devavratotpativarṇanam
sūta uvāca
pratīpe'tha divaṃ yāte śaṃtanuḥ satyavikramaḥ |
babhūva mṛgayāśīlo nighnanvyāghrānmṛgānnṛpaḥ
||1||प्रतीपेऽथ दिवं याते शंतनुः सत्यविक्रमः ।
बभूव मृगयाशीलो निघ्नन्व्याघ्रान्मृगान्नृपः
sa kadācidvane ghore gaṃgātīre carannṛpaḥ |
dadarśa mṛgaśāvākṣīṃ suṃdarīṃ cārubhūṣaṇām
||2||स कदाचिद्वने घोरे गंगातीरे चरन्नृपः ।
ददर्श मृगशावाक्षीं सुंदरीं चारुभूषणाम्
dṛṣṭvā tāṃ nṛpatirmagnaḥ pitrokteyaṃ varānanā |
rūpayauvanasaṃpannā sākṣāllakṣmīrivāparā
||3||दृष्ट्वा तां नृपतिर्मग्नः पित्रोक्तेयं वरानना ।
रूपयौवनसंपन्ना साक्षाल्लक्ष्मीरिवापरा
pibanmukhāṃbujaṃ tasyā na tṛptimagmannṛpaḥ |
hṛṣṭaromā'bhavattatra vyāptacitta ivānagha
||4||पिबन्मुखांबुजं तस्या न तृप्तिमग्मन्नृपः ।
हृष्टरोमाऽभवत्तत्र व्याप्तचित्त इवानघ
mahābhiṣaṃ sā'pi matvā premayuktā babhūva ha |
kiṃcinmaṃdasmitaṃ kṛtvā tasthāvagre nṛpasya ca
||5||महाभिषं साऽपि मत्वा प्रेमयुक्ता बभूव ह ।
किंचिन्मंदस्मितं कृत्वा तस्थावग्रे नृपस्य च
vīkṣya tāmasitāpāṃgīṃ rājā prītamanā bhṛśam |
uvāca madhuraṃ vākyaṃ sāṃtvayañchlakṣṇayā girā
||6||वीक्ष्य तामसितापांगीं राजा प्रीतमना भृशम् ।
उवाच मधुरं वाक्यं सांत्वयञ्छ्लक्ष्णया गिरा
devī vā tvaṃ ca vāmoru mānuṣī vā varānane |
gaṃdharvī vā'tha yakṣī vā nāgakanyā'psarā'pi vā
||7||देवी वा त्वं च वामोरु मानुषी वा वरानने ।
गंधर्वी वाऽथ यक्षी वा नागकन्याऽप्सराऽपि वा
yā'si kā'si varārohe bhāryā me bhava suṃdari |
premayuktasmitaiva tvaṃ dharmapatnī bhavādya me
||8||याऽसि काऽसि वरारोहे भार्या मे भव सुंदरि ।
प्रेमयुक्तस्मितैव त्वं धर्मपत्नी भवाद्य मे
sūta uvāca
rājā tāṃ nābhijānāti gaṃgeyamiti niścitam |
mahābhiṣaṃ samutpannaṃ nṛpaṃ jānāti jāhnavī
||9||राजा तां नाभिजानाति गंगेयमिति निश्चितम् ।
महाभिषं समुत्पन्नं नृपं जानाति जाह्नवी
pūrvapremasamāyogācchrutvā vācaṃ nṛpasya tām |
uvāca nārī rājānaṃ smitapūrvamidaṃ vacaḥ
||10||पूर्वप्रेमसमायोगाच्छ्रुत्वा वाचं नृपस्य ताम् ।
उवाच नारी राजानं स्मितपूर्वमिदं वचः
stryuvāca
jānāmi tvāṃ nṛpaśreṣṭha pratīpatanayaṃ śubham |
kā na vāṃchati cārvaṃgī bhāvitvātsadṛśaṃ patim
||11||जानामि त्वां नृपश्रेष्ठ प्रतीपतनयं शुभम् ।
का न वांछति चार्वंगी भावित्वात्सदृशं पतिम्
vāgbaṃdhena nṛpaśreṣṭha cariṣyāmi patiṃ kila |
śṛṇu me samayaṃ rājanvṛṇomi tvāṃ nṛpottama
||12||वाग्बंधेन नृपश्रेष्ठ चरिष्यामि पतिं किल ।
शृणु मे समयं राजन्वृणोमि त्वां नृपोत्तम
yacca kuryāmahaṃ kāryaṃ śubhaṃ vā yadi vā'śubham |
na niṣedhyā tvayā rājanna vaktavyaṃ tathā'priyam
||13||यच्च कुर्यामहं कार्यं शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
न निषेध्या त्वया राजन्न वक्तव्यं तथाऽप्रियम्
yadā ca tvaṃ nṛpaśreṣṭha na kariṣyasi me vacaḥ |
tadā muktvā gamiṣyāmi yatheṣṭaṃ deśa māriṣa
||14||यदा च त्वं नृपश्रेष्ठ न करिष्यसि मे वचः ।
तदा मुक्त्वा गमिष्यामि यथेष्टं देश मारिष
smṛtvā janma vasūnāṃ sā prārthanāpūrvakaṃ hṛdi |
mahābhiṣasya premārthaṃ viciṃtyaiva ca jāhnavī
||15||स्मृत्वा जन्म वसूनां सा प्रार्थनापूर्वकं हृदि ।
महाभिषस्य प्रेमार्थं विचिंत्यैव च जाह्नवी
tathetyuktā'tha sā devī cakāra nṛpatiṃ patim |
evaṃ vṛtā nṛpeṇātha gaṃgā mānuṣarūpiṇī
||16||तथेत्युक्ताऽथ सा देवी चकार नृपतिं पतिम् ।
एवं वृता नृपेणाथ गंगा मानुषरूपिणी
nṛpasya maṃdiraṃ prāptā subhagā varavarṇinī |
nṛpatistāṃ samāsādya cikrīḍopavane śubhe
||17||नृपस्य मंदिरं प्राप्ता सुभगा वरवर्णिनी ।
नृपतिस्तां समासाद्य चिक्रीडोपवने शुभे
sā'pi taṃ ramayāmāsa bhāvajñā vai varāṃganā |
na bubodha nṛpaḥ krīḍangatānvarṣagaṇānatha
||18||साऽपि तं रमयामास भावज्ञा वै वरांगना ।
न बुबोध नृपः क्रीडन्गतान्वर्षगणानथ
sa tayā mṛgaśāvākṣyā śacyā śatakraturyathā |
sā sarvaguṇasaṃpanna so'pi kāmavicakṣaṇaḥ
||19||स तया मृगशावाक्ष्या शच्या शतक्रतुर्यथा ।
सा सर्वगुणसंपन्न सोऽपि कामविचक्षणः
remāte maṃdire divye ramānā rāyaṇāviva |
evaṃ gacchati kāle sā dadhāra nṛpatestadā
||20||रेमाते मंदिरे दिव्ये रमाना रायणाविव ।
एवं गच्छति काले सा दधार नृपतेस्तदा
garbhaṃ gaṃgā vasuṃ putraṃ suṣuve cārulocanā |
jātamātraṃ sutaṃ vāri cikṣepaivaṃ dvitīyake
||21||गर्भं गंगा वसुं पुत्रं सुषुवे चारुलोचना ।
जातमात्रं सुतं वारि चिक्षेपैवं द्वितीयके
tṛtīye'tha caturthe'tha paṃcame ṣaṣṭha eva ca |
saptame vā hate putre rājā ciṃtāparo'bhavat
||22||तृतीयेऽथ चतुर्थेऽथ पंचमे षष्ठ एव च ।
सप्तमे वा हते पुत्रे राजा चिंतापरोऽभवत्
kiṃ karomyadya vaṃśo me kathaṃ syātsusthiro bhuvi |
sapta putrā hatā nūnamanayā pāparūpayā
||23||किं करोम्यद्य वंशो मे कथं स्यात्सुस्थिरो भुवि ।
सप्त पुत्रा हता नूनमनया पापरूपया
nivārayāmi yadi māṃ tyaktvā yāsyati sarvathā |
aṣṭamo'yaṃ susaṃprāpto garbho me manasīpsitaḥ
||24||निवारयामि यदि मां त्यक्त्वा यास्यति सर्वथा ।
अष्टमोऽयं सुसंप्राप्तो गर्भो मे मनसीप्सितः
na vārayāmi cedadya sarvatheyaṃ jale kṣipet |
bhavitā vā na vā cāgre saṃśayo'yaṃ mamādbhutaḥ
||25||न वारयामि चेदद्य सर्वथेयं जले क्षिपेत् ।
भविता वा न वा चाग्रे संशयोऽयं ममाद्भुतः
saṃbhave'pi ca duṣṭeyaṃ rakṣayedvā na rakṣayet |
evaṃ saṃśayite kārye kiṃ kartavyaṃ mayā'dhunā
||26||संभवेऽपि च दुष्टेयं रक्षयेद्वा न रक्षयेत् ।
एवं संशयिते कार्ये किं कर्तव्यं मयाऽधुना
vaṃśasya rakṣaṇārthaṃ hi yatnaḥ kāryaḥ paro mayā |
tataḥ kāle yadā jātaḥ putro'yamaṣṭamo vasuḥ
||27||वंशस्य रक्षणार्थं हि यत्नः कार्यः परो मया ।
ततः काले यदा जातः पुत्रोऽयमष्टमो वसुः
muneryena hṛtā dhenurnaṃdinī strījitena hi |
taṃ dṛṣṭvā nṛpatiḥ putraṃ tāmuvāca patanpade
||28||मुनेर्येन हृता धेनुर्नंदिनी स्त्रीजितेन हि ।
तं दृष्ट्वा नृपतिः पुत्रं तामुवाच पतन्पदे
dāso'smi tava tanvaṃgi prārthayāmi śucismite |
putramekaṃ puṣāmyadya dehi jīvaṃtamadya me
||29||दासोऽस्मि तव तन्वंगि प्रार्थयामि शुचिस्मिते ।
पुत्रमेकं पुषाम्यद्य देहि जीवंतमद्य मे
hiṃsitāḥ sapta putrā me karabhoru tvayā śubhāḥ |
aṣṭamaṃ rakṣa suśroṇi patāmi tava pādayoḥ
||30||हिंसिताः सप्त पुत्रा मे करभोरु त्वया शुभाः ।
अष्टमं रक्ष सुश्रोणि पतामि तव पादयोः
anyadvai prārthitaṃ te'dya dadāmyatha ca durlabham |
vaṃśo me rakṣaṇīyo'dya tvayā paramaśobhane
||31||अन्यद्वै प्रार्थितं तेऽद्य ददाम्यथ च दुर्लभम् ।
वंशो मे रक्षणीयोऽद्य त्वया परमशोभने
aputrasya gatirnāsti svarge vedavido viduḥ |
tasmādadya varārohe prārthayāmyaṣṭamaṃ sutam
||32||अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गे वेदविदो विदुः ।
तस्मादद्य वरारोहे प्रार्थयाम्यष्टमं सुतम्
ityuktā'pi gṛhītvā taṃ yadā gaṃtuṃ samutsukā |
tadā'pi kupito rājā tāmuvācātiduḥkhitaḥ
||33||इत्युक्ताऽपि गृहीत्वा तं यदा गंतुं समुत्सुका ।
तदाऽपि कुपितो राजा तामुवाचातिदुःखितः
pāpiṣṭhe kiṃ karomyadya nirayānna bibheṣi kim |
kā'si pāpakarāṇāṃ tvaṃ putrī pāparatā sadā
||34||पापिष्ठे किं करोम्यद्य निरयान्न बिभेषि किम् ।
काऽसि पापकराणां त्वं पुत्री पापरता सदा
yathecchaṃ gaccha vā tiṣṭha putro me sthīyatāmiha |
kiṃ karomi tvayā pāpe vaṃśāṃtakarayā'nayā
||35||यथेच्छं गच्छ वा तिष्ठ पुत्रो मे स्थीयतामिह ।
किं करोमि त्वया पापे वंशांतकरयाऽनया
evaṃ vadati bhūpāle sā gṛhītvā sutaṃ śiśum |
gacchaṃtī vacanaṃ kopasaṃyuktā tamuvāca ha
||36||एवं वदति भूपाले सा गृहीत्वा सुतं शिशुम् ।
गच्छंती वचनं कोपसंयुक्ता तमुवाच ह
putrakāmā sutaṃ tvenaṃ pālayāmi vane gatā |
samayo me gamiṣyāmi vacanaṃ hyanyathā kṛtam
||37||पुत्रकामा सुतं त्वेनं पालयामि वने गता ।
समयो मे गमिष्यामि वचनं ह्यन्यथा कृतम्
gagāṃ māṃ vai vijānīhi devakāryārthamāgatām |
vasavastu purā śaptā vasiṣṭhena mahātmanā
||38||गगां मां वै विजानीहि देवकार्यार्थमागताम् ।
वसवस्तु पुरा शप्ता वसिष्ठेन महात्मना
vrajaṃtu mānuṣī yoniṃ sthitāṃ ciṃtāturāstu mām |
dṛṣṭvedaṃ prārthayāmāsurjananī no bhavānagha
||39||व्रजंतु मानुषी योनिं स्थितां चिंतातुरास्तु माम् ।
दृष्ट्वेदं प्रार्थयामासुर्जननी नो भवानघ
tebhyo dattvā varaṃ jātā patnī te nṛpasattama |
devakāryārthasiddhyartha jānīhi saṃbhavo mama
||40||तेभ्यो दत्त्वा वरं जाता पत्नी ते नृपसत्तम ।
देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थ जानीहि संभवो मम
sapta te vasavaḥ putrā muktāḥ śāpādṛṣestu te |
kiyaṃtaṃ kālameko'yaṃ tava putro bhaviṣyati
||41||सप्त ते वसवः पुत्रा मुक्ताः शापादृषेस्तु ते ।
कियंतं कालमेकोऽयं तव पुत्रो भविष्यति
gaṃgādattamimaṃ putraṃ gṛhāṇa śaṃtano svayam |
vasu devaṃ viditvainaṃ sukhaṃ bhuṃkṣva sutodbhavam
||42||गंगादत्तमिमं पुत्रं गृहाण शंतनो स्वयम् ।
वसु देवं विदित्वैनं सुखं भुंक्ष्व सुतोद्भवम्
gāṃgeyo'yaṃ mahābhāga bhaviṣyati balādhikaḥ |
adya tatra nayāmyenaṃ yatra tva vai mayā vṛtaḥ
||43||गांगेयोऽयं महाभाग भविष्यति बलाधिकः ।
अद्य तत्र नयाम्येनं यत्र त्व वै मया वृतः
dāsyāmi yauvanaprāptaṃ pālayitvā mahīpate |
na mātṛrahitaḥ putro jīvenna ca sukhī bhavet
||44||दास्यामि यौवनप्राप्तं पालयित्वा महीपते ।
न मातृरहितः पुत्रो जीवेन्न च सुखी भवेत्
ityuktā'ntardadhe gaṃgā taṃ gṛhītvā ca bālakam |
rājā cātīva duḥkhārtaḥ saṃsthito nijamaṃdire
||45||इत्युक्ताऽन्तर्दधे गंगा तं गृहीत्वा च बालकम् ।
राजा चातीव दुःखार्तः संस्थितो निजमंदिरे
bhāryāvirahajaṃ duḥkhaṃ tathā putrasya cādbhutam |
sarvadā ciṃtayannāste rājyaṃ kurvanmahīpatiḥ
||46||भार्याविरहजं दुःखं तथा पुत्रस्य चाद्भुतम् ।
सर्वदा चिंतयन्नास्ते राज्यं कुर्वन्महीपतिः
evaṃ gacchati kāle'tha nṛpatirmṛgayāṃ gataḥ |
nighnanmṛgagaṇānbāṇairmahiṣānsūkarānapi
||47||एवं गच्छति कालेऽथ नृपतिर्मृगयां गतः ।
निघ्नन्मृगगणान्बाणैर्महिषान्सूकरानपि
gaṃgātīramanuprāptaḥ sa rājā śaṃtanustadā |
nadīṃ stokajalāṃ dṛṣṭvā vismitaḥ sa mahīpatiḥ
||48||गंगातीरमनुप्राप्तः स राजा शंतनुस्तदा ।
नदीं स्तोकजलां दृष्ट्वा विस्मितः स महीपतिः
tatrāpaśyatkumāraṃ taṃ muṃcaṃtaṃ viśikhānbahūn |
ākṛṣya ca mahācāpaṃ krīḍaṃtaṃ saritastaṭe
||49||तत्रापश्यत्कुमारं तं मुंचंतं विशिखान्बहून् ।
आकृष्य च महाचापं क्रीडंतं सरितस्तटे
taṃ vīkṣya vismito rājā na sma jānāti kiṃcana |
nopalebhe smṛtiṃ bhūpaḥ putro'yaṃ mama vā na vā
||50||तं वीक्ष्य विस्मितो राजा न स्म जानाति किंचन ।
नोपलेभे स्मृतिं भूपः पुत्रोऽयं मम वा न वा
dṛṣṭvā'pyamānuṣaṃ karma bāṇeṣu laghuhastatām |
vidyāṃ vā'pratimāṃ rūpaṃ tasya vai smarasannibham
||51||दृष्ट्वाऽप्यमानुषं कर्म बाणेषु लघुहस्तताम् ।
विद्यां वाऽप्रतिमां रूपं तस्य वै स्मरसन्निभम्
papraccha vismito rājā kasya putro'si cānagha |
novāca kiṃcidvīro'sau muṃcañchilīmukhānatha
||52||पप्रच्छ विस्मितो राजा कस्य पुत्रोऽसि चानघ ।
नोवाच किंचिद्वीरोऽसौ मुंचञ्छिलीमुखानथ
aṃtardhānaṃ gataḥ so'tha rājā ciṃtāturo'bhavat |
ko'yaṃ mama suto bālaḥ kiṃ karomi vrajāmi kam
||53||अंतर्धानं गतः सोऽथ राजा चिंतातुरोऽभवत् ।
कोऽयं मम सुतो बालः किं करोमि व्रजामि कम्
gaṃgāṃ tuṣṭāva bhūpālaḥ sthitastatra samāhitaḥ |
darśanaṃ sā dadau cātha cārurūpā yathā purā
||54||गंगां तुष्टाव भूपालः स्थितस्तत्र समाहितः ।
दर्शनं सा ददौ चाथ चारुरूपा यथा पुरा
dṛṣṭvā tāṃ cārusarvāṃgīṃ babhāṣe nṛpatiḥ svayam |
ko'yaṃ gaṃge gato bālo mama tvaṃ darśayādhunā
||55||दृष्ट्वा तां चारुसर्वांगीं बभाषे नृपतिः स्वयम् ।
कोऽयं गंगे गतो बालो मम त्वं दर्शयाधुना
gaṃgovāca
putro'yaṃ tava rājendra rakṣitaścāṣṭamo vasuḥ |
dadāmi tava haste tu gāṃgeyo'yaṃ mahātapāḥ
||56||पुत्रोऽयं तव राजेन्द्र रक्षितश्चाष्टमो वसुः ।
ददामि तव हस्ते तु गांगेयोऽयं महातपाः
kīrtikartā kulasyāsya bhavitā tava suvrataḥ |
pāṭhitastvakhilānvedāndhanurvedaṃ ca śāśvatam
||57||कीर्तिकर्ता कुलस्यास्य भविता तव सुव्रतः ।
पाठितस्त्वखिलान्वेदान्धनुर्वेदं च शाश्वतम्
vasiṣṭhasyāśrame divye saṃsthito'yaṃ sutastava |
sarvavidyāvidhānajñaḥ sarvārthakuśalaḥ śuciḥ
||58||वसिष्ठस्याश्रमे दिव्ये संस्थितोऽयं सुतस्तव ।
सर्वविद्याविधानज्ञः सर्वार्थकुशलः शुचिः
yadveda jāmadagnyo'sau tadvedāyaṃ sutastava |
gṛhāṇa gaccha rājeṃdra sukhī bhava narādhipa
||59||यद्वेद जामदग्न्योऽसौ तद्वेदायं सुतस्तव ।
गृहाण गच्छ राजेंद्र सुखी भव नराधिप
ityukvāṃ'tardadhe gaṃgā dattvā putraṃ nṛpāya vai |
nṛpatistu mudā yukto babhūvātisukhānvitaḥ
||60||इत्युक्वांऽतर्दधे गंगा दत्त्वा पुत्रं नृपाय वै ।
नृपतिस्तु मुदा युक्तो बभूवातिसुखान्वितः
samāliṃgya sutaṃ rājā samāghrāya ca mastakam |
samāropya rathe putraṃ svapuraṃ sa pracakrame
||61||समालिंग्य सुतं राजा समाघ्राय च मस्तकम् ।
समारोप्य रथे पुत्रं स्वपुरं स प्रचक्रमे
gatvā gajāhvayaṃ rājā cakārotsavamuttamam |
daivajñaṃ ca samāhūya papraccha ca śubhaṃ dinam
||62||गत्वा गजाह्वयं राजा चकारोत्सवमुत्तमम् ।
दैवज्ञं च समाहूय पप्रच्छ च शुभं दिनम्
samāhṛtya prajāḥ sarvāḥ sacivānsarvaśaḥ śubhān |
yauvarājye'tha gāṃgeyaṃ sthāpayāmāsa pārthivaḥ
||63||समाहृत्य प्रजाः सर्वाः सचिवान्सर्वशः शुभान् ।
यौवराज्येऽथ गांगेयं स्थापयामास पार्थिवः
kṛtvā taṃ yuvarājānaṃ putraṃ sarvaguṇānvitam |
sukhamāsa sa dharmātmā na sasmāra ca jāhnavīm
||64||कृत्वा तं युवराजानं पुत्रं सर्वगुणान्वितम् ।
सुखमास स धर्मात्मा न सस्मार च जाह्नवीम्
sūta uvāca
etadvaḥ kathitaṃ sarvaṃ kāraṇaṃ vasuśāpajam |
gāṃgeyasya tathotpattiṃ jāhnavyāḥ saṃbhavaṃ tathā
||65||एतद्वः कथितं सर्वं कारणं वसुशापजम् ।
गांगेयस्य तथोत्पत्तिं जाह्नव्याः संभवं तथा
gaṃgāvataraṇaṃ puṇyaṃ vasūnāṃ saṃbhavaṃ tathā |
yaḥ śṛṇoti naraḥ pāpānmucyate nātra saṃśayaḥ
||66||गंगावतरणं पुण्यं वसूनां संभवं तथा ।
यः शृणोति नरः पापान्मुच्यते नात्र संशयः
puṇyaṃ pavitramākhyānaṃ kathitaṃ munisattamaḥ |
yathāśrutaṃ vyāsātpurāṇaṃ vedasaṃmitam
||67||पुण्यं पवित्रमाख्यानं कथितं मुनिसत्तमः ।
यथाश्रुतं व्यासात्पुराणं वेदसंमितम्
śrīmadbhāgavataṃ puṇyaṃ nānākhyānakathānvitam |
dvaipāyanamukhodbhūtaṃ paṃca lakṣaṇasaṃyutam
||68||श्रीमद्भागवतं पुण्यं नानाख्यानकथान्वितम् ।
द्वैपायनमुखोद्भूतं पंच लक्षणसंयुतम्
śṛṇvatāṃ sarvapāpaghnaṃ śubhadaṃ sukhadaṃ tathā |
itihāsamimaṃ puṇyaṃ kīrtitaṃ munisattamaḥ
||69||शृण्वतां सर्वपापघ्नं शुभदं सुखदं तथा ।
इतिहासमिमं पुण्यं कीर्तितं मुनिसत्तमः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīyaskandhe devavratotpattivarṇanaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ || 4 ||