śrotṛpravaktṛprasaṅgaḥ
sūta uvāca
tacchrutvā vacanaṃ tasya vyāsaḥ satyavatīsutaḥ |
uvāca vacanaṃ tatra sabhāyāṃ nṛpatiṃ ca tam
||1||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य व्यासः सत्यवतीसुतः ।
उवाच वचनं तत्र सभायां नृपतिं च तम्
vyāsa uvāca
śṛṇu rājan pravakṣyāmi purāṇaṃ guhyamadbhutam |
puṇyaṃ bhāgavataṃ nāma nānākhyānayutaṃ śivam
||2||शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि पुराणं गुह्यमद्भुतम् ।
पुण्यं भागवतं नाम नानाख्यानयुतं शिवम्
adhyāpitaṃ mayā pūrvaṃ śukāyātmasutāya vai |
śrāvayāmi nṛpa tvāṃ hi rahasyaṃ paramaṃ mama
||3||अध्यापितं मया पूर्वं शुकायात्मसुताय वै ।
श्रावयामि नृप त्वां हि रहस्यं परमं मम
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ kāraṇaṃ śravaṇātkila |
śubhada sukhadaṃ nityaṃ sarvāgamasamuddhṛtam
||4||धर्मार्थकाममोक्षाणां कारणं श्रवणात्किल ।
शुभद सुखदं नित्यं सर्वागमसमुद्धृतम्
janamejaya uvāca
āstīko'yaṃ sutaḥ kasya vighnārthaṃ kathamāgataḥ |
prayojanaṃ kimatrāsya sarpāṇāṃ rakṣaṇe prabho
||5||आस्तीकोऽयं सुतः कस्य विघ्नार्थं कथमागतः ।
प्रयोजनं किमत्रास्य सर्पाणां रक्षणे प्रभो
kathayaitanmahābhāga vistareṇa kathānakam |
purāṇaṃ ca tathā sarvaṃ vistarādvada suvrata
||6||कथयैतन्महाभाग विस्तरेण कथानकम् ।
पुराणं च तथा सर्वं विस्तराद्वद सुव्रत
vyāsa uvāca
jaratkārurmuniḥ śānto na cakāra gṛhāśramam |
tena dṛṣṭā vane garte lambamānā svapūrvajāḥ
||7||जरत्कारुर्मुनिः शान्तो न चकार गृहाश्रमम् ।
तेन दृष्टा वने गर्ते लम्बमाना स्वपूर्वजाः
tatastamāhuḥ kuru putra dārā- nyathā ca naḥ syātparamā hi tṛptiḥ |
svarge vrajāmaḥ khalu duḥkhamuktā vayaṃ sadācārayute sute vai
||8||ततस्तमाहुः कुरु पुत्र दारा- न्यथा च नः स्यात्परमा हि तृप्तिः ।
स्वर्गे व्रजामः खलु दुःखमुक्ता वयं सदाचारयुते सुते वै
sa tānuvācātha labhe samānā- mayācitāṃ cātivaśānugāṃ ca |
tadā gṛhārambhamahaṃ karomi bravīmi tathyaṃ mama pūrvajā vai
||9||स तानुवाचाथ लभे समाना- मयाचितां चातिवशानुगां च ।
तदा गृहारम्भमहं करोमि ब्रवीमि तथ्यं मम पूर्वजा वै
ityuktvā tāñjaratkārurgatastīrthānprati dvijaḥ |
tadaiva pannagāḥ śaptā mātrāgnau nipatantviti
||10||इत्युक्त्वा ताञ्जरत्कारुर्गतस्तीर्थान्प्रति द्विजः ।
तदैव पन्नगाः शप्ता मात्राग्नौ निपतन्त्विति
kaśyapasya muneḥ patnyau kadrūśca vinatā tathā |
dṛṣṭvādityarathe cāśvamūcatuśca parasparam
||11||कश्यपस्य मुनेः पत्न्यौ कद्रूश्च विनता तथा ।
दृष्ट्वादित्यरथे चाश्वमूचतुश्च परस्परम्
taṃ dṛṣṭvā ca tadā kadrūrvinatāmidamabravīt |
kiṃvarṇo'yaṃ hayo bhadre satyaṃ prabrūhi māciram
||12||तं दृष्ट्वा च तदा कद्रूर्विनतामिदमब्रवीत् ।
किंवर्णोऽयं हयो भद्रे सत्यं प्रब्रूहि माचिरम्
vinatovāca
śveta evāśvarājo'yaṃ kiṃ vā tvaṃ manyase śubhe |
brūhi varṇaṃ tvamapyasya tatastu vipaṇāvahe
||13||श्वेत एवाश्वराजोऽयं किं वा त्वं मन्यसे शुभे ।
ब्रूहि वर्णं त्वमप्यस्य ततस्तु विपणावहे
kadruruvāca
kṛṣṇavarṇamahaṃ manye hayamenaṃ śucismite |
ehi sārdhaṃ mayā divyaṃ dāsībhāvāya bhāmini
||14||कृष्णवर्णमहं मन्ये हयमेनं शुचिस्मिते ।
एहि सार्धं मया दिव्यं दासीभावाय भामिनि
sūta uvāca
kadrūśca svasutānāha sarvānsarpānvaśe sthitān |
bālāñchyāmānprakurvantu yāvato'śvaśarīrake
||15||कद्रूश्च स्वसुतानाह सर्वान्सर्पान्वशे स्थितान् ।
बालाञ्छ्यामान्प्रकुर्वन्तु यावतोऽश्वशरीरके
neti kecana tatrāhustānathāsau śaśāpa ha |
janamejayasya yajñe vai gamiṣyatha hutāśanam
||16||नेति केचन तत्राहुस्तानथासौ शशाप ह ।
जनमेजयस्य यज्ञे वै गमिष्यथ हुताशनम्
anye cakrurhayaṃ sarpāḥ karburaṃ varṇabhogakaiḥ |
veṣṭayitvāsya pucchaṃ tu mātuḥ priyacikīrṣayā
||17||अन्ये चक्रुर्हयं सर्पाः कर्बुरं वर्णभोगकैः ।
वेष्टयित्वास्य पुच्छं तु मातुः प्रियचिकीर्षया
bhaginyau ca susaṃyukte gatvā dadṛśaturhayam |
karburaṃ taṃ hayaṃ dṛṣṭvā vinatā cātiduḥkhitā
||18||भगिन्यौ च सुसंयुक्ते गत्वा ददृशतुर्हयम् ।
कर्बुरं तं हयं दृष्ट्वा विनता चातिदुःखिता
tadājagāma garuḍaḥ sutastasyā mahābalaḥ |
sa dṛṣṭvā mātaraṃ dīnāmapṛcchatpannagāśanaḥ
||19||तदाजगाम गरुडः सुतस्तस्या महाबलः ।
स दृष्ट्वा मातरं दीनामपृच्छत्पन्नगाशनः
mātaḥ kathaṃ sudīnāsi ruditeva vibhāsi me |
jīvamāne mayi sute tathānye ravisārathau
||20||मातः कथं सुदीनासि रुदितेव विभासि मे ।
जीवमाने मयि सुते तथान्ये रविसारथौ
duḥkhitāsi tato vāṃ dhigjīvitaṃ cārulocane |
kiṃ jātena sutenātha yadi mātā suduḥkhitā
||21||दुःखितासि ततो वां धिग्जीवितं चारुलोचने ।
किं जातेन सुतेनाथ यदि माता सुदुःखिता
śaṃsa me kāraṇaṃ mātaḥ karomi vigatajvarām |
vinatovāca |
sapatnyā dāsyahaṃ putra kiṃ bravīmi vṛthā kṣatā
||22||शंस मे कारणं मातः करोमि विगतज्वराम् ।
विनतोवाच ।
सपत्न्या दास्यहं पुत्र किं ब्रवीमि वृथा क्षता
vaha māṃ sā bravītyadya tenāsmi duḥkhitā suta |
garuḍa uvāca |
vahiṣye'haṃ tatra kila yatra sā gantumutsukā
||23||वह मां सा ब्रवीत्यद्य तेनास्मि दुःखिता सुत ।
गरुड उवाच ।
वहिष्येऽहं तत्र किल यत्र सा गन्तुमुत्सुका
mā śokaṃ kuru kalyāṇi niścintāṃ tvāṃ karomyaham |
vyāsa uvāca |
ityuktā sā gatā pārśvaṃ kadrośca vinatā tadā
||24||मा शोकं कुरु कल्याणि निश्चिन्तां त्वां करोम्यहम् ।
व्यास उवाच ।
इत्युक्ता सा गता पार्श्वं कद्रोश्च विनता तदा
dāsībhāvamapākartuṃ garuḍo'pi mahābalaḥ |
uvāha tāṃ saputrāṃ vai sindhoḥ pāraṃ jagāma ha
||25||दासीभावमपाकर्तुं गरुडोऽपि महाबलः ।
उवाह तां सपुत्रां वै सिन्धोः पारं जगाम ह
gatvā tāṃ garuḍaḥ prāha brūhi mātarnamo'stu te |
kathaṃ mucyeta me mātā dāsībhāvādasaṃśayam
||26||गत्वा तां गरुडः प्राह ब्रूहि मातर्नमोऽस्तु ते ।
कथं मुच्येत मे माता दासीभावादसंशयम्
kadrūruvāca
amṛtaṃ devalokāttvaṃ balādānīya me sutān |
samarpaya sutādyāśu mātaraṃ mocayābalām
||27||अमृतं देवलोकात्त्वं बलादानीय मे सुतान् ।
समर्पय सुताद्याशु मातरं मोचयाबलाम्
vyāsa uvāca
ityuktaḥ prayayau śīghramindralokaṃ mahābalaḥ |
kṛtvā yuddhaṃ jahārāśu sudhākumbhaṃ khagottamaḥ
||28||इत्युक्तः प्रययौ शीघ्रमिन्द्रलोकं महाबलः ।
कृत्वा युद्धं जहाराशु सुधाकुम्भं खगोत्तमः
samānīyāmṛtaṃ mātre vainateyaḥ samarpayat |
mocitā vinatā tena dāsībhāvādasaṃśayam
||29||समानीयामृतं मात्रे वैनतेयः समर्पयत् ।
मोचिता विनता तेन दासीभावादसंशयम्
amṛtaṃ sañjahārendraḥ snātuṃ sarpā yadā gatāḥ |
dāsībhāvādvinirmuktā vinatā vipaterbalāt
||30||अमृतं सञ्जहारेन्द्रः स्नातुं सर्पा यदा गताः ।
दासीभावाद्विनिर्मुक्ता विनता विपतेर्बलात्
tatrāstīrṇāḥ kuśāstaistu līḍhāḥ pannaganāmakaiḥ |
dvijihvāste susampannāḥ kuśāgrasparśamātrataḥ
||31||तत्रास्तीर्णाः कुशास्तैस्तु लीढाः पन्नगनामकैः ।
द्विजिह्वास्ते सुसम्पन्नाः कुशाग्रस्पर्शमात्रतः
mātrā śaptāśca ye nāgā vāsukipramukhāḥ śucā |
brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatvā te hocuḥ śāpajaṃ bhayam
||32||मात्रा शप्ताश्च ये नागा वासुकिप्रमुखाः शुचा ।
ब्रह्माणं शरणं गत्वा ते होचुः शापजं भयम्
tānāha bhagavānbrahmā jaratkārurmahāmuniḥ |
vāsukerbhaginīṃ tasmai arpayadhvaṃ sanāmikām
||33||तानाह भगवान्ब्रह्मा जरत्कारुर्महामुनिः ।
वासुकेर्भगिनीं तस्मै अर्पयध्वं सनामिकाम्
tasyāṃ yo jāyate putraḥ sa vastrātā bhaviṣyati |
āstīka iti nāmāsau bhavitā nātra saṃśayaḥ
||34||तस्यां यो जायते पुत्रः स वस्त्राता भविष्यति ।
आस्तीक इति नामासौ भविता नात्र संशयः
vāsukistu tadākarṇya vacanaṃ brahmaṇaḥ śivam |
vanaṃ gatvā sutāṃ tasmai dadau vinayapūrvakam
||35||वासुकिस्तु तदाकर्ण्य वचनं ब्रह्मणः शिवम् ।
वनं गत्वा सुतां तस्मै ददौ विनयपूर्वकम्
sanāmāṃ tāṃ munirjñātvā jaratkāruruvāca tam |
apriyaṃ me yadā kuryāttadā tāṃ santyajāmyaham
||36||सनामां तां मुनिर्ज्ञात्वा जरत्कारुरुवाच तम् ।
अप्रियं मे यदा कुर्यात्तदा तां सन्त्यजाम्यहम्
vāgbandhaṃ tādṛśaṃ kṛtvā munirjagrāha tāṃ svayam |
dattvā ca vāsukiḥ kāmaṃ bhavanaṃ svaṃ jagāma ha
||37||वाग्बन्धं तादृशं कृत्वा मुनिर्जग्राह तां स्वयम् ।
दत्त्वा च वासुकिः कामं भवनं स्वं जगाम ह
kṛtvā parṇakuṭīṃ śubhrāṃ jaratkārurmahāvane |
tayā saha sukhaṃ prāpa ramamāṇaḥ parantapa
||38||कृत्वा पर्णकुटीं शुभ्रां जरत्कारुर्महावने ।
तया सह सुखं प्राप रममाणः परन्तप
ekadā bhojanaṃ kṛtvā supto'sau munisattamaḥ |
bhaginī vāsukestatra saṃsthitā varavarṇinī
||39||एकदा भोजनं कृत्वा सुप्तोऽसौ मुनिसत्तमः ।
भगिनी वासुकेस्तत्र संस्थिता वरवर्णिनी
na sambodhayitavyo'haṃ tvayā kānte kathañcana |
ityuktvā tu gato nidrāṃ munistāṃ sudatīṃ tadā
||40||न सम्बोधयितव्योऽहं त्वया कान्ते कथञ्चन ।
इत्युक्त्वा तु गतो निद्रां मुनिस्तां सुदतीं तदा
ravirastagiriṃ prāptaḥ sandhyākāla upasthite |
kiṃ karomi na me śāntistyajenmāṃ bodhitaḥ punaḥ
||41||रविरस्तगिरिं प्राप्तः सन्ध्याकाल उपस्थिते ।
किं करोमि न मे शान्तिस्त्यजेन्मां बोधितः पुनः
dharmalopabhayādbhītā jaratkāruracintayat |
nocetprabothayāmyenaṃ sandhyākālo vṛthā vrajet
||42||धर्मलोपभयाद्भीता जरत्कारुरचिन्तयत् ।
नोचेत्प्रबोथयाम्येनं सन्ध्याकालो वृथा व्रजेत्
dharmanāśādvaraṃ tyāgastathāpi maraṇaṃ dhruvam |
dharmahānirnarāṇāṃ hi narakāya bhavetpunaḥ
||43||धर्मनाशाद्वरं त्यागस्तथापि मरणं ध्रुवम् ।
धर्महानिर्नराणां हि नरकाय भवेत्पुनः
iti sañcintya sā bālā taṃ muniṃ pratyabodhayat |
sandhyākālo'pi sañjāta uttiṣṭhottiṣṭhasuvrata
||44||इति सञ्चिन्त्य सा बाला तं मुनिं प्रत्यबोधयत् ।
सन्ध्याकालोऽपि सञ्जात उत्तिष्ठोत्तिष्ठसुव्रत
utthito'sau muniḥ kopāttāmuvāca vrajāmyaham |
tvaṃ tu bhrātṛgṛhaṃ yāhi nidrāvicchedakāriṇī
||45||उत्थितोऽसौ मुनिः कोपात्तामुवाच व्रजाम्यहम् ।
त्वं तु भ्रातृगृहं याहि निद्राविच्छेदकारिणी
vepamānābravīdvākyamityuktā muninā tadā |
bhrātrā dattā yadarthaṃ tatkathaṃ syādamitaprabha
||46||वेपमानाब्रवीद्वाक्यमित्युक्ता मुनिना तदा ।
भ्रात्रा दत्ता यदर्थं तत्कथं स्यादमितप्रभ
muniḥ prāha jaratkāruṃ tadastīti nirākulaḥ |
gatā sā muninā tyaktā vāsukeḥ sadanaṃ tadā
||47||मुनिः प्राह जरत्कारुं तदस्तीति निराकुलः ।
गता सा मुनिना त्यक्ता वासुकेः सदनं तदा
pṛṣṭā bhrātrābravīdvākyaṃ yathoktaṃ patinā tadā |
astītyuktvā ca hitvā māṃ gato'sau munisattamaḥ
||48||पृष्टा भ्रात्राब्रवीद्वाक्यं यथोक्तं पतिना तदा ।
अस्तीत्युक्त्वा च हित्वा मां गतोऽसौ मुनिसत्तमः
vāsukistu tadākarṇya satyāvāṅmunirityuta |
viśvāsaṃ ca paraṃ kṛtvā bhaginīṃ tāṃ samāśrayat
||49||वासुकिस्तु तदाकर्ण्य सत्यावाङ्मुनिरित्युत ।
विश्वासं च परं कृत्वा भगिनीं तां समाश्रयत्
tataḥ kālena kiyatā jāto'sau munibālakaḥ |
āstīka iti nāmāsau vikhyātaḥ kurusattama
||50||ततः कालेन कियता जातोऽसौ मुनिबालकः ।
आस्तीक इति नामासौ विख्यातः कुरुसत्तम
tenāyaṃ rakṣito yajñastava pārthivasattama |
mātṛpakṣasya rakṣārthaṃ muninā bhāvitātmanā
||51||तेनायं रक्षितो यज्ञस्तव पार्थिवसत्तम ।
मातृपक्षस्य रक्षार्थं मुनिना भावितात्मना
bhavyaṃ kṛtaṃ mahārāja mānito'yaṃ tvayā muniḥ |
yāyāvarakulotpano vāsukerbhaginīsutaḥ
||52||भव्यं कृतं महाराज मानितोऽयं त्वया मुनिः ।
यायावरकुलोत्पनो वासुकेर्भगिनीसुतः
svasti te'stu mahābāho bhārataṃ sakalaṃ śrutam |
dānāni bahu dattāni pūjitā munayastathā
||53||स्वस्ति तेऽस्तु महाबाहो भारतं सकलं श्रुतम् ।
दानानि बहु दत्तानि पूजिता मुनयस्तथा
kṛtena sukṛtenāpi na pitā svargatiṃ gataḥ |
pāvitaṃ na kulaṃ kṛtsnaṃ tvayā bhūpatisattama
||54||कृतेन सुकृतेनापि न पिता स्वर्गतिं गतः ।
पावितं न कुलं कृत्स्नं त्वया भूपतिसत्तम
devyāścāyatanaṃ bhūpa vistīrṇaṃ kuru bhaktitaḥ |
yena vai sakalā siddhistava syājjanamejaya
||55||देव्याश्चायतनं भूप विस्तीर्णं कुरु भक्तितः ।
येन वै सकला सिद्धिस्तव स्याज्जनमेजय
pūjitā parayā bhaktyā śivā sakaladā sadā |
kulavṛddhiṃ karotyeva rājyaṃ ca susthiraṃ sadā
||56||पूजिता परया भक्त्या शिवा सकलदा सदा ।
कुलवृद्धिं करोत्येव राज्यं च सुस्थिरं सदा
devīmakhaṃ vidhānena kṛtvā pārthivasattama |
śrīmadbhāgavataṃ nāma purāṇaṃ paramaṃ śṛṇu
||57||देवीमखं विधानेन कृत्वा पार्थिवसत्तम ।
श्रीमद्भागवतं नाम पुराणं परमं शृणु
tvāmahaṃ śrāvayiṣyāmi kathāṃ paramapāvanīm |
saṃsāratāriṇīṃ divyāṃ nānārasasamāhṛtām
||58||त्वामहं श्रावयिष्यामि कथां परमपावनीम् ।
संसारतारिणीं दिव्यां नानारससमाहृताम्
na śrotavyaṃ paraṃ cāsmātpurāṇādvidyate bhuvi |
nārādhyaṃ vidyate rājandevīpādāmbujādṛte
||59||न श्रोतव्यं परं चास्मात्पुराणाद्विद्यते भुवि ।
नाराध्यं विद्यते राजन्देवीपादाम्बुजादृते
te sabhāgyāḥ kṛtaprajñā dhanyāste nṛpasattama |
yeṣāṃ citte sadā devī vasati premasaṃkule
||60||ते सभाग्याः कृतप्रज्ञा धन्यास्ते नृपसत्तम ।
येषां चित्ते सदा देवी वसति प्रेमसंकुले
suduḥkhitāste dṛśyante bhuvi bhārata bhārate |
nārādhitā mahāmāyā yairjanaiśca sadāmbikā
||61||सुदुःखितास्ते दृश्यन्ते भुवि भारत भारते ।
नाराधिता महामाया यैर्जनैश्च सदाम्बिका
brahmādayaḥ surāḥ sarve yadārādhanatatparāḥ |
vartante sarvadā rājaṃstāṃ na seveta ko janaḥ
||62||ब्रह्मादयः सुराः सर्वे यदाराधनतत्पराः ।
वर्तन्ते सर्वदा राजंस्तां न सेवेत को जनः
ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ sarvānkāmānavāpnuyāt |
bhagavatyā samākhyātaṃ viṣṇave yadanuttamam
||63||य इदं शृणुयान्नित्यं सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।
भगवत्या समाख्यातं विष्णवे यदनुत्तमम्
tena śrutena te rājaṃścitte śāntirbhaviṣyati |
pitṝṇāṃ cākṣayaḥ svargaḥ purāṇaśravaṇādbhavet
||64||तेन श्रुतेन ते राजंश्चित्ते शान्तिर्भविष्यति ।
पितॄणां चाक्षयः स्वर्गः पुराणश्रवणाद्भवेत्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīyaskandhe śrotṛpravaktṛprasaṅgo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||