāmidaṃ jagat
||418||ahanyahanyavekṣeta karmāntānvāhanāni ca
āyavyayau ca niyatāvākarānkośameva ca
||419||evaṃ sarvānimānrājā vyavahārānsamāpayan
vyapohya kilbiṣaṃ sarvaṃ prāpnoti paramāṃ gatim
||420||