pāṇḍavānāṃ kathānakaṃ mṛtānāṃ darśanavarṇanam
sūta uvāca
pañcānāṃ draupadī bhāryā sā mānyā sā pativratā |
pañca putrāstu tasyāḥ syurbhartṛbhyo'tīva sundarāḥ
||1||पञ्चानां द्रौपदी भार्या सा मान्या सा पतिव्रता ।
पञ्च पुत्रास्तु तस्याः स्युर्भर्तृभ्योऽतीव सुन्दराः
arjunasya tathā bhāryā kṛṣṇasya bhaginī śubhā |
subhadrā yā hṛtā pūrvaṃ jiṣṇunā harisammate
||2||अर्जुनस्य तथा भार्या कृष्णस्य भगिनी शुभा ।
सुभद्रा या हृता पूर्वं जिष्णुना हरिसम्मते
tasyāṃ jāto mahāvīro nihato'sau raṇājire |
abhimanyurhatāstatra draupadyāśca sutāḥ kila
||3||तस्यां जातो महावीरो निहतोऽसौ रणाजिरे ।
अभिमन्युर्हतास्तत्र द्रौपद्याश्च सुताः किल
abhimanyorvarā bhāryā vairāṭī cātisundarī |
kulānte suṣuve putraṃ mṛto bāṇāgninā śiśuḥ
||4||अभिमन्योर्वरा भार्या वैराटी चातिसुन्दरी ।
कुलान्ते सुषुवे पुत्रं मृतो बाणाग्निना शिशुः
jīvitaḥ sa tu kṛṣṇena bhāgineyasutaḥ svayam |
drauṇibāṇāgninirdagdhaḥ pratāpenādbhutena ca
||5||जीवितः स तु कृष्णेन भागिनेयसुतः स्वयम् ।
द्रौणिबाणाग्निनिर्दग्धः प्रतापेनाद्भुतेन च
parikṣīṇeṣu vaṃśeṣu jāto yasmādvaraḥ sutaḥ |
tasmātparīkṣito nāma vikhyātaḥ pṛthivītale
||6||परिक्षीणेषु वंशेषु जातो यस्माद्वरः सुतः ।
तस्मात्परीक्षितो नाम विख्यातः पृथिवीतले
nihateṣu ca putreṣu dhṛtarāṣṭro'tiduḥkhitaḥ |
tasthau pāṇḍavarājye ca bhīmavāgbāṇapīḍitaḥ
||7||निहतेषु च पुत्रेषु धृतराष्ट्रोऽतिदुःखितः ।
तस्थौ पाण्डवराज्ये च भीमवाग्बाणपीडितः
gāndhārī ca tathātiṣṭhat putraśokāturā bhṛśam |
sevāṃ tayordivārātraṃ cakārārto yudhiṣṭhiraḥ
||8||गान्धारी च तथातिष्ठत् पुत्रशोकातुरा भृशम् ।
सेवां तयोर्दिवारात्रं चकारार्तो युधिष्ठिरः
viduro'pyatidharmātmā prajñānetramabodhayat |
yudhiṣṭhirasyānumate bhrātṛpārśve vyatiṣṭhata
||9||विदुरोऽप्यतिधर्मात्मा प्रज्ञानेत्रमबोधयत् ।
युधिष्ठिरस्यानुमते भ्रातृपार्श्वे व्यतिष्ठत
dharmaputro'pi dharmātmā cakāra sevanaṃ pituḥ |
putraśokodbhavaṃ duḥkhaṃ tasya vismārayanniva
||10||धर्मपुत्रोऽपि धर्मात्मा चकार सेवनं पितुः ।
पुत्रशोकोद्भवं दुःखं तस्य विस्मारयन्निव
yathā śṛṇoti vṛddho'sau tathā bhīmo'tiroṣitaḥ |
vārabāṇenāhanattaṃ tu śrāvayansaṃsthitāñjanān
||11||यथा शृणोति वृद्धोऽसौ तथा भीमोऽतिरोषितः ।
वारबाणेनाहनत्तं तु श्रावयन्संस्थिताञ्जनान्
mayā putrā hatāḥ sarve duṣṭasyāndhasya te raṇe |
duḥśāsanasya rudhiraṃ pītaṃ hṛdyaṃ tathā bhṛśam
||12||मया पुत्रा हताः सर्वे दुष्टस्यान्धस्य ते रणे ।
दुःशासनस्य रुधिरं पीतं हृद्यं तथा भृशम्
bhunakti piṇḍamandho'yaṃ mayā dattaṃ gatatrapaḥ |
dhvāṃkṣavadvā śvavaccāpi vṛthā jīvatyasau janaḥ
||13||भुनक्ति पिण्डमन्धोऽयं मया दत्तं गतत्रपः ।
ध्वांक्षवद्वा श्ववच्चापि वृथा जीवत्यसौ जनः
evaṃvidhāni rūkṣāṇi śrāvayatyanuvāsaram |
āśvāsayati dharmātmā mūrkho'yamiti ca bruvan
||14||एवंविधानि रूक्षाणि श्रावयत्यनुवासरम् ।
आश्वासयति धर्मात्मा मूर्खोऽयमिति च ब्रुवन्
aṣṭādaśaiva varṣāṇi sthitvā tatraiva duḥkhitaḥ |
dhṛtarāṣṭro vane yānaṃ prārthayāmāsa dharmajam
||15||अष्टादशैव वर्षाणि स्थित्वा तत्रैव दुःखितः ।
धृतराष्ट्रो वने यानं प्रार्थयामास धर्मजम्
ayācata dharmaputraṃ dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |
putrebhyo'haṃ dadāmyadya nirvāpaṃ vidhipūrvakam
||16||अयाचत धर्मपुत्रं धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
पुत्रेभ्योऽहं ददाम्यद्य निर्वापं विधिपूर्वकम्
vṛkodareṇa sarveṣāṃ kṛtamatraurdhvadaihikam |
na kṛtaṃ mama putrāṇāṃ pūrvavairamanusmaran
||17||वृकोदरेण सर्वेषां कृतमत्रौर्ध्वदैहिकम् ।
न कृतं मम पुत्राणां पूर्ववैरमनुस्मरन्
dadāsi ceddhanaṃ mahyaṃ kṛtvā caivordhvadaihikam |
gamiṣye'haṃ vanaṃ taptuṃ tapaḥ svargaphalapradam
||18||ददासि चेद्धनं मह्यं कृत्वा चैवोर्ध्वदैहिकम् ।
गमिष्येऽहं वनं तप्तुं तपः स्वर्गफलप्रदम्
ekānte vidureṇokto rājā dharmasutaḥ śuciḥ |
dhanaṃ dātuṃ manaścakre dhṛtarāṣṭrāya cārthine
||19||एकान्ते विदुरेणोक्तो राजा धर्मसुतः शुचिः ।
धनं दातुं मनश्चक्रे धृतराष्ट्राय चार्थिने
samāhūya nijānmarvānuvāca pṛthivīpatiḥ |
dhanaṃ dāsye mahābhāgāḥ pitre nirvāpakāmine
||20||समाहूय निजान्मर्वानुवाच पृथिवीपतिः ।
धनं दास्ये महाभागाः पित्रे निर्वापकामिने
tacchrutvā vacanaṃ bhrāturnyeṣṭhasyāmitatejasaḥ |
saṃgrahe'sya mahābāhurmārutiḥ kupito'bravīt
||21||तच्छ्रुत्वा वचनं भ्रातुर्न्येष्ठस्यामिततेजसः ।
संग्रहेऽस्य महाबाहुर्मारुतिः कुपितोऽब्रवीत्
dhanaṃ deyaṃ mahābhāga duryodhanahitāya kim |
andho'pi sukhamāpnoti mūrkhatvaṃ kimataḥ param
||22||धनं देयं महाभाग दुर्योधनहिताय किम् ।
अन्धोऽपि सुखमाप्नोति मूर्खत्वं किमतः परम्
tava durmantritenātha duḥkhaṃ prāptā vane vayam |
draupadī ca mahābhāgā samānītā durātmanā
||23||तव दुर्मन्त्रितेनाथ दुःखं प्राप्ता वने वयम् ।
द्रौपदी च महाभागा समानीता दुरात्मना
virāṭabhavane vāsaḥ prasādāttava suvrata |
dāsatvaṃ ca kṛtaṃ sarvairmatsyasyāmitavikramaiḥ
||24||विराटभवने वासः प्रसादात्तव सुव्रत ।
दासत्वं च कृतं सर्वैर्मत्स्यस्यामितविक्रमैः
devitā tvaṃ na cejjyeṣṭhaḥ prabhavetsaṃkṣayaḥ katham |
sūpakāro virāṭasya hatvābhūvaṃ tu māgadham
||25||देविता त्वं न चेज्ज्येष्ठः प्रभवेत्संक्षयः कथम् ।
सूपकारो विराटस्य हत्वाभूवं तु मागधम्
bṛhannalā kathaṃ jiṣṇurbhavedbālasya nartakaḥ |
kṛtvā veṣaṃ mahābāhuryoṣāyā vāsavātmajaḥ
||26||बृहन्नला कथं जिष्णुर्भवेद्बालस्य नर्तकः ।
कृत्वा वेषं महाबाहुर्योषाया वासवात्मजः
gāṇḍīvaśobhitau hastau kṛtau kaṅkaṇaśobhitau |
mānuṣaṃ ca vapuḥ prāpya kiṃ duḥkhaṃ syādataḥ param
||27||गाण्डीवशोभितौ हस्तौ कृतौ कङ्कणशोभितौ ।
मानुषं च वपुः प्राप्य किं दुःखं स्यादतः परम्
dṛṣṭvā veṇīṃ kṛtāṃ mūrdhni kajjalaṃ locane tathā |
asiṃ gṛhītvā tarasā chedmyahaṃ nānyathā sukham
||28||दृष्ट्वा वेणीं कृतां मूर्ध्नि कज्जलं लोचने तथा ।
असिं गृहीत्वा तरसा छेद्म्यहं नान्यथा सुखम्
apṛṣṭvā ca mahīpālaṃ nikṣipto'gnirmayā gṛhe |
dagdhukāmaśca pāpātmā nirdagdho'sau purocanaḥ
||29||अपृष्ट्वा च महीपालं निक्षिप्तोऽग्निर्मया गृहे ।
दग्धुकामश्च पापात्मा निर्दग्धोऽसौ पुरोचनः
kīcakā nihatāḥ sarve tvāmapṛṣṭvā janādhipa |
na tathā nihatāḥ sarve sabhāryā dhṛtarāṣṭrajāḥ
||30||कीचका निहताः सर्वे त्वामपृष्ट्वा जनाधिप ।
न तथा निहताः सर्वे सभार्या धृतराष्ट्रजाः
mūrkhatvaṃ tava rājendra gandharvebhyaśca mocitāḥ |
duryodhanādayaḥ kāmaṃ śatravo nigaḍīkṛtāḥ
||31||मूर्खत्वं तव राजेन्द्र गन्धर्वेभ्यश्च मोचिताः ।
दुर्योधनादयः कामं शत्रवो निगडीकृताः
duryodhanahitāyādya dhanaṃ dātuṃ tvamicchasi |
nāhaṃ dade mahīpāla sarvathā preritastvayā
||32||दुर्योधनहितायाद्य धनं दातुं त्वमिच्छसि ।
नाहं ददे महीपाल सर्वथा प्रेरितस्त्वया
ityuktvā nirgate bhīme tribhiḥ parivṛto nṛpaḥ |
dadau vittaṃ subahulaṃ dhṛtarāṣṭrāya dharmajaḥ
||33||इत्युक्त्वा निर्गते भीमे त्रिभिः परिवृतो नृपः ।
ददौ वित्तं सुबहुलं धृतराष्ट्राय धर्मजः
kārayāmāsa vidhivatputrāṇāṃ caurdhvadaihikam |
dadau dānāni viprebhyo dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ
||34||कारयामास विधिवत्पुत्राणां चौर्ध्वदैहिकम् ।
ददौ दानानि विप्रेभ्यो धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः
kṛtvaurdhvadaihikaṃ sarvaṃ gāndhārīsahito nṛpaḥ |
praviveśa vanaṃ tūrṇaṃ kuntyā ca vidureṇa ca
||35||कृत्वौर्ध्वदैहिकं सर्वं गान्धारीसहितो नृपः ।
प्रविवेश वनं तूर्णं कुन्त्या च विदुरेण च
sañjayena parijñāto nirgato'sau mahāmatiḥ |
putrairnivāryamāṇāpi śūrasenasutā gatā
||36||सञ्जयेन परिज्ञातो निर्गतोऽसौ महामतिः ।
पुत्रैर्निवार्यमाणापि शूरसेनसुता गता
vilapanbhīmaseno'pi tathānye cāpi kauravāḥ |
gaṅgātīrātparāvṛtya yayuḥ sarve gajāhvayam
||37||विलपन्भीमसेनोऽपि तथान्ये चापि कौरवाः ।
गङ्गातीरात्परावृत्य ययुः सर्वे गजाह्वयम्
te gatvā jāhnavītīre śatayūpāśramaṃ śubham |
kṛtvā tṛṇaiḥ kuṭīṃ tatra tapastepuḥ samāhitāḥ
||38||ते गत्वा जाह्नवीतीरे शतयूपाश्रमं शुभम् ।
कृत्वा तृणैः कुटीं तत्र तपस्तेपुः समाहिताः
gatānyabdāni ṣaṭ teṣāṃ yadā yātā hi tāpasāḥ |
yudhiṣṭhirastu virahādanujānidamabravīt
||39||गतान्यब्दानि षट् तेषां यदा याता हि तापसाः ।
युधिष्ठिरस्तु विरहादनुजानिदमब्रवीत्
svapne dṛṣṭā mayā kuntī durbalā vanasaṃsthitā |
mano me jāyate draṣṭuṃ mātaraṃ pitarau tathā
||40||स्वप्ने दृष्टा मया कुन्ती दुर्बला वनसंस्थिता ।
मनो मे जायते द्रष्टुं मातरं पितरौ तथा
viduraṃ ca mahātmānaṃ sañjayaṃ ca mahāmatim |
rocate yadi vaḥ sarvān vrajāma iti me matiḥ
||41||विदुरं च महात्मानं सञ्जयं च महामतिम् ।
रोचते यदि वः सर्वान् व्रजाम इति मे मतिः
tataste bhrātaraḥ sarve subhadrā draupadī tathā |
vairāṭī ca mahābhāgā tathā nāgariko janaḥ
||42||ततस्ते भ्रातरः सर्वे सुभद्रा द्रौपदी तथा ।
वैराटी च महाभागा तथा नागरिको जनः
prāptāḥ sarvajanaiḥ sārdhaṃ pāṇḍavā darśanotsukāḥ |
śatayūpāśramaṃ prāpya dadṛśuḥ sarva eva te
||43||प्राप्ताः सर्वजनैः सार्धं पाण्डवा दर्शनोत्सुकाः ।
शतयूपाश्रमं प्राप्य ददृशुः सर्व एव ते
viduro na yadā dṛṣṭo dharmastaṃ pṛṣṭavāṃstadā |
kvāste sa viduro dhīmāṃstamuvācāmbikāsutaḥ
||44||विदुरो न यदा दृष्टो धर्मस्तं पृष्टवांस्तदा ।
क्वास्ते स विदुरो धीमांस्तमुवाचाम्बिकासुतः
viraktaścarate kṣattā nirīho niṣparigrahaḥ |
kuto'pyekāntasaṃvāsī dhyāyate'ntaḥ sanātanam
||45||विरक्तश्चरते क्षत्ता निरीहो निष्परिग्रहः ।
कुतोऽप्येकान्तसंवासी ध्यायतेऽन्तः सनातनम्
gaṅgāṃ gacchandvitīye'hni vane rājā yudhiṣṭhiraḥ |
dadarśa viduraṃ kṣāmaṃ tapasā saṃśitavratam
||46||गङ्गां गच्छन्द्वितीयेऽह्नि वने राजा युधिष्ठिरः ।
ददर्श विदुरं क्षामं तपसा संशितव्रतम्
dṛṣṭvovāca mahīpālo vande'haṃ tvāṃ yudhiṣṭhiraḥ |
tasthau śrutvā ca viduraḥ sthāṇubhūta ivānaghaḥ
||47||दृष्ट्वोवाच महीपालो वन्देऽहं त्वां युधिष्ठिरः ।
तस्थौ श्रुत्वा च विदुरः स्थाणुभूत इवानघः
kṣaṇena vidurasyāsyānniḥsṛtaṃ teja adbhutam |
līnaṃ yudhiṣṭhirasyāsye dharmāṃśatvātparasparam
||48||क्षणेन विदुरस्यास्यान्निःसृतं तेज अद्भुतम् ।
लीनं युधिष्ठिरस्यास्ये धर्मांशत्वात्परस्परम्
kṣattā jahau tadā prāṇāñchuśocāti yudhiṣṭhiraḥ |
dāhārthaṃ tasya dehasya kṛtavānudyamaṃ nṛpaḥ
||49||क्षत्ता जहौ तदा प्राणाञ्छुशोचाति युधिष्ठिरः ।
दाहार्थं तस्य देहस्य कृतवानुद्यमं नृपः
śṛṇvatastu tadā rājño vāguvācāśarīriṇī |
virakto'yaṃ na dāhārho yatheṣṭaṃ gaccha bhūpate
||50||शृण्वतस्तु तदा राज्ञो वागुवाचाशरीरिणी ।
विरक्तोऽयं न दाहार्हो यथेष्टं गच्छ भूपते
śrutvā te bhrātaraḥ sarve sasnurgaṅgājale'male |
gatvā nivedayāmāsurdhṛtarāṣṭrāya vistarāt
||51||श्रुत्वा ते भ्रातरः सर्वे सस्नुर्गङ्गाजलेऽमले ।
गत्वा निवेदयामासुर्धृतराष्ट्राय विस्तरात्
sthitāstatrāśrame sarve pāṇḍavā nāgaraiḥ saha |
tatra satyavatīsūnurnāradaśca samāgataḥ
||52||स्थितास्तत्राश्रमे सर्वे पाण्डवा नागरैः सह ।
तत्र सत्यवतीसूनुर्नारदश्च समागतः
munayo'nye mahātmānaścāgatā dharmanandanam |
kuntī prāha tadā vyāsaṃ saṃsthitaṃ śubhadarśanam
||53||मुनयोऽन्ये महात्मानश्चागता धर्मनन्दनम् ।
कुन्ती प्राह तदा व्यासं संस्थितं शुभदर्शनम्
kṛṣṇa karṇastu putro me jātamātrastu vīkṣitaḥ |
mano me tapyate'tyarthaṃ darśayasva tapodhana
||54||कृष्ण कर्णस्तु पुत्रो मे जातमात्रस्तु वीक्षितः ।
मनो मे तप्यतेऽत्यर्थं दर्शयस्व तपोधन
samartho'si mahābhāga kuru me vāñchitaṃ prabho |
gāndhāryuvāca |
duryodhano raṇe'gacchadvīkṣito na mayā mune
||55||समर्थोऽसि महाभाग कुरु मे वाञ्छितं प्रभो ।
गान्धार्युवाच ।
दुर्योधनो रणेऽगच्छद्वीक्षितो न मया मुने
taṃ darśaya muniśreṣṭha putraṃ me tvaṃ sahānujam |
subhadrovāca |
abhimanyuṃ mahāvīraṃ prāṇādapyadhikaṃ priyam
||56||तं दर्शय मुनिश्रेष्ठ पुत्रं मे त्वं सहानुजम् ।
सुभद्रोवाच ।
अभिमन्युं महावीरं प्राणादप्यधिकं प्रियम्
draṣṭukāmāsmi sarvajña darśayādya tapodhana |
sūta uvāca |
evaṃvidhāni vākyāni śrutvā satyavatīsutaḥ
||57||द्रष्टुकामास्मि सर्वज्ञ दर्शयाद्य तपोधन ।
सूत उवाच ।
एवंविधानि वाक्यानि श्रुत्वा सत्यवतीसुतः
prāṇāyāmaṃ tataḥ kṛtvā dadhyau devīṃ sanātanīm |
sandhyākāle'tha samprāpte gaṅgāyāṃ munisattamaḥ
||58||प्राणायामं ततः कृत्वा दध्यौ देवीं सनातनीम् ।
सन्ध्याकालेऽथ सम्प्राप्ते गङ्गायां मुनिसत्तमः
sarvāṃstāṃśca samāhūya yudhiṣṭhirapurogamān |
tuṣṭāva viśvajananīṃ snātvā puṇyasarijjale
||59||सर्वांस्तांश्च समाहूय युधिष्ठिरपुरोगमान् ।
तुष्टाव विश्वजननीं स्नात्वा पुण्यसरिज्जले
prakṛtiṃ puruṣārāmāṃ saguṇāṃ nirguṇāṃ tathā |
devadevīṃ brahmarūpāṃ maṇidvīpādhivāsinīm
||60||प्रकृतिं पुरुषारामां सगुणां निर्गुणां तथा ।
देवदेवीं ब्रह्मरूपां मणिद्वीपाधिवासिनीम्
yadā na vedhā na ca viṣṇurīśvaro na vāsavo naiva jalādhipastathā |
na vittapo naiva yamaśca pāvaka- stadāsi devi tvamahaṃ namāmi tām
||61||यदा न वेधा न च विष्णुरीश्वरो न वासवो नैव जलाधिपस्तथा ।
न वित्तपो नैव यमश्च पावक- स्तदासि देवि त्वमहं नमामि ताम्
jalaṃ na vāyurna dharā na cāmbaraṃ guṇā na teṣāṃ ca na cendriyāṇyaham |
mano na buddhirna ca tigmaguḥ śaśī tadāsi devi tvamahaṃ namāmi tām
||62||जलं न वायुर्न धरा न चाम्बरं गुणा न तेषां च न चेन्द्रियाण्यहम् ।
मनो न बुद्धिर्न च तिग्मगुः शशी तदासि देवि त्वमहं नमामि ताम्
imaṃ jīvalokaṃ samādhāya citte guṇairliṅgakośaṃ ca nītvā samādhau |
sthitā kalpakālaṃ nayasyātmatantrā na ko'pyasti vettā vivekaṃ gato'pi
||63||इमं जीवलोकं समाधाय चित्ते गुणैर्लिङ्गकोशं च नीत्वा समाधौ ।
स्थिता कल्पकालं नयस्यात्मतन्त्रा न कोऽप्यस्ति वेत्ता विवेकं गतोऽपि
prārthayatyeṣa māṃ loko mṛtānāṃ darśanaṃ punaḥ |
nāhaṃ kṣamo'smi mātastvaṃ darśayāśu janānmṛtān
||64||प्रार्थयत्येष मां लोको मृतानां दर्शनं पुनः ।
नाहं क्षमोऽस्मि मातस्त्वं दर्शयाशु जनान्मृतान्
sūta uvāca
evaṃ stutā tadā devī māyā śrībhuvaneśvarī |
svargādāhūya sarvānvai darśayāmāsa pārthivān
||65||एवं स्तुता तदा देवी माया श्रीभुवनेश्वरी ।
स्वर्गादाहूय सर्वान्वै दर्शयामास पार्थिवान्
dṛṣṭvā kuntī ca gāndhārī subhadrā ca virāṭajā |
pāṇḍavā mumuduḥ sarve vīkṣya pratyāgatānsvakān
||66||दृष्ट्वा कुन्ती च गान्धारी सुभद्रा च विराटजा ।
पाण्डवा मुमुदुः सर्वे वीक्ष्य प्रत्यागतान्स्वकान्
punarvisarjitāstena vyāsenāmitatejasā |
smṛtvā devīṃ mahāmāyāmindrajālamivodyatam
||67||पुनर्विसर्जितास्तेन व्यासेनामिततेजसा ।
स्मृत्वा देवीं महामायामिन्द्रजालमिवोद्यतम्
tadā pṛṣṭvā yayuḥ sarve pāṇḍavā munayastathā |
rājā nāgapuraṃ prāptaḥ kurvan vyāsakathāṃ pathi
||68||तदा पृष्ट्वा ययुः सर्वे पाण्डवा मुनयस्तथा ।
राजा नागपुरं प्राप्तः कुर्वन् व्यासकथां पथि
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīyaskandhe pāṇḍavānāṃ kathānakaṃ mṛtānāṃ darśanavarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ || 7 ||