devavratapratijñāvarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
vasūnāṃ sambhavaḥ sūta kathitaḥ śāpakāraṇāt |
gāṅgeyasya tathotpattiḥ kathitā lomaharṣaṇe
||1||वसूनां सम्भवः सूत कथितः शापकारणात् ।
गाङ्गेयस्य तथोत्पत्तिः कथिता लोमहर्षणे
mātā vyāsasya dharmajña nāmnā satyavatī satī |
kathaṃ śantanunā prāptā bhāryā gandhavatī śubhā
||2||माता व्यासस्य धर्मज्ञ नाम्ना सत्यवती सती ।
कथं शन्तनुना प्राप्ता भार्या गन्धवती शुभा
tanmamācakṣva vistāraṃ dāśaputrī kathaṃ dhṛtā |
rājñā dharmavariṣṭhena saṃśayaṃ chindhi suvrata
||3||तन्ममाचक्ष्व विस्तारं दाशपुत्री कथं धृता ।
राज्ञा धर्मवरिष्ठेन संशयं छिन्धि सुव्रत
sūta uvāca
śantanurnāma rājarṣirmṛgayānirataḥ sadā |
vanaṃ jagāma nighnanvai mṛgāṃśca mahiṣān rurūn
||4||शन्तनुर्नाम राजर्षिर्मृगयानिरतः सदा ।
वनं जगाम निघ्नन्वै मृगांश्च महिषान् रुरून्
catvāryeva tu varṣāṇi putreṇa saha bhūpatiḥ |
ramamāṇaḥ sukhaṃ prāpa kumāreṇa yathā haraḥ
||5||चत्वार्येव तु वर्षाणि पुत्रेण सह भूपतिः ।
रममाणः सुखं प्राप कुमारेण यथा हरः
ekadā vikṣipanbāṇānvinighnankhaḍgasūkarān |
sa kadācidvanaṃ prāptaḥ kālindīṃ saritāṃ varām
||6||एकदा विक्षिपन्बाणान्विनिघ्नन्खड्गसूकरान् ।
स कदाचिद्वनं प्राप्तः कालिन्दीं सरितां वराम्
mahīpatiranirdeśyamājighradgandhamuttamam |
tasya prabhavamanvicchansajañcacāra vanaṃ tadā
||7||महीपतिरनिर्देश्यमाजिघ्रद्गन्धमुत्तमम् ।
तस्य प्रभवमन्विच्छन्सजञ्चचार वनं तदा
na mandārasya gandho'yaṃ mṛganābhimadasya na |
campakasya na mālatyā na ketakyā manoharaḥ
||8||न मन्दारस्य गन्धोऽयं मृगनाभिमदस्य न ।
चम्पकस्य न मालत्या न केतक्या मनोहरः
na cānubhūtapūrvo'yaṃ vāti gandhavahaḥ śubhaḥ |
kuto'yameti vāyurvai mama ghrāṇavimohanaḥ
||9||न चानुभूतपूर्वोऽयं वाति गन्धवहः शुभः ।
कुतोऽयमेति वायुर्वै मम घ्राणविमोहनः
iti sañcintyamāno'sau babhrāma vanamaṇḍalam |
mohito gandhalobhena śantanuḥ pavanānugaḥ
||10||इति सञ्चिन्त्यमानोऽसौ बभ्राम वनमण्डलम् ।
मोहितो गन्धलोभेन शन्तनुः पवनानुगः
sa dadarśa nadītīre saṃsthitāṃ cārudarśanām |
śṛṅgārarahitāṃ kāntāṃ susthitāṃ malināmbarām
||11||स ददर्श नदीतीरे संस्थितां चारुदर्शनाम् ।
शृङ्गाररहितां कान्तां सुस्थितां मलिनाम्बराम्
dṛṣṭvā tāmasitāpāṅgīṃ vismitaḥ sa mahīpatiḥ |
asyā dehasya gandho'yamiti sañjātaniścayaḥ
||12||दृष्ट्वा तामसितापाङ्गीं विस्मितः स महीपतिः ।
अस्या देहस्य गन्धोऽयमिति सञ्जातनिश्चयः
tadadbhutaṃ rūpamatīva sundaraṃ tathaiva gandho'khilalokasammataḥ |
vayaśca tādṛṅ navayauvanaṃ śubhaṃ dṛṣṭvaiva rājā kila vismito'bhavat
||13||तदद्भुतं रूपमतीव सुन्दरं तथैव गन्धोऽखिललोकसम्मतः ।
वयश्च तादृङ् नवयौवनं शुभं दृष्ट्वैव राजा किल विस्मितोऽभवत्
keyaṃ kuto vā samupāgatādhunā devāṅganā vā kimu mānuṣī vā |
gandharvaputrī kila nāgakanyā jāne kathaṃ gandhavatīṃ nu kāminīm
||14||केयं कुतो वा समुपागताधुना देवाङ्गना वा किमु मानुषी वा ।
गन्धर्वपुत्री किल नागकन्या जाने कथं गन्धवतीं नु कामिनीम्
sañcintya caivaṃ manasā nṛpo'sau na niścayaṃ prāpa yadā tataḥ svayam |
gaṅgāṃ smarankāmavaśaṃ gato'tha papraccha kāntāṃ taṭasaṃsthitāṃ ca
||15||सञ्चिन्त्य चैवं मनसा नृपोऽसौ न निश्चयं प्राप यदा ततः स्वयम् ।
गङ्गां स्मरन्कामवशं गतोऽथ पप्रच्छ कान्तां तटसंस्थितां च
kāsi priye kasya sutāsi kasmā- diha sthitā tvaṃ vijane varoru |
ekākinī kiṃ vada cārunetre vivāhitā vā na vivāhitāsi
||16||कासि प्रिये कस्य सुतासि कस्मा- दिह स्थिता त्वं विजने वरोरु ।
एकाकिनी किं वद चारुनेत्रे विवाहिता वा न विवाहितासि
sañjātakāmo'hamarālanetre tvāṃ vīkṣya kāntāṃ ca manoramāṃ ca |
brūhi priye yāsi cikīrṣasi tvaṃ kiṃ ceti sarvaṃ mama vistareṇa
||17||सञ्जातकामोऽहमरालनेत्रे त्वां वीक्ष्य कान्तां च मनोरमां च ।
ब्रूहि प्रिये यासि चिकीर्षसि त्वं किं चेति सर्वं मम विस्तरेण
ityevamuktā sudatī nṛpeṇa provāca taṃ sasmitamambujekṣaṇā |
dāśasya putrīṃ tvamavehi rājan kanyāṃ pituḥ śāsanasaṃsthitāṃ ca
||18||इत्येवमुक्ता सुदती नृपेण प्रोवाच तं सस्मितमम्बुजेक्षणा ।
दाशस्य पुत्रीं त्वमवेहि राजन् कन्यां पितुः शासनसंस्थितां च
tarīmimāṃ dharmanimittameva saṃvāhayāmīha jale nṛpendra |
pitā gṛhe me'dya gato'sti kāmaṃ satyaṃ bravīmyarthapate tavāgre
||19||तरीमिमां धर्मनिमित्तमेव संवाहयामीह जले नृपेन्द्र ।
पिता गृहे मेऽद्य गतोऽस्ति कामं सत्यं ब्रवीम्यर्थपते तवाग्रे
ityevamuktvā virarāma bālā kāmāturastāṃ nṛpatirbabhāṣe |
kurupravīraṃ kuru māṃ patiṃ tvaṃ vṛthā na gacchennanu yauvanaṃ te
||20||इत्येवमुक्त्वा विरराम बाला कामातुरस्तां नृपतिर्बभाषे ।
कुरुप्रवीरं कुरु मां पतिं त्वं वृथा न गच्छेन्ननु यौवनं ते
na cāsti patnī mama vai dvitīyā tvaṃ dharmapatnī bhava me mṛgākṣi |
dāso'smi te'haṃ vaśagaḥ sadaiva manobhavastāpayati priye mām
||21||न चास्ति पत्नी मम वै द्वितीया त्वं धर्मपत्नी भव मे मृगाक्षि ।
दासोऽस्मि तेऽहं वशगः सदैव मनोभवस्तापयति प्रिये माम्
gatā priyā māṃ parihṛtya kāntā nānyā vṛtāhaṃ vidhuro'smi kānte |
tvāṃ vīkṣya sarvāvayavātiramyāṃ mano hi jātaṃ vivaśaṃ madīyam
||22||गता प्रिया मां परिहृत्य कान्ता नान्या वृताहं विधुरोऽस्मि कान्ते ।
त्वां वीक्ष्य सर्वावयवातिरम्यां मनो हि जातं विवशं मदीयम्
śrutvāmṛtāsvādarasaṃ nṛpasya vaco'tiramyaṃ khalu dāśakanyā |
uvāca taṃ sāttvikabhāvayuktā kṛtvātidhairyaṃ nṛpatiṃ sugandhā
||23||श्रुत्वामृतास्वादरसं नृपस्य वचोऽतिरम्यं खलु दाशकन्या ।
उवाच तं सात्त्विकभावयुक्ता कृत्वातिधैर्यं नृपतिं सुगन्धा
yadāttha rājan mayi tattathaiva manye'hametattu yathā vacaste |
nāsmi svatantrā tvamavehi kāmaṃ dātā pitā me'rthaya taṃ tvamāśu
||24||यदात्थ राजन् मयि तत्तथैव मन्येऽहमेतत्तु यथा वचस्ते ।
नास्मि स्वतन्त्रा त्वमवेहि कामं दाता पिता मेऽर्थय तं त्वमाशु
na svairiṇīhāsmyapi dāśaputrī piturvaśe'haṃ satataṃ carāmi |
sa ceddadāti prathitaḥ pitā me gṛhāṇa pāṇiṃ vaśagāsmi te'ham
||25||न स्वैरिणीहास्म्यपि दाशपुत्री पितुर्वशेऽहं सततं चरामि ।
स चेद्ददाति प्रथितः पिता मे गृहाण पाणिं वशगास्मि तेऽहम्
manobhavastvāṃ nṛpa kiṃ dunoti yathā punarmāṃ navayauvanāṃ ca |
dunoti tatrāpi hi rakṣaṇīyā dhṛtiḥ kulācāraparamparāsu
||26||मनोभवस्त्वां नृप किं दुनोति यथा पुनर्मां नवयौवनां च ।
दुनोति तत्रापि हि रक्षणीया धृतिः कुलाचारपरम्परासु
sūta uvāca
ityākarṇya vacastasyā nṛpati kāmamohitaḥ |
gato dāśapatergehaṃ tasyā yācanahetave
||27||इत्याकर्ण्य वचस्तस्या नृपति काममोहितः ।
गतो दाशपतेर्गेहं तस्या याचनहेतवे
dṛṣṭvā nṛpatimāyāntaṃ dāśo'tivismayaṃ gataḥ |
praṇāmaṃ nṛpateḥ kṛtvā kṛtāñjalirabhāṣata
||28||दृष्ट्वा नृपतिमायान्तं दाशोऽतिविस्मयं गतः ।
प्रणामं नृपतेः कृत्वा कृताञ्जलिरभाषत
dāśa uvāca
dāso'smi tava bhūpāla kṛtārtho'haṃ tavāgame |
ājñāṃ dehi mahārāja yadarthamiha cāgamaḥ
||29||दासोऽस्मि तव भूपाल कृतार्थोऽहं तवागमे ।
आज्ञां देहि महाराज यदर्थमिह चागमः
rājovāca
dharmapatnīṃ kariṣyāmi sutāmetāṃ tavānagha |
tvayā ceddīyate mahyaṃ satyametadbravīmi te
||30||धर्मपत्नीं करिष्यामि सुतामेतां तवानघ ।
त्वया चेद्दीयते मह्यं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
dāśa uvāca
kanyāratnaṃ madīyaṃ cedyattvaṃ prārthayase nṛpa |
dātavyaṃ tu pradāsyāmi na tvadeyaṃ kadācana
||31||कन्यारत्नं मदीयं चेद्यत्त्वं प्रार्थयसे नृप ।
दातव्यं तु प्रदास्यामि न त्वदेयं कदाचन
tasyāḥ putro mahārāja tvadante pṛthivīpatiḥ |
sarvathā cābhiṣektavyo nānyaḥ putrastaveti vai
||32||तस्याः पुत्रो महाराज त्वदन्ते पृथिवीपतिः ।
सर्वथा चाभिषेक्तव्यो नान्यः पुत्रस्तवेति वै
sūta uvāca
śrutvāvākyaṃ tu dāśasya rājā cintāturo'bhavat |
gāṅgeyaṃ manasā kṛtvā novāca nṛpatistadā
||33||श्रुत्वावाक्यं तु दाशस्य राजा चिन्तातुरोऽभवत् ।
गाङ्गेयं मनसा कृत्वा नोवाच नृपतिस्तदा
kāmāturo gṛhaṃ prāptaścintāviṣṭo mahīpatiḥ |
na sasnau bubhuje nātha na suṣvāpa gṛhaṃ gataḥ
||34||कामातुरो गृहं प्राप्तश्चिन्ताविष्टो महीपतिः ।
न सस्नौ बुभुजे नाथ न सुष्वाप गृहं गतः
cintāturaṃ tu taṃ dṛṣṭvā putro devavratastadā |
gatvāpṛcchanmahīpālaṃ tadasantoṣakāraṇam
||35||चिन्तातुरं तु तं दृष्ट्वा पुत्रो देवव्रतस्तदा ।
गत्वापृच्छन्महीपालं तदसन्तोषकारणम्
durjayaḥ ko'sti śatruste karomi vaśagaṃ tava |
kā cintā nṛpaśārdūla satyaṃ vada nṛpottama
||36||दुर्जयः कोऽस्ति शत्रुस्ते करोमि वशगं तव ।
का चिन्ता नृपशार्दूल सत्यं वद नृपोत्तम
kiṃ tena jātena sutena rājan duḥkhaṃ na jānāti na nāśayedyaḥ |
ṛṇaṃ grahītuṃ samupāgato'sau prāgjanmajaṃ nātra vicāraṇāsti
||37||किं तेन जातेन सुतेन राजन् दुःखं न जानाति न नाशयेद्यः ।
ऋणं ग्रहीतुं समुपागतोऽसौ प्राग्जन्मजं नात्र विचारणास्ति
vimucya rājyaṃ raghunandano'pi tātājñayā dāśarathistu rāmaḥ |
vanaṃ gato lakṣmaṇajānakībhyāṃ sahaiva śailaṃ kila citrakūṭam
||38||विमुच्य राज्यं रघुनन्दनोऽपि ताताज्ञया दाशरथिस्तु रामः ।
वनं गतो लक्ष्मणजानकीभ्यां सहैव शैलं किल चित्रकूटम्
suto hariścandranṛpasya rājan yo rohitaśceti prasiddhanāmā |
krīto'tha pitrā vipaṇodyataśca dāsārpito vipragṛhe tu nūnam
||39||सुतो हरिश्चन्द्रनृपस्य राजन् यो रोहितश्चेति प्रसिद्धनामा ।
क्रीतोऽथ पित्रा विपणोद्यतश्च दासार्पितो विप्रगृहे तु नूनम्
tathājigartasya suto variṣṭho nāmnā śunaḥśepa iti prasiddhaḥ |
krītastu pitrāpyatha yūpabaddhaḥ sammocito gādhisutena paścāt
||40||तथाजिगर्तस्य सुतो वरिष्ठो नाम्ना शुनःशेप इति प्रसिद्धः ।
क्रीतस्तु पित्राप्यथ यूपबद्धः सम्मोचितो गाधिसुतेन पश्चात्
pitrājñayā jāmadagnyena pūrvaṃ chinnaṃ śiro māturiti prasiddham |
akāryamapyācaritaṃ ca tena guroranujñā ca garīyasī kṛtā
||41||पित्राज्ञया जामदग्न्येन पूर्वं छिन्नं शिरो मातुरिति प्रसिद्धम् ।
अकार्यमप्याचरितं च तेन गुरोरनुज्ञा च गरीयसी कृता
idaṃ śarīraṃ tava bhūpate na kṣamo'smi nūnaṃ vada kiṃ karomyaham |
na śocanīyaṃ mayi vartamāne- 'pyasādhyamarthaṃ pratipādayāmyadaḥ
||42||इदं शरीरं तव भूपते न क्षमोऽस्मि नूनं वद किं करोम्यहम् ।
न शोचनीयं मयि वर्तमाने- ऽप्यसाध्यमर्थं प्रतिपादयाम्यदः
prabrūhi rājaṃstava kāsti cintā nivārayāmyadya dhanurgṛhītvā |
dehena me ceccaritārthatā vā bhavatvamoghā bhavataścikīrṣā
||43||प्रब्रूहि राजंस्तव कास्ति चिन्ता निवारयाम्यद्य धनुर्गृहीत्वा ।
देहेन मे चेच्चरितार्थता वा भवत्वमोघा भवतश्चिकीर्षा
dhik taṃ sutaṃ yaḥ piturīpsitārthaṃ kṣamo'pi sanna pratipādayedyaḥ |
jātena kiṃ tena sutena kāmaṃ piturna cintāṃ hi samuddharedyaḥ
||44||धिक् तं सुतं यः पितुरीप्सितार्थं क्षमोऽपि सन्न प्रतिपादयेद्यः ।
जातेन किं तेन सुतेन कामं पितुर्न चिन्तां हि समुद्धरेद्यः
sūta uvāca
niśamyeti vacastasya putrasya śantanurnṛpaḥ |
lajjamānastu manasā tamāha tvaritaṃ sutam
||45||निशम्येति वचस्तस्य पुत्रस्य शन्तनुर्नृपः ।
लज्जमानस्तु मनसा तमाह त्वरितं सुतम्
rājovāca
cintā me mahatī putra yastvameko'si me sutaḥ |
śūro'tibalavānmānī saṃgrāmeṣvaparāṅmukhaḥ
||46||चिन्ता मे महती पुत्र यस्त्वमेकोऽसि मे सुतः ।
शूरोऽतिबलवान्मानी संग्रामेष्वपराङ्मुखः
ekāpatyasya me tāta vṛthedaṃ jīvitaṃ kila |
mṛte tvayi mṛdhe kvāpi kiṃ karomi nirāśrayaḥ
||47||एकापत्यस्य मे तात वृथेदं जीवितं किल ।
मृते त्वयि मृधे क्वापि किं करोमि निराश्रयः
eṣā me mahatī cintā tenādya duḥkhito'tmyaham |
nānyā cintāsti me putra yāṃ tavāgre vadāmyaham
||48||एषा मे महती चिन्ता तेनाद्य दुःखितोऽत्म्यहम् ।
नान्या चिन्तास्ति मे पुत्र यां तवाग्रे वदाम्यहम्
sūta uvāca
tadākarṇyātha gāṅgeyo mantrivṛddhānapṛcchata |
na māṃ vadati bhūpālo lajjayādya pariplutaḥ
||49||तदाकर्ण्याथ गाङ्गेयो मन्त्रिवृद्धानपृच्छत ।
न मां वदति भूपालो लज्जयाद्य परिप्लुतः
vitta vārtāṃ nṛpasyādya pṛṣṭvā yūyaṃ viniścayāt |
satyaṃ bruvantu māṃ sarvaṃ tatkaromi nirākulaḥ
||50||वित्त वार्तां नृपस्याद्य पृष्ट्वा यूयं विनिश्चयात् ।
सत्यं ब्रुवन्तु मां सर्वं तत्करोमि निराकुलः
tacchrutvā te nṛpaṃ gatvā saṃvijñāya ca kāraṇam |
śaśaṃsurviditārthastu gāṅgeyastadacintayat
||51||तच्छ्रुत्वा ते नृपं गत्वा संविज्ञाय च कारणम् ।
शशंसुर्विदितार्थस्तु गाङ्गेयस्तदचिन्तयत्
sahitastairjagāmāśu dāśasya sadanaṃ tadā |
premapūrvamuvācedaṃ vinamro jāhnavīsutaḥ
||52||सहितस्तैर्जगामाशु दाशस्य सदनं तदा ।
प्रेमपूर्वमुवाचेदं विनम्रो जाह्नवीसुतः
gāṅgeya uvāca
pitre dehi sutāṃ te'dya prārthayāmi sumadhyamām |
mātā me'stu suteyaṃ te dāso'tmyasyāḥ parantapa
||53||पित्रे देहि सुतां तेऽद्य प्रार्थयामि सुमध्यमाम् ।
माता मेऽस्तु सुतेयं ते दासोऽत्म्यस्याः परन्तप
dāśa uvāca
tvaṃ gṛhāṇa mahābhāga patnīṃ kuru nṛpātmaja |
putro'syā na bhavedrājā vartamāne tvayīti vai
||54||त्वं गृहाण महाभाग पत्नीं कुरु नृपात्मज ।
पुत्रोऽस्या न भवेद्राजा वर्तमाने त्वयीति वै
gāṅgeya uvāca
māteyaṃ mama dāśeyī rājyaṃ naiva karomyaham |
putro'syāḥ sarvathā rājyaṃ kariṣyati na saṃśayaḥ
||55||मातेयं मम दाशेयी राज्यं नैव करोम्यहम् ।
पुत्रोऽस्याः सर्वथा राज्यं करिष्यति न संशयः
dāśa uvāca
satyaṃ vākyaṃ mayā jñātaṃ putraste balavānbhavet |
so'pi rājyaṃ balānnūnaṃ gṛhṇīyāditi niścayaḥ
||56||सत्यं वाक्यं मया ज्ञातं पुत्रस्ते बलवान्भवेत् ।
सोऽपि राज्यं बलान्नूनं गृह्णीयादिति निश्चयः
gāṅgeya uvāca
na dārasaṃgrahaṃ nūnaṃ kariṣyāmi hi sarvathā |
satyaṃ me vacanaṃ tāta mayā bhīṣmaṃ vrataṃ kṛtam
||57||न दारसंग्रहं नूनं करिष्यामि हि सर्वथा ।
सत्यं मे वचनं तात मया भीष्मं व्रतं कृतम्
sūta uvāca
evaṃ kṛtāṃ pratijñāṃ tu niśamya jhaṣajīvakaḥ |
dadau satyavatīṃ tasmai rājñe sarvāṅgaśobhanām
||58||एवं कृतां प्रतिज्ञां तु निशम्य झषजीवकः ।
ददौ सत्यवतीं तस्मै राज्ञे सर्वाङ्गशोभनाम्
anena vidhinā tena vṛtā satyavatī priyā |
na jānāti paraṃ janma vyāsasya nṛpasattamaḥ
||59||अनेन विधिना तेन वृता सत्यवती प्रिया ।
न जानाति परं जन्म व्यासस्य नृपसत्तमः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīyaskandhe devavratapratijñāvarṇanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ || 5 ||